22101042607
Digitized by the Internet Archive
in 2016
https://archive.org/details/b24869995
Collectio Ophtalmologica veterem auct< >rem.
Seroni pubi i es ulterieur eruent :
Congregatio sive liber de oculis quem compilavit ALCOATIN anno iiSq.
Liber de passionibus oculorum magistri ZACHARIE, qui vocatur Sisilacera, id est secreta secretorum, compilatus circa annos iiq3-u8o.
ANONYMI tractatus de egritudinibus oculorum ex dictis sapientium veterum compilatis. (XIII6 siecle.)
Liber de oculis CONSTANTINI AFRICANI, id est liber Galieni de oculis, translatus de arabico in latinum a Constantino Africano.
Etc.
f?
Aviirnon, imp. Kranyois Seguin.
'COLLECTIO OPHTALMOLOGICA VETERUM AUCTORUM
Easc. 1.
jvrnaldi de Vi lia nova
Libellus regiminis
DE CONFORTATIONE VISUS.
Editus circa annum i3o8.
Public pour la p rem tere ibis .cTaprcs lc manuscrit de la Bibliotheque de Metz.
Johannis de Casso
'Tractatus
DE CONSERVATIONE VISUS.
Editus anno i3j6.
Publie pour la premiere ibis d’apr£s les manuscrits de la Bibliotheque nationale de Paris et de la Bibliotheque de Metz.
PAR
Le Docteur P. PANS1ER. d’Avignon.
PARIS
LIBRAIRIE J.-B. BAILL1ERE ET FJLS
>9. rue Hautefeuille, 19, pr&s du Boulevard Saint-Germain
. .1
' •
1
En inserant dans ses Memoires cet opuscule inedit d’Arnauld de Villeneuve , VAcademie de Vaucluse m’a decide d commencer la publication des documents inediis que j’ai rassembles sur Vancienne ophtalmologie. C’est pour moi un devoir de reconnaissance de lui dedier ce premier fascicule. Maisje dois aussi adresser mes remer- ciements d son secrelaire generat, M. Labande : sans son aide, et j e pourrais dire sa collabor ation, je ne serais pas arrive d mener d bonne fin Voeuvre commencee.
Avignon, i5 avril igo3.
Docteur P. PANSIER.
* '•
Arnaldi de Villanova
LIBELLUS REGIMINIS DE CONFORTATIONE VISUS
Editus circa annum i3o8 PuBLTE POUR LA PREMIERE FOIS
d’apres le Manuscrit de la Bibliotheque de Metz.
hr
INTR0DUCT10N.
Arnauld de Villeneuve (i), d’origine catalane, serait ne a Valence (Espagne); instruit d'abord dans un couvent de Dominicains, il fut initie a la medecine, a Naples, par Jean Calamida. Rentre a Valence, il frequente les medecins musulmans et apprend 1’arabe (2). En 1286, il est a Barcelone, quand on le mande a Villafranca aupres de Pierre III d’Aragon, gra vernent malade : 1’intervention d’Arnauld de Villeneuve n’arrache pas le roi a la mort. Arnauld vient ensuite a Montpellier, ou il fait un assez long sejour; il s’y trouvait vers 1289. C’est la qu’il composa scs Para- bolae et son Regimen sanitatis, en 1299. Nous le retrouvons a Genes, le 17 novembre i3oi. En i3o3, il est a Marseille (3).
(1) Ces renseignements biographiques sont lires de:
Histoire lilteraire de la Fvance, t. XXVIII, p. 26.
Renzi, Storia documentata della scuola di Salerno. Neapoli, 1857, p. 524.
Manuscrits d’ Arnauld de Villeneuve , passim.
(2) Il est hors de doute qu’Arnauld de Villeneuve connaissait 1’arabe. En eftet, le manuscrit 866 de la bibliotheque de 1’Arsenal porte : Tractatus Avicenne de medicinis cordialibus a magistro Arnaldo de Villanova translatus ; et le manuscrit 3 102 de la bibliotheque Sainte-Genevi&ve debute ainsi : Incipit liber Albumazar (pour Abou Machar) de medicinis simplicibus et sunt capitula XX translata a magistro Arnoldo de Villanova. L’explicit repete : Expliciunt medicine Albumazar translate a magistro Arnoldo de Villanova de arabo in latinum. Sa traduction De ligaturis physicis de Costa ben Luca (court libelle traitant de ce qu’on appela plus tard Vaiguillelte nouee) a 6te imprimee avec sa traduction du petit traitd d’ Avicenne. Leclerc ( Ilistoire de la mede- *~ine arabe, t. II, p. 468) cite encore de lui une traduction d’un fragmen t de Galien : De rigore, jecticatione et spasmo. J'en ai retrouvS le manuscrit a la bibliotheque de Bourges {n* 299) ; il indique que cette traduction a 6te faite par Arnauld de ^ illeneuve anno 1282.
(3) D’apres un manuscrit de la bibliotheque d' Aries.
Ensuite, apr£s un court sejour aupres de Jacques II d'Aragon, Arnauld, au commencement de iSoq, revient aupres du pape Benoit XI. A la mort de celui-ci (6 juillet i3oq), il retourne en Espagne, ou il demeure jusqu’au 5 juin i3o5. Apres 1’election de Clement V (juillet i3o3), il se rapproche du pape, et le 8 septembre i3o8, il se trouve aupres de lui a Avignon. Nous avons de cette annee i3o8 deux bulles concernant la Faculte de medecine de Montpellier, que Clement V declare donner sur les conseils d’Arnauld de Villeneuve et de Jean d’Alais, ses chape- lains et medecins, tous les deux anciens professeurs de cette Faculte.
Poursuivant son existence nomade, Arnauld part ensuite pour la Sicile, ou il reste quelque temps a lacour du roi Frederic, pere de Jacques II d’Aragon. En i3oc), nous le retrouvons aMarseille. De la il va a Naples aupres de Robert, roi de Naples, de Sicile et de Jerusalem. C’est la qu’il ecrivit son De conservanda juventute et fit la rencontre de Raymond Lulle. Nous ne savons pas la date exacte de sa mort ; elle est anterieure au i5 mars i3i2. Arnauld fut inhumd a Genes.
Telle fut 1’existence vagabonde d'Arnauld de Villeneuve. Il est certain qu’il jouit d’une grande renommee. Elie etait fondee autant sur ses connaissances medicales que sur son talent d'al- chimiste. La legende y eut sa part ; on raconte de lui des choses merveilleuses. A Avignon, devant les familiers du pape, il con- vertit des lames de cuivre en lames d’or pur, qu’il olTre de sou- mettre au controle d’un orfevre. Ifhistoire n’ajoute pas si cette expertise eut lieu. Bien plus fort, il a essaye de produire un homme par la seule puissance de falchimie. La fabrication de Yhomunculus et la transmutation des metaux etaicnt le but licti! des extravagances des alchimistes, leur but avere, plus pratique. etant de vivre aux depens des grands.
Arnauld de Villeneuve aete professeura lecole de Montpellier, mais il n’a pas conserve longtemps ses fonctions, une dizaine d'annees au plus, vers 1289-1300. C’est un faita remarquer que tous les professeurs celebres abandonnerent fecole apres quelques annees d’enseignement. Dans une courte periode, nous voyons, vers i3oo, Arnauld quitter Montpellier, pour devenir medecin des papes Benoit XI et Clement V ; Jean d'Alais a precede ou suivi son collegue Arnauld dans sa fuite ; Henri de Mondeville, en 1302, de professeur a Montpellier devient medecin de Philippe le Bel ; Guy de Chauliac fait de meme vers i3q8, il abandonne ses
eleves montpellierains pour venir a la cour des papes d’Avignon. Seu 1 , Bernard de Gordon reste a son poste.
C’est que les fonctions de professeur a 1’ecole de Montpellier 6taient peu lucratives ; les trois professeurs instituas par la bulle de 1220 n’avaient pas d’appointements fixes, iis etaient payes directement par les etudiants. A quel taux ? nous 1’ignorons. Si leur fonction officielle d’enseignement etait penible et absor- bante, par contre leurs emoluments etaient variables, puisqu’ils dependaient du nombre plus ou moins grand d’auditeurs qui suivaient leurs lectures (car les cours consistaient alors a lire un auteur et a le faire suivre parfois de quelques commentaires), et certainement iis devaient etre tres minimes. En effet, vers la fin du XV0 siecle, lorsque Charles VIII donna aux professeurs de Montpellier des appointements fixes, il sembla leur faire une grande faveur en les tarifant a 100 livres par an. Aussi les maitres celebres de 1’ecole n’ont qu’un but : se servir de leur charge pour acquerir renommee et acces a la cour des grands.
Les fonctions de medecin des princes et des rois etaient autre- ment retribuees que celles de professeur. Par acte dresse a Avignon le 8 mars 1822 (1), Robert, roi de Sicile et de Jerusalem, donne a Nicolas de Regio, son dilectus physicus familiaris , les emoluments annuels de 20 onces d’or, redditum annuum unciarum auri viginti ponderis, ce qui ferait environ deux mille francs au poids de notre monnaie actuelle. En i36o, le physicicn du duc d'Orleans touchait annuellement 76 livres 644 fr.) ; c’etait un dss moins retribues. En 1882, le premier physicicn du duc de Bour- gogne touchait 200 livres (1 ,780 lr.); le second physicien, 160 livres (1,414 fr.). Lephysicien du duc de Berryavait lui aussi, en i3qg, des appointements annuels de 200 livres ; celui ddsabeau de Baviere, 10 sols par jour (par an i3Go fr.). Un siecle plus tard, en 1498, les medecins d’Anne de Bretagne touchaient de 400 a 700 livres par an.
Pour se rendre compte de la valeur de- ces charges et de fim- portance de ces appointements des medecins des princes, compa- parons-les aux emoluments des medecins de Marseille. En 1 338 le medecin d'un hopital de Marseille touche 3 livres i5 sols par an (46 fr.), et il doit faire au moins une visite par jour. En 1414.
1 'hopital de Marseille donne a son medecin 4 livres 16 sols (33 fr.).
(1) Archives (Neapoli, 1807,
de Naples, in Renzi, Storia documentala delta scuola medica di Salerno in-8"), documento 241, cii.
- 8 —
a son chirurgien 64 sols (22 fr.). En 1 3g8, pour venir faire une saignee a 1'hopital, le chirurgien ne touchait que 1 sol 4 deniers. On voit que nous sommes loin des 200 livres des physiciens des princes (1).
Malgre leur grande renommee, si l’on passait ses nombreux traites de medecine au crible de la critique, je crois qu’il ne reste- rait pas grand chose de personnel pour Arnauld de Villeneuve. En efTet, il a ete surtout un copiste, nous devrions meme dire un plagiaire. Sa connaissance de 1’arabe et des auteurs arabes lui a permis de faire a ceux-ci de nombreux emprunts; et, quand il ne traduisit pas les arabes, il ne se gena pas pour copier servilement les salernitains. C’est ainsi que dans ses Cautelae medicorum , il a copie mot pourmot 1’ouvrage d’un salernitain nomme Archima- thaeus, intitule : Liber de instructione medici, ouvrage qui a ete reproduit par Renzi dans sa Collectio Salernitana.
Arnauld a ete le medecin a la mode de son epoque : c’est ainsi que s’expliquent ses perpetuels voyages. Sa clientele etait surtout parmi les rois et les puissants, pour qui il compilait des traites d’hygiene, varies surtout quant au titre : De retardanda senec- tute, De conservanda juventute, De regimine castrorum sequen- tium, ete.
Dans ses ecrits, Arnauld est obscur et banal, s’appuyant aussi bien surTautorite d’Aristote que surun syllogisme ou une lourde argumentation de dialectique, pour demontrer une chose futile, par exemple que le sommeil nocturne n’est pas plus reparateur que le sommeil diurne. Cette maniere philosophique de traiter la medecine etait dans le gout scolastique de 1’epoque.
Quant a son oeuvre d’alchimie, elle attirait a lui la renommee par le prestige que le surnaturel exerce toujours sur 1’esprit humain. Voyez ce qui se passe dans 1’Afrique musulmane. Quand les Arabes ont assis leur domination et ont recours a la Science des vaincus, les premiers ouvrages qu’ils font traduire dans leur langue, ce sont des traites d'alchimie. Cette race primitive, a l’ima-
(i) Il est difficile d’evaluer a quelle valeur correspondraient aujourd’hui ces som- mes. Les chiffres que nous donnons entre parentheses sonttiresde 1’ouvrage suivant : d’Avencl, Ilistoire economique de la propriete, des salaires et des dcnrccs et de tons les prix en generat, de 1200 a 1S00 (Paris, 1898), t. IV. Mais c’est plutoten comparant les salaires qu’on se rend compte de 1’importance des charges. Ainsi, en 1498, les profes- seurs de Montpellier etaient appointesa 100 livres par an : le premier medecin de la reine Anne de Bretagne touchait donc sept fois plus qu’un professeur de Facul td ; un professeur de Facultd touchant aujourd’hui une moyenne de 8,000 fr. en France, cela ferait correspondre pour nous les appointements du physicien de la reine Anne a une somme annuelle de 56, 000 franes.
gination brillante, dut etre attiree plus que toute autre par le miroir etincelant et les promesses fallacieuses des ouvrages her- metiques. Ne condamnons pas sans appel les divagations des alchimistes, puisque c’est de la transmutation de leur grand oeuvre qu’est nee la chimie.
Le traite d’ Arnauld de Villeneuve, De conservatione visus, que nous publions aujourd’hui, etait reste inedit, mais son existence avait ete signalee par les redacteurs de YHistoire litleraire de la F rance.
A quelle epoque a-t-il ete compose ? Nous pensons que c’est pendant son sejour a Avignon qu’Arnauld ecrivit cet ouvrage, a la demande de Clement V, c'est-a-dire vers i3o8. Clement arrivait alors a fage ou la presbytie devient importune : il eut recours aux lumieres de son chapelain et medecin Arnauld de Villeneuve. Celui-ci ignorait (i) certainement la recente decou- verte de Bacon et 1’avantage que les vieillards retirent de 1’usage des verres plan-convexes ; aussi en fut-il reduit a elaborer pour son Client un traite d’hygiene oculaire, qui ne depare pas lacollec- tion de ses oeuvres.
Arnauld le dit explicitement en commencant : il fit ce traite ad commodum Fontis Lucis Animate Civilis Pericie Divini Orga- nici in terris deputati ad justitie cultum. Ce pape ne pouvait etre que Clement V.
Si maintenant nous etudions de pres ce nouvel opuscule ‘d’ Ar- nauld, nous sornmes oblige d’avouer qu’il ne contient rien de saillant. La premiere partie se compose de generalites sur le regime et fhygiene generale du corps. Ce chapitre avait ete ante- rieurement dilue a 1’usage du roi d’Aragon, dans le traite inti- tule : Regimen sanitatis, vel de conservatione sanitatis. En i3og, Arnauld eprouvera le besoin de recditer le meme travail, sous le titre : De conservanda juventute, a 1’usage, cette fois-ci, du roi Robert de Sicile.
Arnauld avait dans sa tete ou ses papiers un petit theme tout pret. Il modiliait un peu la forme, et, selon le besoin, veri- tajole maitre Jacques, ce libelle devenait un traite de conservation de la sante pour le roi d’Aragon, le secret de perpetuer la j$unesse pour le roi de Sicile, ou un traite d'hygiene oculaire pour la vue vacillante du pape. Dans cette premiere partie du Regimen oculo- rum, Arnauld semble souvent avoir oublie completement qu’il
(I) Du moins il n’en parle pas. Cependant Bernard de Gordon, vers i3o2 ou i3o5 conseillait, comme dernifcre ressource, si tout traitement a dchoue, d’avoir recours L 1 oculus verre Unus.
10
s’occupe en somme moinsde 1’hygiene generale que de 1’influence qu’elle peut avoir sur les yeux : Quandoque dormitat bonus Arnaldus, pourrait-on dire.
Quant a la seconde partie, qui, elle, traite de 1’oeil et de son hygiene locale, c’est un de ces vulgaires plagiats dont Arnauld est coutumier. G’est la reproduction litterale d’une partie du chapitre De cura oculorum du Grabadin de Mesue le jeune. Inutile d’ajouter que, quoique 1’ayant copie textuellement mot pour mot, Arnauld ne cite pas Mesue.
Malgre ce peu d’originalite, j ’ai pense que ce travail meritait d’etre publie. II nous renseigne en edet sur ce que pouvait etre les travaux perdus de ce genre, tel le regime de la cataracte, que Guy de Chauliac composa pour le roi Jean de Boheme. Ensuite, si on le rapproche du Libellus de conservanda sanitate oculorum de Barnabas de Reggio, du Liber de oculo de Pierre d'Espagne, on voit qu’il ne leur est guere inferieur.
IVoriginal de ce traite existe dans un recueil de manuscrits d'Arnauld de Villeneuve cote a la bibliotheque de Metz sous le n" 173 (1). L’ecriture est de la seconde moitie du XIV6 siecle. Cette copie a donc ete executee peu de temps apres la mort d'Arnauld. Le manuscrit estd'une lecture penible, et nous devons adresser tous nos remerciements a M. Labande, le distingue directeur et bibliothecaire de notre Musee-Calvet dhAvignon, sans le concours et la bonne volonte duquel nous n’aurions pu mener cette tache a bonne fin. Si certains passages restent obscurs, il faut se rappeler que nous n’avions a notre disposition qu’un seul manuscrit, et que nous n’avons corrige les erreurs ou les omis- sions du copiste que quand elles etaient evidentes. Si, plus tard, un chercheur decouvrait, enfoui dans quelque bibliotheque, un second manuscrit de ce traite, notre travail pourrait toujours aider a hetablissement d’un texte definitif.
(1) Voici le contenu du volume :
r. Expositio Gerar di de Solo super notium 1 Imansoris.
2. Antidotarius magistri Arnaldi de Villanova.
3. Libellus de regimine Arnaldi de conjortalione visus.
4. Libellus de conferentibus et nocentibus principalibus membris.
5. Tabula magistri Arnaldi.
6. Libellus de conversatione medicorum.
7. Epistola regi Francorum.
8. Tractatus de redargutione illorum qui reprehendunt Carturiensem super adminis- tratione carnium.
9. Epistola missa fratribus P redicat oribus qui sunt Parisiis.
10. Epistola fratribus Predicatoribus Montispessulani.
11. Alia epistola iisdem.
12. Epistola conventui Sancti Victoris.
LIBELLUS REGIMINIS ARNALDI DE VILLANOVA
DE CONFORTATIONE VISUS SECUNDUM SEX RES
NON NATURALES.
Incipit Libellus regiminis Arnaldi de Villanova
DE CONFORTATIONE VISUS SECUNDUM SEX RES NON NATURALES.
1.
Quoniam natura multipliciter subjecta est varietatibus causarum concurrentium ad transmutandam ipsam, necessitas eam insequitur ut eidem respondeat aliqua specialis regula regitiva, non quidem ad prohibendum totaliter transmutationis effectum, cum ille sit inevitabilis per naturam, verumptamen ut reguletur causarum transmutantium modus ratione termini ad quem tendunt.
Modus autem causarum potest esse duplex : quedam enim cause intrinsece existunt active, contrarie et passive a principio generationis nature nostre corruptibili collate, que vere a philosophantibus el’o (?) qualitatis causantur, quatenus et eorum subjectis omnino mixtio naturalis perficitur, quas contrarietatem naturalem habere ex mani- festis nature relinquitur esse notum, calidi enim ad frigidum, et sicci ad humidum est contrarietas manifesta, et cum sit necessarium contraria per tactum approximata, sicut ista aproximantur, in mixtione phisici corporis per naturam contrarietatum mutuo agere et pati, et contrarie in toto tempore necesse est aliquas istarum virtu- tum tandem vincere, et alias superari, cum autem ad hoc mixtum naturale pervenit planum est quod ejus esse et mixtio terminantur, et hoc vere est corruptio natu- ralis generabilium.
Et propterea scripsit philosophorum major quod omne generabile necessario cor- rumpetur, licet non omne generabile generetur. Sed cum ista ratio sit communi9 universali nature corporum naturaliter mixtorum, oportet aliud ponere proprium in natura viventium, per quod actus viventium principaliter conserventur et in termino sistant. Patet etiam ex radicibus sciencie naturalis quod homo non est ex anima tantum, sed ex actione naturali, que est instrumentum anime naturaliter deputatum ad actus vivendi perficiendos, in quo quidem conveniunt philosophici de universa- libus nature considerationibus mediantibus peritie. Huic autem instrumento orga- nice conferenti ad vitam cum desit brevis duratio, sapienter provisum est ab opifice naturarum de subjecto fovente et servante illud ad tempus cum virtute precipue conversiva in eo insita ratione proprii alimenti. Hoc vero subjectum potest esse humidum radicabile quod contrarie depascitur consumendo a calore vivifico a prin- cipio gmerationis, donec ad tantam alterationem et perniciem devenerit quod ad actum vite sufficere non possit : et tunc est terminus vite naturalis, quem mortem naturalem viventium appellamus.
Et quia calor naturalis natus potest plus vel minus velociter consumere secundum diversitatem regiminis corporis humani, et humidum radicabile plus vel minus consumitur per idem, hinc est ut preasumptum est quod natura regula rationis regatur, ut predicta consumptio tardari valeret. Hec autem regula regitiva est medi- calis scientia, ut Avicenna filius principis Abhoali atestatur, dicens quod licet medi- cina non sit sciencia que nos a morte liberet, absolute securos tamen nos reddit a himis cita consumptione humidi radicabilis. Ex quo patet, et patebit perfectius in processu, quod benificio hujus artis felicis ab humorum putredine mors acciden- talis vitatur ; que causatur ex morbis universalibus et naturalibus, differtur. Alius est causarum modus inevitabilis transmutans naturam ab extra, qui secundum omnium sapientium intentiones sexario numero continentur, ut aer circumdans, cibi, potus naturam ingredientes, modus localis huic nature pertinens, sompnus, vigilia inevita- biliter inherentes, anime accidentia necessario inherentia ei. Que quidem sex gene- ratio causarum quia non aproximare nostrum corpus est impossibile,- fuit philoso-
phantium indicium ab antiquo, quod necessario nostri corporis transmutant naturam. Propterea non est arti medicinali, nec alicui humano ingenio possibile transmutationem earum effugere, tanquam contrariata earum impressione corrup- tionem humanorum corporum evitare. Notandus quomodo modus transmutandi causarum sit ars, obtemperat ut qualitatem causarum eligens, quantitatem earum mensurans, et modum applicationis earum regulans, quatenus differtur corruptio naturalis et extenditur vite humane duratio quantum potest, secundum naturalem principiorum generabilium cursum et etiam facultatem. Et hec quidem fuit utilitas inveniendi artem medicabilem denominatam a modo eo quod docet quantum ad partem operativam et tantum et qualiter convenientem applicandi causarum conve- nienter corpori, secundum meliorem possibilitatis modum. Cujus necessitatis veritas patere potest brevissimo sillogismo : omne illud quod potest fieri, dici, et aliter, recte vel non recte, juste vel non juste, congrue vel incongrue, indiget regula rationis ut fiat, vel dicatur recte ita quod non aliter : cum ergo cause predicte non ad usum nostrum devenientes possunt applicari corpori nostro, sic et aliter, vel inest neces- sitas ut sint regulate per artem, et non aliter applicentur secundum quod unicuique convenit in conservatione sanitatis similia eligentis, in curatione contraria secundum usus, moderamina et accidentium particularium concursum que adjacent corpori sanabili et conservabili. Sanitas ergo conservatur per sex predictarum rerum (ordi- nationem) secundum quod corpori humano configurant, sicut corpus sanum in egritudinem et ventositatem labi faciunt cum sine proportione et convenientia faciunt, et cetera.
II.
INTITULATIO.
Prosequitur igitur tractatus, ductu Dei, de regenda sanitate specifiantes dupliciter : primo qui ad determinandam substantiam, secundo vero ad determinandam parti- cularem organisationem et potentiam ejus, et ad virtutem visivam conservandam et rectificandam, juxta fundatoris artis sententiam colligentes ab eis utilia docu- menta juxta imbecilem nostri intellectus potentiam.
Sic habet duas particulas nostri laboris opusculum, inceptum ad honorem Agni celestis, et ad commodum Fontis Lucis Animate Civilis Peritie Divini Organici in terris deputati ad justitie cultum. Fac igitur, pie Deus, horum preceptorum parti- cularium agregationem felicem de thesauro tue pietatis sive largitatis, omnia felici- tare non cessans.
Omissis autem non necessariis, et collectis utilibus, ad presens propositum est sciendum quid conservat sanitatem in viribus dictis, ut dictum est clavis sanitatis cui nunc insistimus. Prima est aeris bonitas ; secunda, cibi et potus sobrietas eorumque electio qualitatum et quantitatum ; tercia, ratione sompni et vigilie in temperata mensura ; quarta est inanitionis et repletionis cautela : quinta, debitus et salubris exercii usus : sexta et ultima, anime actuum temperies : licet in presenti postponitur, non tamen sunt postponenda virtute. Et sequitur prima causa, de elec- tione aeris.
III.
DE ELECTIONE AERIS.
Non est autem aeris electio negligenda, cum usus ejus continuus vehementer imprimat in naturam corporis in gressu, assiduatione et constrictione per porros
r
cutis ct inter omnes partes exteriori in substantiam sensibilaiis impiessionis existit cum tactu ejus continuatio et eorum multa passibilitate disposita ad idem. Est igitur eligendus aer pure subtancie, temperate conditionis declinantis ad siccum, elongatus a locis paludosis et lacualibus. Et propter hoc frigide sint domus substantie et aperte ad austrum. Vitandus preterea impetus ventorum et flatus precipue septentrionalis et australis, excessus magnus caloris et frigoris et immensa terrarum altitudo et infinitas ; pulverulentus preterea aer et fumosus melancolicis vitandus est.
IV.
DE CIBIS ET POTU.
Materia cibi et potus in substantiam nostri corporis impenditur et convertitur, et n conversione, et ante conversionem, totum corpus transmutant ad proprietatem communalem, ideo forte eligenda sunt, non solum ratione presentis considerationis, sed universalius totius corporis consideratione, et quod salubrius quam in hiis est, attendendum est, perfectio digestionis et velocitas : ideo illi cibi sunt meliores qui virtute digestiva obediunt manifestius. Hujusmodi est panis de tritico montano cum aqua dulcis fontis confectus, bene coctus, perfecte fermentatus, mediocriter salitus, cujus usus secunda die perfectionis incipere debet et in quarto terminari : qui non sit bordus, mollificandus.
Carnes vero sunt laudabiliores volatilium, scilicet gallinarum et caponum juve- nium, perdicum et fasianorum, pulle et pulli earum avicellarum nemoralium, propter contemperiem complexionis, et subtantie puritiem et subtilitatem. Carnes vero pavonis et grivis plus nocent, quia dure digestionis sunt. Carnes vero anserum, maxime anti- quarum anatum, buxorum, felcarum et omnium degentium in paludibus reprobande sunt, quia superflue humiditatis sunt, et replent grossis et tenebrosis vaporibus caput.
Quadrupedalium carnes vero que competunt sunt animalium, agni et duorum annorum, vitellorum lactantium, et edorum. Vaccine vero et bovine, et precipue porcellorum, profugiende sunt, quia difficilis digestionis sunt, et visum offuscant. Preterea carnes omnium silvestrium antiquorum fugienda sunt, quia digestioni repu- gnant et caliginem generant. Minus tamen nociva est caro porci silvestris quam domestici, et cuniculorum novellorum quam leporum, et edorum antiquorum, et cetera de similibus. Tamen minus repudiende sunt juniorum.
De carnibus autem sciendum est quod mundiores sunt a superfluitatibus, et ex hoc purioris nutrimenti, que nigrorum vel bruniorum quadrupedalium et volatilium existunt.
Preterea sciendum est quod ex partibus animalium invenientibus ad usum nature humane, utiliores sunt que sunt cordi propinquiores, eo quod eximiori participatione virtutis ejus a superfluitatibus purgantur. Pulmonem tamen excipimus quia pluri- marum superfluitatum est retentivus, licet nutrimento laudabili nutriatur sicut cetere partes que cordi vicinantur. Cerebrum et ejus emunctoria mentio quidem queritur quia impura sunt ; repugnant partes in fronte animalium, sunt minoris laudis, quia sunt debiles in virtute propter elongationem earum a corde. Cutis vero ipsarum est illaudabilis nutrimenti, quia universaliter est receptaculum superfluitatis, propterea digestioni repugnat propter sue solit ... (?) compositionem.
Circa naturam piscium et effectum, est sciendum, quod fere, ratione quesiti pro- portionaliter, nullus confert, quia sunt frigide complexionis, et obtusos spiritus generant. Magis tamen laudabiles sunt degentes in aquis petrosis dulcibus et marinis Scamosis, et non habentes bestiarum et ferarum figuram, eo quod difficilioris et
durioris digestionis sunt, spirituum autem turbidorum generativi. Melior autem modus preparationis est assatio cum salsa que infra describetur, deinde elixatio in vino albo, vel rubeo claro subtili. Sed non est propitium cum petroselino et ysopo elixentur, et ideo consulo ut exsiccati in coforis portentur.
Vitella quoque ovorum recentium tremula per se et dissoluta in brodiis carnium sunt nutrimento laudabiliora, propterea primo quia velociter in sanguinem conver- tuntur; secundo, quia post transmutationem parum de subtilitate relinquunt ; tertio, quia generatur ex eis sanguis conformis sanguini nutrimenti cordis subtilis et clarus, et ideo pre ceteris nutrientibus est convenientius in dispositione spiritus cordialis et virtute ejusdem et restauratione alimenti ejusdem. Et hinc est quod ex hac causa debilis incurit ipsorum administratio. Est subtilissime administrationis et confortationis, cujus rei veritas non solum ad peritos in arte pervenit, sed ad vulgare.
Lac, caseus et butyrum. De lacte : non est admittendum, quia ipsum, et omnia facta ex eo notabiliter nocent, quia velociter corruptibile et vaporis multiplicativum .
Et butyrum, ex unctuositate et pinguedine supernata, est digestionem impediens, quod quidem est commune sibi et omni adipi, et pinguedini, et oleo, et omni subtantie oleaginose. Et ideo usus omnium talium dimittendus est.
Caseus preterea in genere ciborum reprobandorum est, tum quia in via nutri- tionis inutilis, tum quia est humoris maliciei multiplicativus, fumorumque turbido- rum generativus, et hinc est quia caput agravat, et caliginem generat et auget, et omnes virtutes apprehensivas in suis operationibus aliqualiter obtundit.
Hoc autem est verum de ipso in magna quantitate, et in via cibi, accepto in ratione autem medicine post cibum cum piris, in parva quantitate, est ex rebus digestionem juvantibus.
Cum natura nostri corporis inclinationem singularem ad vinum habeat, et frequentitudine ad usum nostrum perveniat, nullo modo pretermictenda est ejus consideratio, precipue cum sit ex causis vehementer non solum transmutantibus corpus nostrum, sed signatis utiliter et conferenter et laudabiliter. Secundum quod oportet receptum, digestioni autem auxilium prestat, cibum per corpus penetrare facit, cor et omnia membra principalia confortat, omnes virtutes sensibilivas reparat in tantum ut memoriam confortat, animam fecundidate fecundat. Insobrie autem et immoderate et immensurate acceptum, contraria omnium illorum efficit introductus, et naturam humanam multiplici dote infelicem et bestialem reddit et consistit.
Est ergo eligendum vinum clarum, rubeum, suave in gustu, virtutis deliciosabilis, confortans naturam, nullo modo mentem percutiens, cujus potus, jejuno stomaco, vehementer detestatur, nervos autem et omnia membra debilitat, tremorem eorum generat, motum et sensibilitatem turbat, quod est malo deterius, ad egritudines caducas disponit.
Cavendum est preterea ne ejus receptio sit festina, immensa, ut cibum crudum descendere non faciat, et digestionem eorum rumpat, et casus appetitus inducatur, sed tarde usque ad medium comestionis, vel ultra, si possibile fuerit. Quod si vehemens sitis in principio mense comedentem agitet, sumatur aliud acetosum, ut malum granatum, vel pomum, vel aliud simile in virtute : quia si ista non inve- niantur, sumatur vippa in vino vehementer mixto.
Est autem secundum antiquorum sapientium auctoritatem artificiale et conveniens potum toti cibo postponere, et post ipsum sumere copiosum. Quia cum hoc pre- ceptum sit difficile et impossibile observantie, timens peq’t’ (?) transgressionem, relin- quere volo preceptum.
Suadeo igitur ut quantum bene est possibile, abstineatur : deinde, in fine mense, in copia sufficienti detur; cujus vini potus vicetur post cibum donec comestio secun- detur, nisi forte gracie honnestatis et singularitatis fingende, et tunc sumatur in tanta moderata quantitate quod nocere non possit digestioni, namque tunc impedit, eo quod transit inter latera stomachi et cibum, aufert nutritionem membrorum, caput replet, et consequenter omnes sensus dampnat.
!? -
V.
DE SOMPNO ET VIGILIA.
Ouia sompnus est ordinatus a natura particulariter ad duo commoda, quoium alterum est quies virtutum animalium, quia in exercitio operationum suarum fatigant et languent eadem corporum eorum organa, provisum est liberalitate divina de bene- ficio quietis, potissime qui sompnus vocatur, in quo quidem non solum animales virtutes quiescunt, sed confortantur efficaciter naturales. Et ideo bene describitur sompnus ab auctoribus : sompnus est quies virtutum animalium cum intentione naturalium. Aliud vero juvamentum est digestionis nutrimenti, et ideo sententialiter dicitur quod sompnus est ut nutriens organa. Et hoc autem fit agregatione virtutum naturalium circa membra digestionis que quidem unica sunt, sicut et quelibet alia virtus forcior est se ipsa dispersa.
Ut ergo predicta commoda acquirantur et principali nostri intentione conveniant, sciendum est quod eligendus est sompnus nocturnus, consuetudinarius et naturalis existens, et matutinus usque ad terciam extensus secundum Ypolimitom (?) cujus mensura sumpta cum articuli indicio secundum durationem digestionis, quantum temporis natura expandit circa nutrimenti digestionem, tantum est naturaliter dor- miendum. Quod percipitur ex lenitate totius corporis, et confortatione virium, et ex penetratione membrorum nutritionis et absentia vaporum fumosi cibi vel acetositatis in ore, quibus presentibus sompnus est dimittendus vel augmentandus.
Utendum est ergo eo, cibo in tercia existente digestioni, sed nullo modo eo immo- derate accepto cibo replente, tunc namque male digeritur quia non descendit suffi- cienter ad fundum stomachi in quo virtus digestiva stomachi viget, et plus etiam replet caput vaporibus quibusdam ex quibus humores innaturales facti generantur» quibus caput manifeste gravatur (?), et caliginantur et obtenebrantur oculi, et omnes sensus ebetantur, virtutes motive membrorum pigescunt, et eorum organa indispo- sita efficiuntur ad motum. Expectandus est igitur cibi descensus et aliqualis ejus alteratio seu digestio, et oportet utilius si cena expectaretur.
Potest utiliter poni ad dormiendum accumbendo a principio super latus dextrum, deinde, post primum sompnum, convertendum se ad sinistrum. Quod si de die contingit dormire, est super dextrum solum dormiendum, et uno solo sompno absque convefsione ad sinistrum : caput pretefea est tenendum quasi erectum, sic ergo cervical elevatum, et caput, quantum altius poterit, teneatur.
Ex predictis autem emergit dubitatio, ut prius dictum est, sompnus nocturnus utilior et laudabilior est quam diurnus. Argumentabitur considerans perspicaciter, quod ea, que fiunt ex eisdem principiis naturalibus, sunt ejusdem speciei naturaliter et equalis utilitatis si rationem habent utilem : sed sompnus nocturnus et diurnus fiunt ex eisdem principiis et causis naturalibus; sunt ergo ejusdem nature et equalis laudis et utilitatis. Non est ergo nocturnus laudabilior diurno, nec naturalior judi- cari debet.
Bonorum prosecutio constat ex hac natura : utrique causatur ex calore naturali renovato interius effective et ex nutrimenti evaporatione, ex quibus sequatur vinculum frigiditatis cerebri ingrossantis in utroque vapore. IIoc vinculo et immobilitati primi sensus sompnus fortiter et universaliter judicatur.
Item quecumque ad eumdem finem naturalem perse et naturaliter determinantur vel ordinantur, sunt pariter naturalia et utilia, si in genere boni et utilis possunt : sed sompnus, scilicet nocturnus et diurnus, ordinem habent ad eumdem finem natu- ralem, quia ad confortationem virtutum naturalium, et quietem animalium, ut prehabitum est; ergo sunt ejusdem nature' et commoditatis existentes. Ad quod bre-
■j.
— i8 --
•
viter est dicendum quod sompnus, ut moris est, conveniens et naturalis est ut noctem non effugiat et diem non impediat. Laudabilis vero et contrarius est reprobandus, minus tamen si a mane usque ad terciam terminetur, et ut dicitur in textu in trans- latione : in alio vero dicit quod sompnus oportet quod sit secundum quod concurrit ei consuetudo, quando currit cursu naturali : sic infirmus in die expatefactus et in nocte dormiens; quod si mutetur, erit dispositio deterior : minor tamen est lesio, et nocuitas est sompno qui est quando dormit in principio diei usquequo pretereat ex eo terciam ipsius. Sompnus autem, qui est post hanc horam, malus est. Hujus vero ratio diversitatis potest sumi ex tribus : primo, quidem ex parte motus quem facit lux diei et tenebra in naturam nostram ; secundo, ex parte mutationis vel alterationis quam manifeste imprimit calor et frigiditas ambientis aeris; tertio, ex efficacia quam habet vis consuetudinis longene in natura viventium.
Circa primum sciendum est quod lux habet potentiam movendi calorem et spiritum ad exteriora, quia gaudent naturaliter in luce; ideo movet instrumenta ejus, id est calorem et spiritus, versus exteriora ubi lucem cognoscit existere. Et hoc quidem est ut virtute sua remanente et desiderante, vivere possit movendo aliquid ad exteriora; movet ad dyametros nostri corporis, in quo motu diffusionem recipit necessario cum a centro ad circumferentiam movetur. Verumtamen omnis virtus naturalis in diffu- sione debilitatur, necesse est omnes virtutes naturales t’e (?) lucis fieri imbecilles. Et contrario cum tenebra movet calorem naturalem et spiritus et communiter virtutes ad interiora, necessario unionem in eo efficit : unio autem et agregatio vigorem et confortationem efficit in virtute, ut declaratum est ex principiis sciencie naturalis. Hinc est quod necesse est virtutes naturales in tenebris fieri fortiores. Cum ergo sil tunc sompnus qui ad interiora revocat et unit eas cum spiritu et calore, constat autem quod tunc fit perfectior virtutum agregatio, tenebra cooperante.
Ad idem infallibiliter fit unio fortior et virtus efficacior, ad agendum, duobus agen- tibus ad eumdem effectum, necesse est ipsum fortiorem et durabiliorem produci : ex manifestis enim nature est quod quanto aliqua utrius est fortior et perfectior, tanto perfectius operatur effectus. Ergo sompni nocturni et utilitates predicte sunt natura- liores, et durabiliores et laudabiliores quam diurni.
Secundo potest ex naturali frigiditate aeris. Constat autem quod noctes sunt frigide vel simpliciter vel relate ad dies, propter absentiam radiorum solarium vel abscon- ditum solis qui calidi sunt virtute : sed constat quod frigiditas aeris movens corpus nostrum, calorem naturalem et spiritum vel spiritus et virtutes ad interiora corporis fugat, verum aliud contrarium relictum fugat. Cum ergo frigiditas ambiat corpus nostrum quantum ad omnes suos dyametros, calor nostri corporis non habens quo fugiat, nisi versus medium intrinsecus, cum patet ergo quod unit virtutes animales cum in nobis, si ergo tunc fiat sompnus, hiis revocantibus, et concurrentibus, necesse est virtutes tunc fieri fortiores et quietiores et earum operationes perfectiores : ex quo patet propositum principale.
Tertio potest ex consuetudine dormiendi. Solent enim homines ut plurimum de nocte perficere sompnum suum. Constat autem vim consuetudinis fore magnam, non solum in quibuslibet habitibus iteratis, sed in natura et in operationibus ejus. Nam consuetudo longa vertitur in natura, unde scriptum est quod consuetudo est altera natura. In proposito autem consuetudo per hunc modum vim habet, quia cum natura solet renovare calorem et spiritum in determinato scilicet tempore, quam diverso secundum quod manifeste patere potest in laboribus de nocte : facere soliti qui multo plus fatigantur cum si in duplici labore moverentur de die; copiosius ergo et perfectius revocat natura pura [sic?) ad membra sepius nominata in sompno nocturno tanquam ut in pluribus consueto, quia sequitur major perfectio operationum et virtutum naturalium in stomacho ad ob’a (?) autem potest quid dicendum bene consideranti procedunt enim e’uoC’ade (?) naturam.
VI.
DE MOTU ET QUIETE.
Cum motus et quies manifestam in nobis immutationem faciant, nullo modo est eorum consideratio omittenda. Est igitur in principiis sciendum quod circa motum vel exercitium tria concurunt ratione nostri propositi consideranda. Primum est tem- porum electio, secundum est debite quantitatis commensuratio, tertium est modus et qualiter utendi.
Circa primum est sciendum quod tempus exercitii est eligendum jejuno stoma- cho, precedente sufficienti sompno propter tria : primum est ut superfluitates specia- liter retente in tertia digestione in membris exalent per poros licet ad expeditionem aliarum uti expediat ; secundo docet experientia quod virtus intestinorum evigilaturad expulsionem sui superflui, et expulsiva vesice excitatur ad id post aliquem exercii processum ad expulsionem tamen superfluitatum ; tertio precipue ordinem habet ut egrediatur in forma vaporis subtiliati vehementer, et tunc est insensibilis eductio vel grossi et humidi, et tunc est sudor. Egreditur autem per conversionem predicti va- poris in substantiam aqueam conversi in locis vicinantibus cuti virtute aeris ambien- tis : sic ergo expelluntur superfluitates tertie digestionis per motum.
Secundo vero cum virtutis fortificatio et caloris naturalis augmentatio quomodo omnium virtutum naturalium est instrumentum quedam virtutes et eorum substan- tia per depositionem honerose superfluitatis ea operantur, liberiora efficiuntur et potentiora ad exercendum operationes nature, et ideo fortius et perfectius operantur. Neminem enim latet quin depositio honerum fortificet forcitatem caloris aut augmen- tum efficit propter duo : primum est quia motus ex sua proprietate, undecumque eam habuerit, multiplici experientia probatur, non solum in viventibus, sed in omnino carentibus vita, habere potentiam generandi calorem. Unde quidem de expositori- bus metheororum dicitur quod si balista impelleretur velociter sagitta glacialis, nota- bilem calefactionem acquireret per motum. Patet etiam testimonio visibili cum ferrum molendini cum sua pixide alum ( ? sic) igneatur ex motu. Non est presentis conside- rationis causam hujus apparende investigare, cum sit alterorum negocii et inutilis huic intentioni. Secundum vero exemplum, quoniam ut dictum est vaporibus fu- mosis qui opprimebant et obtundebant calorem et spiritum naturalem, liberalius et latius ad dyametros corporis extenduntur: hec autem extensio potest dici rationabi- liter predictorum augmentum.
Tertium vero est quoniam sanitas conservatur et membra roborationem et solidi- tatem acquirrunt. Sanitas quidem conservatur, quia res naturalis nostri corporis conservatur in sua dispositione naturali, sicut virtutes et membrorum complexiones, calor et spiritus, ut ex predictis patet, et diversa egritudinum generatio prohibetur, et predictarum namque superfluitatum expulsione precavetur morborum generatio, que ex eis prompte fieret, si in corpore remanerent, apertione pororum per quos fit exalatio, subintrat aer attractus per modum cujusdam hanelitus qui emutat calorem innatum, ipsum obtemperans sensibilem recreationem in spiritibus introducit. Mem- bra vero robustiora efficiuntur tamen quia superfluitates aquose relicte ex alimento, in membris que preter naturam humectant et mollificant, ut dictum est, extinguendo calorem naturalem et virtutem membrorum opprimendo, viriute temperati exercitii, per modum qui dictus est, expirare coguntur.
Juvamenta et utilitas sequuntur exercitium temperatum factum jejuno stomacho j non tamen expectanda est fames in exercitio faciendo ; ubi enim indigentia, est ne- cessaria refectio et non motus. Cibo autem recepto, leniter est incedendum, et nullo modo fortiter, nec velociter. Leniter, ut cibus ad fundum stomachi appropinquet >
ubi virtus digestiva viget cum innato calore ; fortiter vero non, ut cibi a stomacho non egrediantur antequam digerantur.
De secundo vero sciendum est quod artificialis mensuratio exercitii sumitur ex duobus in regimine sanitatis. Primum est a dolore membrorum fatigatio. Postquam autem membra sana dolere aut fatigari incipiunt cum moventur, non est amplius in exercitio procedendum secundum sententiam Galieni. Secundum vero est haneli- tus magnificatio. Tunc vero cessandum est a motu, et refectioni corporis intenden- dum est.
De tertio vero notandum quod modus utendi exercitio duplex est, scilicet universa- lis et particularis : particularis in quo pars corporis vel membri particulare movetur, ut pes textoris, vel manus scriptoris, et lingua predicatoris et lectoris, et cetera de singulis. Ilie autem modus exercitii non sufficitin regimine sanitatis, quoniam non disponit totum corpus ad juvamenta superius nominata. Alius vero est modus utendi eo universalis et communis, ratione totius corporis, in quo omnia membra equaliter moventur, sicut de ludo ad pilam exemeat (?) galicus(i) de quo fecit tractatum singula- rem in regimine sanitatis, ut Ilaly commentator ejus ait; motus etiam localis progres- sivius est hujus generis in quo pedes et tibie plus sensibiliter moveantur, tanquam in memorata organa intendenda; cum nulli est dubium quin totum coipus sensibi- liter moveatur, inde sciendum est quod exercitia consueta magis salubria in regimine sanitatis et convalescentie sunt quam inconsueta, dato quod leniora existant, secun- dum eminentis Ypocratis sententiam.
Item est notandum quod corpora patientia humoralem repletionem et precipue frigidorum et grossorum humorum, non sunt exercitio vel balneo commovenda. Pre- terea sciendum est quod ea secundum plurimum ei conveniunt que prius de exer- citio scripta sunt.
De quiete autem quid sit dicendum ex predictis quoniam oppositorum est eadem disciplina, ad eam enim superflua secuntur incommoda opposita virtutibus supra- dictis, videlicet oportet superfluitatis multitudo ex quibus morbi varii generantur et multiplicium virtutum oppresiva debilitas, caloris naturalis extinctio vel dispositio extinctiva, membrorum et totius corporis mollificatio, et earumdem effeminatio vir- tutum cognoscitur manifesta remissio. Vitandum est ergo miserabile occasum tanquam causa rationalis infelicitatis humane, licet ei cui presens tractatus dirigitur, hoc modo oportet suaderi.
VII.
DE INANITIONE ET REPLETIONE.
Retentio superfluitatum nostri corporis et earumdem evacuatio, quando oportet, et secundum quod oportet, ex majoribus causis conferende sanitatis est. Unde sunt signa fortitudinis virtutis et servationis et ordinis earumdem in operando, quod ergo retentio ejus, quomodo evacuari debet, accidentia. Proveniunt iste egritudines, opi- latio, laxitas, et spasmus et ydropisis, et similia in humoribus putridis, et caloris innati constrictio, et ejus stricti augmentum in numero, et extinctio ejusdem et ce- tera. Tandem mala constitutio frigida sequitur, et superfluitatum abundantia, et receptaculorum diruptio, fissura et fastidium, et casus appetitus est de deterioribus accidentibus ipsius. Preter pi edicta vero nocumenta interdum generantur aposte- mata. Et quum evacuatur quomodo determinari debet, proveniunt cause com- plexionis siccitatis, et communiter fugavit ejus calorem debilitatis et omnium virtu-
(i) Sic pour Galenus ?
tum casus, nam evacuatur eorum latores (sfcj^et substantia propria ipsarum, licet accidentaliter posset complexio humida generari debilitate digestionis multiplicante flegma.
Et ista sunt nocumenta communia. Nocumenta propria retentionis fecis in non sua honesta, est infecatio nutrimenti supervenientis stomacho, et aggravatio totius corporis, et capitis dolor, caloris et spirituum sordidatio, et virtutum oppressio et debilitas. Ilee autem omnia fiunt ex vapore horribili resoluto a sorde in intestinis ingredienti stomachum, et ascendenti caput, et incidenti per totum corpus median- tibus venis. Ex quibus autem urgente necessitate mundificandi ventrem omni die ante receptionem cibi, et si natura non fecerit hoc per se vel beneficio exercitii evi- gilata, sumantur ante prandium aliqua solutiva nostre nature amica, sicut jus cau- lium rubrorum cum modico sale, actu callidum collatum, pira cum meile, vel pruna recentia complete maturitatis, vel sicca pinguia, humectata inaqua calida vel decoctioni borraginis et spinarginis salita. Quod si haberi non potest ante pran- dium, vel saltem in principio prandii, in quo casu expedit pannis furfureus. Quod si non sufficiat, die sequenti vel eadem, digestione perfecta, detur cassia fistula vel , manna. Quod si non sufficit, utendum est inunctione ventris cum oleo \iolarum calido, et suppositorio. Rarius tamen quantum est possibile fiat, ne natura pigra efficiatur in opere suo, in expectatione auxilii deducti in usum.
Cumque egreditur plus quam oportet, utendum est stipticis ante cibum, ut piris, citroniis, carnibus vel piscibus assis et frixis, carnibus fructuum dum tamen non conficiantur cum meile, quia solvit ejus natura, et pane asso infuso in grosso vino stiptico vel subtili mixto cum aqua rosarum vel pluviali : et tunc erunt vitanda brodia et omnia cibaria lenia.
Ex retentione superflua urine sequitur difficultas in emictendo post temporis moram, et excoriatio vesice et colli ejus, ex quo sequitur molesta lesio sicut stranguria et ardor urine quod non est modice lesionis, et quando aliqua, cavenda est ergo superflua retentio diligentia summa.
Ad superfluam aliam eductionem secuntur nocumenta prius enumerata in genere quorum medicationem enarare non hic est locus. Et sequitur capitulum de acci- dentibus anime,
VIII.
DE ACCIDENTIBUS ANIME.
Accidentia anime virtutem habent efficacem transmutandi naturam ex quodam imperio ordinato quod anima super corpus habere dignoscitur. Modus autem per quem hoc operatur est quod diversatur calor et spiritus movendo nobis impressio- nem diversam, effective quod discurrendo per ea particulariter apparebit: eorum igitur effectus non sunt ignorantia occultandi. Hic autem esse possunt gaudium, tristitia, timor, ira et similia.
Notandum igitur quod operationes gaudii temperati sunt confortare virtutes cor- poris animati, vitales et naturales, et calorem naturalem et spiritus vigorem ; prop- terea bonitatem caloris efficit.
Sciendum igitur quod gaudium movet calorem naturalem et spiritus in corde ad membra exteriora per appetitum amoris ad rem amatam exterius existentem, quod est propria materia et objectum, et propterea calefacit corpus : superfluum vero infri- gidat cor et alia membra interiora, et interficit ex eo quod a corde exalat celerem in tanta quantitate quod non sulficit ad vitem. Galienus autem dicit quod pusillanimes moriuntur hac morte. Et ideo diximus temperati m conferre: confortat autem viitu- les cordis non solum, sed omnes virtutes naturales et animales.
Tristitia autem contraria operatur, et infrigidat autem et desiccat naturam corpo- ris : et hoc signatur optime in aliis libris ubi dicitur quod spiritus tristitie exsiccat ossa, et si ossa, que sunt solidiora et duriora, multo fortius alia membra et humores que sunt minoris resistende, ac si diceret exsiccat naturam nostri corporis, proponens in illo in quo minus videretur, et impedit operationem et perfectionem virtutum nos- trarum anima tristis ligata vel potest agere perfectius, al'u (?) autem causat mortem per exsiccationem calidi innati conculcati in corde, reportat enim calorem et spiritum et sanguinem ad originem earum, scilicet ad cor.
Timor vero consimilia operatur, et ideo infrigidat manifeste ad exteriora, cujus contrarium est audacia, et ideo efficit contraria.
Ira enim cum sit apetitus vindicte dilatat calorem et spiritum et sanguinem ad exteriora corporis, quia extra est obvium movens ; tamen quia sunt extra instrumenta apta ad exercendum actum vindicte, scilicet membra organica ut manus, que est organum organorum, et pedes, que sunt instrumenta incessus et percussionis : hec autem instrumenta membra sunt vigoranda ad exercendum actum per copiosam influentiam causarum agentium, scilicet virtutum et calorum juvantium a corde, ex quibus patet quod manifeste exsiccationis existit.
In verecundia autem, virtutis anime motus primus fit interius, deinde subito exit exterius, nam si maneret interius quod non exiret exterius, non esset verecundia sed timor, cum vero verecundia sit actus (?) subitus et inopinatus. Ideo primo fugit ad basim nature ut confortetur, postea autem anima confortatur et excitatur etiam ad exteriora, causa defensionis regreditur, et vel directa a timore, nisi quia in timore virtus ad exteriora non revertitur, et ideo calor in corde conculcatione inevitabili exiliis extinguitur. Ex quibus patet quod infrigidant totum corpus et interficiunt interdum.
Si quedam autem sunt alia accidentia anime, parum est curandum ratione propo- siti, ideo dicta sufficiant, et sequitur capitulum de virtute visiva.
IX.
TRACTATUS DE VIRTUTE VISIVA.
Cum inter virtutes sensibilivas, virtus visiva maxime humane felicitati deserviat ex eo quod secundum principis philosophorum sententiam plurimum (?) specierum sensibilium humano intellectui administret, hinc est quod naturalis dilectio natu- ralis apetitus intimus, preter in ipsam, quam in accidentia aliarum et natura sui benedicti conditoris directiva, proprium bonum disserere non potest huic quod ne lesio extra naturam in actum hujusmodi fructuose virtutis custodiat, et si cecidit in partem, et cum securitate, et rectificetur, non modicum (?) debet ratio humana de hoc esse solidificata cum hec existat intus nobilior ancillarum.
Si enim hujusmodi naturalis obsequio humana species ex magna parte frustrare- tur a fine quem ab antiquo posuit ratio naturalis ex eo quod cecus natus nullam potest rebus coloratis et lucidis, quas non modica rerum multitudo continet, scien- tialem habere cognitionem, ut major philosophorum testatur. Ilie ergo, auxilio con- ditoris universalis, facere proposui tractatum vel opusculum de regimine visive virtutis in speciali, et organorum ejus sapientem scientiam ordinare.
X.
DE CONSERVATIONE ET CONFORTATIONE VISUS.
Terminata consideratione causarum salubrium conservantium sanitatem, ordinata principaliter ad conservationem virtutis visive communiter, intendendum est par- ticulariter diligenter regimine oculorum.
Sunt autem oculorum cure secundum unum trium modorum : alia enim est con- servativa sanitatis eorum; alia preservativa ab egritudinibus futuris flendis in eis; alia curativa egritudinum ipsorum.
Prima quidem perficitur quinque modis : aut enim conservat superficiem in ter- sione decenti et naturali, aut conservat oculum in sua temperie coequali, aut con- servat positionem naturalem partium ejusdem, vel conservat spiritum visibilem in sua propria illustratione.
Prima quidem completur per medicinas abstersivas habentes temperiem in inten- tione sua, sicut proprie est semen feniculi, collirium ex eo factum, et herba adhil. et succus ejus ; et tueri ab eis que impediunt, qualia sunt pulvis, fumus, flatus et ventus asperitatem habens, ut impetuosus boreas et inequaliter imprimentium qua- litatum; et omnes res facientes senescere oculum, sicut coitus immoderatus precipue repletis, labor plurimus, fletus excedens mensuram, ebrietas, sompnus et vigilie excedentes, et insuper sompnus super repletionem, et proprie ex cibis et potibus vaporosis turbidis, cujusmodi sunt proprie caules, porri, cepe, fabe, lentes et uni- versaliter omnia conturbantia sanguinem.
Secundam vero intentionem complent medicine contrarie applicate secundum moderatum usum quorum intentionem docet natura dispositionis lapse.
Tertia autem intentio et quarta parum juvamenti habent ratione propositi, et ideo obmittunlur.
Quinta vero perficitur intentio per medicinas spiritum reparantes, illustrantes et irradiantes ipsum, que sequentibus describentur.
Inquit Democritus: feniculum abstergit oculum, clarificat visum secundum omnem administrationis modum ejus, scilicet comestione, bibatione, balneo, fricatione cum tactu, odoratu. Quod declaravit sic dicens : quod serpentes et alia reptilia degentia in cavernis cum appropinquant huic piante, utuntur ea fricatione et comestione super oculis suis postquam egrediuntur cavernis, et confortatur visus eorum. Fiat autem collirium exsucco ejus sic : R. succum ramorum, scilicet tenuitatis ejus, qui roretur in vase donec residendam faciat.
Aristoteles instruens Alexandrum ait actu frequentandi pectinem circa vel super caput vapores impedientur ad cutem diverti ne visui obstent.
Item aspectus rerum viridium in loco multe temperiei visum clarificat et corroborat.
Item inquit aspicere speculum tersum directum et diu intueri ipsum, confortat et oculorum fatigationem removet.
Ingredi obscuram domum non multe tenebrositatis et intueri per fenestras in quibus aliquid lucidum sit, vel intueri aquam viridem per vasum clarum, et sub- mergere oculum in ipsum tempore estatis.
Item dicit quod exercitatio legendi litteras mediocres, jejuno stomacho, yisum cor- roborat.
Et sorbitio rerum viridium idem.
Item dicunt multi ex antiquis expertis quod nux muscata nutrita cum meile sanitatem custodit, et proprie una ex eis sumpta jejuno stomacho mane.
Insuper memorate commendendum quod mirabolani chebuli sunt particularis juvamenti .
Item omnium mirabolanorum genera sumpta in liquida substantia vel spissa sunt appropriata juvamento in casu nostre intentionis : sumatur ergo in substantia liquida sub hac portione mixtionis : R. florum anthos, florum borraginis,
florum, utriusque sticados, summitatum ysopi recentis vel sicci anna ~ n, foliorum sene, origani, epithimi ana - I et ft, nucis muscate ~ ft, uvarum passa- i um mundatarum ab arillis, melisse, cardamomi, olei lini ana ^ I, ramorum feni- culi - III, succi ejusdem, cassie listule mundate ~ III, mirabolanorum emblicorum, bellincorum ana - I et ft, citrinorum et indorum ana 5 I, mellis electi,
zuccan ana
quartarium I et Et fiat apozima ad J-Jj II, de quo detur mane in matitutinis quartarium I, large secundum convenientem modum.
Mirobolani jaceant in lacte amigdalarum dulcium per noctem. Hec medicina caput et stomachum mundificat, visum acuit et omnes sensus reparat, intellectum et rationem illustrat, senuctutem retardat.
Et similiter que sequitur sumpta in forma electuarii : R. ozimi, gariofili, zedoari, cardamomi, lactuce, nucum moscatarum corticum interiorum, cinamomi, licii albi
et rubei, masticis electi, melisse, corticis citri, gallie nucum - I, seminis feniculi ^ I,
musci electi 3 Deinde sumantur mirabolani kebuli et emblici XV, terantur in duas libras aque, coquantur donec redeant ad quartarios tres ; large colentur, et in colatura ponatur equalis quantitas mellis, deinde bulliat donec aqua con- sumpta sit. Postea vero ex meile conficiuntur dicte species, quod tunc in pondere sit tripplex ad dictas species, de quo supmenda est quantitas nucis bis in mense, in principio noctis; postea modicum vini electi aromatici est bibendum, deinde dormiendum secundum consuetudinem et nature indigentiam.
IIoc enim electuarium est sublimium et expertiorum juvamentorum per aliquos sapientes antiquos et modernos eorum ymitatores.
Item ad idem; R. herbe adhil - I, seminum feniculi 3 V, macis, cubebe, cina- momi, piperis longi, gariofili ana 3 I et cardamomi, coriandri preparati in aceto ana 3 I, corticum citri, ozimi, nucis muscate ana 3 I, succi feniculi cocti despu- mati X I, succi celidonie ~ mellis electi I. Large decoquantur usque dum mellis habeant spissitudinem, et tunc conficiantur cum eis predicte species subtili- ter pulverizate, et reservantur in vase vitreo, et sumantur hujus modi 3 III mane et sero, cum modico vini aromatici quantum sufficit ad subducendum.
XI.
DE COLLIRIIS.
Capitulum de colliriis. R. foliorum rosarum rubrarum bene completarum, folio- rum rute, foliorum feniculi, herbe adhil ana quartarium. Agregantur et ponantur in alembico, et eliciatur aqua per sublimationem, et ponatur in vase ereo vel vitreo
Et sciendum est quod oximel de scilla est optimum digestivum in materia flegma- tica in causis oculorum.
Et eodem modo utraque trifera, et proprie minor, cum quarta parte pulveris adhil.
Item confectio specialis ad acumen visus et custodiam sanitatis oculi : R. succi feni- culi j V, succi rute ~ II et $, mellis mundi et colati et clari - II et Misce et repo- natur in ampulla vitrea, et obturetur orificium bene, et dimittatur sic per tres men- ses, et abjiciatur fex ejus, et humectantur cum eo oculi quum est substantie bone : postea utendum est alcool cujus recepta sequitur.
Item sciendum est, quod ex rebus adjuvantibus et subtantiam oculi perficientibus est cum electione sex rerum de quibus in principiis latam fecimus mentionem. Ea administratione quum corporis tenuitas acquiritur, u’ga(?) cum applicatione ad aerem temperatum quanto plus possibile fuerit, et cetera de ceteris ut prius ordinate describantur.
Ab egritudinibus futuris flendis in oculos prohibitio duplicem habet viam : par- tim est conservanda eorum natura quemadmodum superius dictum est, partim vero obviandum est causis futurorum morborum intrinsecis et extrincesis. Extrinse- cis vero ut fumo, pulvere, vento, cibis et potibus et pluribus quorum superius re-
25
memorati sumus. Intrinsecis vero obviamus secundum duos modos, ut apppropriato est conveniens : primum est malam complexionem corrigere sine malitia humorali: hoc est si frigida fuerit, corrigatur calefaciendo cum zinzibere, musto, et pipere et similibus; si vero calida, infrigidando cum albumine ovi et muscillagine psillii, aqua rosarum, succo solatri, succo portulace, lactuce et similibus.
Si vero fuerit malitia complexionis cum humorum vitio et vapore, corrigitur cum digestione et evacuatione. Digeratur igitur cum digestivo cujus basis est ysopus, celidonia et feniculum : R. granorum, ramorum feniculi tenerrimorum ana 3 U> se- minis feniculi, seminis coriandri preparati, cardamomi ana 3 I, panis zucarini ft) I- Fiat sirupus ad libras II, post usum cujus utendu n est aliquo exsolutivis prenomi- natis secundum formam securitatis et modum artis presente medico.
Assumptio autem mirabolanorum non indiget assistentia : ex kebulis integris aut confectis sumendi sunt duo vel tria ad plus in principio noctis, cena precedente; ex apozimate vero ipsorum quartarium unum in matutinis, ut prius dictum est; ex trifera
sufficiat 3 I. in forma pillularum vel dissoluta in vino albo mustato actu calido, et ad idem eodem modo yerapigra secundum descriptionem Nicolay et quando habet locum 3 31 vel II pillularum cochiarum eodem modo,
XII.
DE DEBILITATE VISUS.
Cum debilitas visus acciderit propter vaporem vel nebulam a causa in cerebro vel stomacho resoluta, cura ejus est mundificatio stomachi et capitis cum dissolu- tione vel leni motu precedente digestionem, vel preparatio consumendo acetosa in materia calida, oxymel de squilla in materia frigida. Fiat autem solutio cum his que diximus in alio capitulo, vere visum confortantibus et stomachi prohibentibus ascen- sum vaporis, cujus est usus mirabolanorum conditorum, ut predictum est, et trifere minoris, et pillularum cochiarum, et zuccari, et aque rosarum confecte cum cortice citri, et trocisci diarodon, et albuminis. Si vero contingat istud accidens propter turbulentiam advenientem spiritui visibili, cura ejus est bonum regimen in rebus non naturalibus, ut sequatur regimen clarificans spiritum ex his que diximus. Quando accidit propter paucitatem cum subtilitate videlicet spiritui, cura ejus est administratio addentium in spiritum et vigorantium ipsum.
Johannis de Casso
TRACTATUS DE CONSERVATIONE SANITATIS OCULORUM
Editus anno 1346
PUBLIE POUR LA PREMIERE FOIS
ITapres les Manuscrits de la Bibliotheque nationale de Paris et de la Bibliotheque de Metz.
*
.
1NTR0DUCTI0N.
]e n'ai trouve le nom de Johannes de Casso dans aucun dictionnaire des medecins celebres : toutes nos histoiies de la medecine sont muettes sur son compte. Nous ne connaissons donc de son existence que ce detail : c’est qu’en 1346, au mois de juillet, il composa ce petit traite d’hygiene oculaire pour Thomas de Corsinis, docteur en droit a Florence.
Dans ces pages, Jean de Casso cite les auteurs suivants bien
connus :
i° Aristote.
2" Galien.
3° Avicenne.
40 llazes, pour son Liber ad Almansorem .
5* Johannes Mesue, aliter Damascenus.
6° Johannes Serapio.
70 Petrus Hispanus.
8e llumain, c’est-a-dire Isahq ben Honein, ou Johannitius,
g° Dioscoride, q u ’ i 1 cite, comme Humain, auctoritate Damas- ceni.
io° Kiranides. Cette citation (faite d’ailleurs d'apres Pierre d’Espagne) a trait a 1’ouvrage de Gerard de Cremone, intitule : Kiranides , sive de viribus medicamentorum .
Jean de Casso ne dissimule pas que dans son traite il a emprunte beaucoup a ces differents auteurs, ce qui ne peut qu’augmenter la valeur des conseils qu’il donne. Nous lui recon- naissons du moins le merite d’avoir resume clairement en queL ques pages ce qu’Arnauld de Villeneuve avait pdmiblement dilue et lourdement expose en de longs chapitres.
J’ai trouve deux manuscrits de ce traite de Johannes de Casso.
- 3o
Le premier appartient a la bibliotheque de Metz fi), cote au nu 277 ; il est de la seconde moitie du XIVe siecle, par consequent peu posterieur a la composition de 1’ouvrage.
Le second manuscrit (2) gisait sans titre sous le voile de l’ano- nyme aux folios 122-124 du manuscrit 6910, ancien fond latin de la Bibliotheque nationale de Paris. Ce second manuscrit est du XV6 siecle.
La collation de ces deux manuscrits m'a permis d’obtenir un texte clair et toujours comprehensible.
(1) Bibliotheque de Metz, manuscrit n“ 277, XIX” siecle.
r Compendium de epidimia compilatus parisius per magistros facultatis medi- corum ad instantiam et mandatum illustrissimi principis et domini serenissimi domini Philippi francorum regis anno D. MCCCXLV.
2" Incipit liber octo tractatus magistri Magni mediolanensis : incipit tractatus primus de aqua et est summa prima de aquis.
3* De ordine ciborum libellus. Incipit : Quoniam multi et specialiter nobiles....
4° Tractatus de epydimia compositus a magistro Magnino : Inutile est opus stellarum in hoc mundo....
5° Tractatus Johannis de Casso.
(2) Bibliotheque nationale, manuscrit 6910.
P Commentum Gerardi de Solo super Nonum ad Almansorem : — Locorum quidem qui speculatoribus melior est.
Folio 86 b. Ungatur locus cum unguentis dictis capitulo de paralisi. Et sic est finis hujus operis. Deo gratias. Arnen.
2* Tractatus de venenis.
Folio 87 a. Appolinis greci primi medicine repertoris ut longha et vigila sollicitu- dine diversarum egritudinum curas inveniens....
Folio 121 b. Bezoar. Horum venenorum est oleum de nucibus eis primis statirn vel
prima die datum in potu. Dosis est III et cetera. Et hoc de ultimo problemate et sic sit finis. Deo altissimo gratias. Arnen.
4° Trait6 anonyme sans titre.
Folio 122 b. Quoniam nullus labor sic in anima delectationem gignit...
Folio 124 b. Et vere aliquid infundatur in ferculo et aliis pulmentis. Finis tractatus hujus ad conservandum visum et recuperandum.
5° Vient ensuite sur la meme page une formule contra sterilitatem ;
Dicit expertus quod pro sterilitate fiat hoc....
Et lavet se cum vino decoptionis absinthii et rosarum et cetera modo superius dicto, et dormiat cum viro hora qua dictum semel tantum.
6“ Consilia Marsilii et aliorum.
Folio 126 a. Magnifice domine ex michi littera missa consulere habeo pro mala complexione frigida et humida...
Folio 144 b. Physicus excellentissimus magister Andreas de Muserlinis de Vene- tiis. (Cette derni6re partie du Ms. est en mauvais 6tat. )
L’6criture de tous ces traitds est du XV* siecle.
JOH ANNIS DE CASSO
Tractatus de Conservatione sanitatis oculorum.
P R O E M I U M .
Quoniam nullus labor sic in animo delectationem gignit ut studium sapientie, dicente philosopho decimo ethicorum, philosophia mirabiles affert delectationes sui firmitate et puritate, eo quod in sapientia sive scientia invenitur veritas que fiima est et sincera. Ad hanc autem sapientiam et studium ejus necessarius est sensus, dicente philosopho primo posteriorum. Manifestum est autem quod si aliquis sensus deffe- cerit, necesse est scientiam defficere que est apud illum sensum.
Sed inter ceteros sensus, maxime necessarius est visus. Unde philosophus, in proemio metafisice, dicit : Omnes homines naturaliter sciie desiderant, signum tsi autem sensuum delectatio, preter enim utilitatem proptei se ipsos diliguntur , tt maxime alterum qui est, propter oculos non enim solum ut agamus, sed naturale agere debentes ipsum videre, ut sic dicam, pre omnibus, aliis diligimus, vel eligimus.
Causa autem est quia hic maxime sensuum cognoscere nos tacit et multas nobis rerum differentias demonstrat. Unde et Galienus, volens talis sensus necessitatem exprimere, sic per Avicennam suum interpretem loquitur.
Ait enim Avicenna: «Inquit Galienus, intentio nature in creando caput non est cerebrum, neque auditus, neque odoratus, neque gustus, neque tactus. Haec enim membra et virtutes in animalibus reperiuntur capite carentibus. Sed intentio natui e in ipso est bonitas dispositionis oculi in operationibus suis, propter quas ipse est creatus, et ut oculus habeat locum speculationi seu prospectioni proportionatum et sublimatum super omnia membra corporis in omnibus partibus. Comparatio namque oculi ad corpus est propinqua comparationi speculatoris ad exercitum (i). »
Idcirco vigilanti cura debemus studere in conservatione sanitatis talis sensus qualis est visus. Unde de ipsius sanitatis conservatione tractare proponens, inci- piam, auxiliante Deo, et dicam quod oportet in primis volentem oculorum sanitatem custodire et illam preservare cognoscere simplices res nocentes, et 2° juvantes, et 3° scire a ".quas compositiones, tam electuariorum quam medicinarum, in quibus est virtus mundificativa spirituum visus, et confortativa eorumdem. Et omnia ista ponan- tur in distinctis capitulis ut facilius apprehendantur.
CAPITULUM PRIMUM.
DE REBUS NOCENTIBUS ET IPSUM DIMINUENTIBUS OCULUM.
Res ledentes oculum sunt mora et deambulatio in sole estivo, in aere pulverulento et fumoso vel conturbato a vaporibus malis terrestribus et malarum aquarum, et maxime aquarum sulphurearum et mineralium ; intueri multum colores albos splendidnc. vel radiosos, et corpora luminosa ; legere assidue minutas litteras ;
(i) Nous avons retabli la citation d'Avicenne dans sa purehi : elle etait, en effet, imparfaitement reproduite dans les deux manuscrits.
multum flere ; longus sompnus et precipue post comestionem ; morari in loco in quo multum frigidus perflat ventus ; cibaria multum sicca et melancolica, sicut sunt lentes et caules, et alie res ventose multum ut subtantia leguminum, sicut sunt fabe et reliqua legumina ; res multum salse, ut carnes sallite et pisces salliti, caseus antiquus et sallitus valde ; cibaria grossa et grossibilia (i) ut sunt carnes bovine, por- cine, avium magnarum et precipue degentium in locis aquosis et palludosis ; vina grossa turbida, nova vel musta, vel superfluus potus in illis et in aliis; res multum acute, sicut sunt cepe, porri et omnia acruminia, sinapis, eruca ; res vaporose capiti inducentes dolorem, sicut nuces, dactili, trifolium, ozimum, id est basilicus ; et superflue vigilie ; et multus coitus, et maxime post repletionem ; et vomitus, nisi quia per accidens juvat evacuando stomacum. et maxime post cibum factus; multa flebotomia, et proprie cum ventosis ; et inter legumina usualia sunt anetum et lactuca.
Et ista omnia sunt que nocent extracta a Razi, Johanne Damasceno, Avicenna, et Serapioni.
CAPITULUM SECUNDUM.
DE HIIS QIJE ADJUVANT ET CONFORTANT VISUM.
Res confortantes visum sunt aspectus coloris viridis vel celestis, et maxime post laborem oculi ; et litteras mediocres respicere ; et ad picturas etiam intueri vel ad speculum tersum et politum ex opposito seu directo positum ; et in tempore estatis habere vas plenum aqua recenti munda non superflue frigida, et imponere intus aliquam rem viridem, ut smaragdus, vel facere ipsum vas colorari colore viridi, et intus oculos apertos ponere, et per aliquod spatium apertos tenere, et hoc aliquibus vicibus facere, in tempore vero hiemis, aqua tepida.
Et pectinare caput de mane multum, et immo Johannes Damascenus dicit, aucto- ritate Aristotelis, frequentatione pectinis super caput vapores visum impedientes a capite educuntur, ne visui obsint.
De herbis vero maxime conferentibus sunt feniculus et petroselinum, saturegia, sed maxime feniculus, verbena, rosa, celidonia, ruta, bethonica, serpillus, majo- rana, schlarea maxime silvestris, quamvis et domestica sit utilis, siler montanum, eufrasia et herba adii. Et dicitur a quibusdam expertis quod herba adii est illa quam aquila comedit et cui oculos suos fricat, et est eufrasia ; aliqui vero dicunt quod est species quedam albe herbe que, quando rumpitur in flore suo, facit filum quasi ad modum coti, amari saporis, et ideo Avicenna nominat illam herbam bombacen. De aqua tamen distillata istius herbe, sive de succo ipsius fit hoc experimentum, quia perforantur oculi galli in directo pupille, et postea infunditur desuper talis succus sive aqua, et sanitati restituuntur oculi galli.
Usus communis continuus bonarum carnium, comedere rapas : et hoc ponit Averrois et Johannes Serapio. Tamen rape primo debent bis elixari, et elixatura projici, et tertio decoqui cum bonis carnibus.
De aromatibus licet multum valeant cinamomum, lignum aloes, et gariofili, maxime tamen confert nux muscata qualitercumque administrata, per se vel cum alio.
Et ista sunt que communia corroborantia visum et conservantia ipsum in boni- tate sua.
(ii Variente du ms. dc Paris : cibaria grossitiem habentia.
CAPITULUM TERGIUM .
IN QUO PONUNTUR ALIQUA MAGIS PRECIPUA QUE SUNT MAGIS AD CONSERVANDUM ET ALIQUALITER REPARANDUM QUOD PERDITUM EST DE VISU.
In primis valent omnes species mirabolanorum, etpillule lucis majoris vel minoris, et aloes, et pillule confecte ex eo, mastice et nuce muscata, croco et mirra cum succo feniculi. Valet etiam usus carnium viperarum preparatum sicut sapientes docent illas preparari, et maxime Avicenna capitulo de lepra, et usus vini in quo moriantur. Tamen quia multum talis usus est abhominabilis, potest accipi serpens montanus non nigri coloris, et incidatur caput et cauda, et reliquum' totum corpus evisceretur, et cum optimo vino lavetur, deinde tempore musti sumantur tres salme vini optimi albi et intus infundantur tales carnes cum tribus manipulis eufrasie, herbe albe et feniculi, et quando tale vinum clarificatum fuerit et subtiliatum, tunc usus ejus in potu visum mirabiliter restaurat et confortat.
Item valet comestio oculorum capitum animalium. Gerardus Cremonensis, in glosis super Viaticum, ponit quod caro picarum multum restaurat visum, et Johannes Mesue, aliter Damascenus, auctoritate Diascoridi, dicit quod comestio carnium avium viventium de rapina, et sorbitiones brodii illorum corroborant visum.
Magister vero Petrus Hispanus, vir magne scientie et multe experientie, in suo tractatu qui vocatur Thesaurus pauperum, ponit tria experimenta. Primum est quod si sumantur tres rami cogginolo(i) et colligantur in nomine sancte Trinitatis et cum oratione dominica, et collo in panno lineo suspendantur, maculam oculorum tol- lunt. Secundum est si semen draguntee portetur in sinu, visum acuit. Tertium est quod si oculi coturincis (2) collo suspendantur, sanant omnem infirmitatem oculo- rum. Et hoc dicit Kirannidis auctoritate.
CAPITULUM QUARTUM.
IN QUO PONUNTUR MEDICINE ET ELECTUARIA AD VISUM CONSERVANDUM ET RECUPERANDUM.
In isto capitulo intendam facere mentionem de quinque rebus, quarum tres administrantur exterius in oculis ad abstergendum, et purificandum, et colluendum eos ; due vero administrantur interius per os.
Primo sunt tria colliria.
Primum est magistrale : recipe in tempore veris vel estatis, sicut melius est possi- bile, eufrasie, verbene, ramorum feniculi, celidonie, ruthe, rosarum, schlaree silves- tris, herbe albe ana M. IV, sileris montani, serpilli ana M. II. Omnes supradicte herbe ponantur in vase et cum allembico distillentur, et aqua ex eis recipiatur in ampulla, et deinde hec ampulla optime claudatur et lutetur, et sole per quadraginta dies exponatur ; deinde bis in septimana cum hac aqua oculi laventur, et de ipsa in oculis immittatur, stetque corpus resupinatum per dimidiam horam.
( 1 ) Coccigiole, dit le ms. de Paris, corrigiole, dit le ms. du Thesaurus pauperum. (Biblioth6que Nationale, 7053, fol. 8 a.\
(2) Cornicis, dit le Thesaurus pauperum. (Biblioth£que Nationale, 7053, fol. 8a.t
Secundum est quod accipiatur unum vas tenens dimidiam lagenam in tempore vendemiarum, et impleatur optimo vino : deinde recipe schlaree silvestris, serpilli, celidonie ana M. III. Infundantur in supradicto vino, et obturetur optime vas, et ponatur in uno cellario bono, et quando vinum fuerit liquefactum, assuescat quis post loturam faciei cum aqua de mane, consequenter colluere oculos cum supra- dicto vino. Hoc enim coli irio assiduato mirabiliter visus confortatur.
Tertium est collirium famosum et approbatur positum a Razi primo tractatu sui Almansoris : R. unum pomum granatum dulce et unum acetosum, et a quolibet per se separatim extrahatur succus, et quilibet ponatur per se in una ampulla, ita quod sint quelibet bene optime sigillate ut nihil exalare possit ; deinde exponantur solia primo junii usque ad ultimum augusti, et quolibet mense evacuetur quod subtile est et - clarum, et grossum expellatur, et reponatur in aliis ampullis bene obturatis, et sic flat quolibet mense. Deinde fiat talis pulvis : R. aloes, radicis celidonie, piperis longi et nigri, salis armoniaci ana 3 I- Omnia terantur et cribellentur, et fiat pulvis subtilissimus. Deinde recipe’ illos succos despuratos, et misce in una ampulla ita ut totum sit una libra, et in hac libra misce supradictum pulverem, et obtura ampul- lam, et reserva donec opus fuerit oculos abstergere et clarificare. Pone in oculis guttam unam et corpore resupinato manens per aliquod spatium ; deinde collue oculos cum aqua rosarum.
Res vero que administrantur interius sunt due : una est medicina purgativa, et sunt mirabolani kebuli conditi, de quibus bonum est uti semel in mense, uno vel duobus. Hec enim medicina cum omni securitate confortat visum et mirabiliter confert omnibus virtutibus cerebri.
Alia vero est purgativa, et est electuarium optimum quod ponit Johannes Damas- cenus auctoritate Humani : R. herbe adhil ~ II, seminis feniculi 3 V, macis, cubebe,
cinamoni, piperis longi, gariofili ana 3 I. Omnia pulverizentur et cribellentur, et fiat
pulvis subtilissimus, deinde recipe mellis despumati ]jj I, succi feniculi cocti et
depurati ~ I, succi celidonie similiter cocti et depurati 3 V. Misceantur succi cum
meile, et lento igne decoquantur usque ad aliqualem spissitudinem, deinde appo- nantur species supradicte, et fiat electuarium, et reponatur in vase vitreo.
De quo electuario sp(ecialiter?) quando jejunas de sero assumas quartarium unum cum modico vini boni (1). Hoc enim electuarium conservat spiritum visibilem in claritate sua.
CAPITULUM QUINTUM.
DE REGIMINE COMEST iONIS.
Consulo igitur hunc dictum in regimine per dietam, uti rebus facilis digestionis et boni nutrimenti, sicut sunt de volatilibus : carnes perdicis, fasiani, alaude, pullj columbarum, pulle et caponis ; de grossibilibus vero sunt carnes edine, capriline juvenes, vituline lactantes, licet raro, et castrine. Et bonum est tempore estatis et aulompni cum elixatis apponere borraginem et feniculum ; in tempore vero hyemis et veris apponere petroselinum et feniculi semina.
Sunt etiam conferentia rubea ovorum recentium elixatorum quasi trementium, et pisces quoque aspratiles et squamosi, aquarum dulcium et currentium et petro- sarum, non frixi, cum nullum frixum sit competens.
(1) Variante du ms. de Paris : De quo electuario sumatur stomaco jejuno ~ cum modico boni vini.
I
- 35 —
Potus vero conveneniens est vinum subtile, odore suave, sapore amenum, colore subcitrinum vel rubeum, clarum, mediocris virtutis, modica aqua permixtum secun- dum potentias ejus. Posset etiam tempore vendemiarum fieri tale vinum : impleatur vas trium salinarum vel unius conchii vino albo subtili, et infunde intus, et adito cum feniculi, schlaree herbe albe, ana M. IV, rosmarini M. I. Dimittantur donec fiat ebullitio et clarificatio, et quamvis etiam melius esset ut continue dimittentur in vase. Et tali vino clarificato potest uti in mensa tempore hiemis.
Ommissis tamen multis et viis retoricis prolongationis sermonis (i), consulo iterum ut cum homo surgit de mane tempestive primo colluat faciem suam cum aqua nitida, deinde oculos suos lavet cum vino artificiali posito in capitulis precedentibus, et caput longa pectinatione frequentet. Semel vero in mense duos mirabolanos kebulos conditos assumat, sicut superius dictum fuit.
Et septimana qualibet, semel vel bis, lavet caput lixivio in quo rosmarinus, salvia, serpillus, bethonica, verbena, majorana, costus et edera sint decocti.
Addam autem hic unam drageam qua uti potest quis de mane in principio sue cibationis in estate ; in hieme vero mane et sero, quando cenat. Et sumat de ea ad quantitatem dimidii vel unius cochlearis. R. seminis feniculi pulverizati 3 I>
nucis muscate, zinziberis ana - I, cinamoni 3 II, gariofili, cubebc ana 3 II, zuccari albi I ; fiat dragea.
Addam etiam species quibus utendum in suis condimentis et pulmentis : R. cinamoni 3 ft, nucis muscate 3 II, macis, gariofili ana 3 I et ft, cubebe, piperis,
macropiperie, zinziberis ana 3 II, croci 3 I, ligni aloes ^ Conficiantur species
optime. Ex hiis speciebus in hyeme, autompno et vere, aliquid infundatur in ferculo et aliis condimentis factis ex carnibus.
Et in hoc volo quod iste tractatus finem assequatur, cujus scripturam fructum faciat parere Qui per omnia eva vivit Ternus et Unus. Arnen.
Explicit brevis Tractatus editus per me Joiianem de Casso,
AD SPECTATIONEM DOMINI THOME DE CORSINIS, I.EGUM DOCTORIS, DE
Florentia, anno millesimo trecentesimo quadragesimo sexto in
MENSE JULII.
ii) Variante du ms. de Paris: Reducendo ergo verba mea consulo ut...
L
TABLE DES MATIERES.
Arnaldi de Villanova libellus regiminis de confortatione visus.
Pages.
Introduction 5
Cap. VIII. — Proemium *3
Gap. II. — Intitulatio 14
Cap. III. — De electione aeris 14
Gap. IV. — De cibis et potu i5
Cap. V. — De sompno et vigilia 17
Cap. VI. — De motu et quiete r9
Cap. VII. — De inanitione et repletione 20
Cap. VIII. — De accidentibus anime 21
Cap. IX. — Tractatus de virtute visiva 22
Cap. X. — De conservatione et confortatione visus 22
Cap. XI. — De colliriis 24
Cap. XII. — De debilitate visus 25
JOHANNIS DE CASSO TRACTATUS DE CONSERVATIONE SANITATIS OCULORUM.
Introduction 29
Proemium 3i
Cap. I. — De rebus nocentibus 3i
Cap. II. — De hiis que adjuvant 32-
Cap. III. — Aliqua magis precipua ad conservandum visum 33
Cap. IV.— Medicine et electuaria 33
Cap. V. — De regimine comestionis 34,
COLLECTIO OPHTALMOLOGICA VETERUM AUCTORUM
Fasc. II.
CONGREGATIO
SIVE
UBER DE OCULIS
QUEM COMPILAVIT
ALCOATIN, chriStian us Toletanus Anno dominicae Incarnationis MCLIX.
Public d’apr6s les inanuscrits des bibliotheques de Metz et d’Erfurt, avec introduction sur Thistoire des oculistes arabes.
PAR
le Docteur P. PANSIER, d’Avignon.
PARIS
LIBRAIRIE J.-B.
BAILLIERE ct l-ILS
t9i rue Hautefeuille, pres du boulevard Saint-Germain.
iyo3
HI8TORIOAL ) MEDiCAL /
i
i
A Monsieuh le Professeur PAGEL,
de Berlin,
Alcoatin vous appartient : c est vous qui 1’avez sorti de son obscurite et qui avez fuit r emere la fi gure et les ceu eres de cet oculiste du Xfle siecle. Je naceomplis donc qu un deeoir de justice et de reconnaissance en mei t ani mire nom en tete de cet opuscule.
Avignon , le Si juillet 1903.
Docteur P. PANSI Fit.
INTRODUCTION
I
Origines de la m£decine Arabe. Les premiers
MEDECINS ARABES.
Vers le commencement (lu Ve siecle, les Nestoriens, chasses de Constantinople, se repandirent dans 1’Orient ; iis trouverent a Edesse, en Mesopotamie, une ecole florissante qui les acueillit. L’ ecole d’Edesse a fourni un grand nombre de mddecins ; elle etait pourvue d’un hopital public ou les eleves se formaient a la pratique. La persecution de Zenon flsaurien contre les Nesto- riens (473-491 ) fit disparaitre cette ecole. Les medecins nestoriens se refugaerent en Perse, a Nisibe d’abord, et bientot nous les trouvons a latete de Incole de Djondaisabour ou Djondisabour, dans le Chuzistan.
Deux versions ont cours sur l'orig*ine de 1’ecole de Djondaisa- bour. (dertains historiens arabes feraient remonter forig^ine de cette ville au IIP siecle. Aurelien (240-271) ayant marie sa fille a Sapor lpr, roi des Perses, celui-ci. a cette occasion, fit construire la ville de Djondaisabour sur le modele de Constantinople. Les medecins grecs qui accompag*nerent la princesse y etablirent une ecole de medecine. II est plus probable, suivant une autre version, que la ville de Djondaisabour futbatie par Sapor 11% apres le concile de Nicee (325). Les Nestoriens, chasses d’Edesse, y fonderent une ecole ou prirent la direction de fecole qui y existait.
L’historien AI Thaalibi (1) raconte que le peuple persan n’au-
(1) Abou Mansour abi AI Malik ibn Mohammad ibn Ismail AL THAALIBI, Hisloire des rois dc Perse, publiee et traduite par H. Zotemberg, Paris, 1900.
rait pas vu sans ombrag*e Fetablissement des medecins g*recs a la cour. Aussi Sabour (est-ce Sapor Icr ou Sapor II? nescio ), etant tombe malade, fit venii*, a Finstig*ation tle ses conscii lers, un medecin indien qui le retablit el lui indiqua Sons, comme la ville la plus salubre a habiter. G’est ainsi, ajoute AI Thaalibi, que les g*ens de Sons, parce qu’ils s’etaient inities a la Science de cet indien, et parce qu’ils avaient reeu,des prisonniers grecs qui demeuraient pres deux, leur doctrine, sont devenus les plus habiles medecins de 1’Ahwaz et du Fars.
Gependant ce n’est que vers la fin du VlmG siecle que nous trouvons mention dans lhistoirede Fecole de Djondaisabour ; el le avait alors a sa tete des medecins ncstoriens, et possedait un hopital ou les jeunes medecins n’etaient admis qu’apres avoir subi certains examens.
Deux medecins persans de cette periode nous sont connus : Theodore et Bourzouih.
Theodore ecrivit un Compendium qui fut traduit en arabe. Razes cite ce Theodore, auteur des Pandectae medicinae ; en ocu- listique, il rapporte sa pratique a propos de Fophtalmie (1. II, trac. II, c. VI).
Buriezu, ou Bourzouih, ou Bonrzouyeh (Burweih ben Azdeher, (bapres Wustenfeld) (I), serait un peu posterieur a Theodore. Benomme praticien, il vecut sous le reg*ne de Chosroes leGrand, vers le milieu du VIme siecle. II fit un voyag*e dans les Indes que AI Thaalibi nous racon te ainsi :
« Histoire du medecin Bonrzouyeh, et le livre de Kalila et D i mna . — A n ou rsch ar wa n ( Chosroes 1 e Gran d , 53 1 -579, a vai 1 1 20 medecins, tant g*recs qu’indiens et persans. L’un des plus illus- tres medecins persans, celui qui s’adonnait le plus a 1’etude des livres, etait Bourzouyeh. Avant Iu dans un de ces livres que sur certaines montag*nes de Finde il v avait une merveilleuse
(1 Dans la denomination des medecins arabes, apros avoir donne la trans- cription de leurs noms d’ apros Leclerc ( Histoire de la mcdccine arabe , Paris Leroux, 1876,2 vol. in-8), nous donnerons, enlre parentheses, la transcription de leurs noms d'apres Wustenfeld ( Geschichte den Arabischen Acrize und Natur- forscher, Gottinguen, 1840, in-8° de 167 p.). Les differences de transcription, aelon la nationalite des auteurs, viennentMe ce que beaucoup de leti res arabes n’ont pas leurs equivalent.es dans notre alphabet et correspondent a des sons.
— 43 —
piante medicinale qui faisait revivre les morts, il pensait cons- tamment a cette piante. »
Le roi lui permet et facilite ce voyage. En vain Bourzouyeh cherche cette piante. 11 clemande alors le plus habile et le plus grand savant de Pinde ; on lui indique un vieillard iort age, a
qui il devoile le but de son voyage.
« Nas-tu pas compris,lui repond celui-ci, quececiest unealle- g-orie ? Par la montag*ne, on a voulu designer les savants ; par les plantes, leurs salutaires et profitables paroles ; par les morts, les ignorants. Les anciens veulent dire que les savants qui instruisent les ignorants par leurs maximes sont comme s iis faisaient revivre les morts. Ces maximes sont renfermees dans le livreintitule : Kalila et Dimna , qui ne se trouve que dans le
tresor du roi. »
Bourzouyeh obtint du roi la permission de le copier et .le rapporta en Perse.
« Son nom fut mis en tSte du livre, qui demeura toujours precieusement garde chez les rois de Perse, jusqu’a ce que Ibn Moqaffa le traduisit en arabe, et Mourdahki, sur 1’ordre de Pemir Nasr ibn Ahmad, en vers persans. »
G’est 1’ouvrage attribue a Pilpai ou Bidpai, l e Pande hat antra (les cinq livres). Latraduction en langue pehlvi, que fit Bour- zouyeh, est aujourd’hui perdue. Laversion arabe, faite vers 770, fut traduite par Simeon Seth, vers 1080, en grec et latin, sous le nom de Specimem sapientias Indorum veterum.
Bourzouyeh s’occupa doculistique : Razesle cite a propos de 1’ophtalmie, de la fistule lacrymale, de Pamaurose, de la cata- racte et de la myopie.
Les premiers mddecins arabes dont Phistoire nous ait conserve les noms sortirent dePecolede Djondaisabour. Ce furent Harets, son fils Ennadhr, et ebn abi Rabitza.
Harets ben Galadah (el Harith ben Keleda el Thakefi) etudia a Djondaisabour : il fut medecin de Chosroes, qui le combla de presents. 11 revint ensuite dans sa patrie, en Arabie, et fut en relation avec Mahomet (576-632).
Son fils Ennadhr (el Nadhr ben el Harith ben Alcama ben Keleda ben Abd Menaf ben Abd el Dar ben Gosaj el Coreischi el Abderij fut panni les adversaires de Mahomet, et perit en 624.
Quant a el >n abi Rabitza, ii sera i t le pere de Ia chirurgie arabe : il voulut enlevera Mabomet lexcroissance charnue qu ii avail entre les deux epaules. Mahomet s'y refusa, considerant celte iuineur conune hapanag*e des prophetes.
Les traductions duc.rec en arabe a Alexandrie, a Djondaisabour, a Bagdad.
L’ecole cl’ Alexandrie ne contribua pas moins c|ue becole de Djondaisabour a propager Ia medecine grecque parmi les arabes. Dechue de son ancienne splendeur, becole d’Alexandrie avait continue une existence un peu obscure. Au commence- ment du VI I mo siecle, quelques medecins reorna ni serent son enseignement, prenant comme base un recueil en 16 livres ti re des ceuvres de Galien. Les historiens arabes nous ont conserve les noms des medecins qui presiderent acette refonte de bceuvre galenique : ce furent quatre inconnus, Ankylaous, Theodore, Palladius et Marinous, et trois medecins dont les noms revien- dront : Etienne, Djasious ou Gosius, et .lean le Grammairien, dit aussi Philoponus.
Poursuivant leurs coiapietes, les arabes, en 640, sous la conduite dWmrou, s’emparerent d’Alexandrie. Un historien arabe du XI 11° siecle, Djemal Eddin, raconte qu’apres la prise d’Alexandrie, .lean Philoponus alia trouver Amrou, lui deman- dant les livres des bibliotheques, l>ag,ag,e sans valeur et sans utilitc pour les arabes. Amrou declara ne pouvoiren disposersans bordre du calife Ornar ; celui-ci repondit : Si ce que ces livres contiennent est conforme au livre du prophete, iis sont inutiles; s’ils sont contraires au livre de Dieu, encore plus faut-il les detruire. Amrou fit alors distribuer les livres aux bains puhlics, qui s’en chau flerent pendant six mois.
Les arabes dans leurs conquetes n’ag*irent pas tou jours comme des barbares : sG Is exig*eaient la soumission des vaincus, iis
respectaient leur science et les gmivernaient avec douceur. Les chretiens grecs d’Eg*ypte,la plupart d’orig*ine syrienne, furent, avec les Nestoriens de Perse, les initiateurs des arabes dans Ia scienoe grecque. Un de leurs historiens, Aboulfaradj, dit que les syrienseleverent sur lefondement gTec un edificeque les arabes chercherent ensuite a embellir.
Les medecins chretiens suffirent long*temps a leurs besoins ; mais une fois que leur domination fut mieux assise, les arabes voulurent s’initier eux-m&mes a la science grecque ; cest alors qu’apparaissent les traductions du gTec en arabe. Les premieres traductions procederent du syriaque. Les Nestoriens de Djon- daisabour avaient traduit en syriaque (Tensciguiement officiel se faisait alors en syriaque) les oeuvres des medecins grecs. Entre autres, nous savons que Sergius, ou Djasious, avait traduit en syriaque les Pandectae d’Ahron, un medecin gTec contemporain de Paul d’Egine (VP siecle). Les Pandectae d’Ahron furent tra- duites du syriaque en arabe au commencement du YIIIe siecle, par un juif de Bassora,nomme Masserdjouih.
A Alexandrie, le travail des traductions commenga aussi vers le VHP siecle, peut-etre avec leconcours de .lean Philoponus (i). Les oeuvres des alchimistes furent traduites ici avant les oeuvres des medecins, et cela s’explique : fesprit un peu naif du peu- ple arabe, de simple pasteur devenu conquerant sous l influence du fanatisme relig'ieux, fut vivement attire par cette science surnaturelle. IPautre part, les medecins chretiens etaient assez nombreux pour contenter le caprice des grands, pour qui furent faites ces premieres traductions. Meme aux siecles les plus prosperes de la domination arabe, nous voyons que les medecins chretiens d’abord, plus tard les medecins juifs, sont beaucoup plus nombreux que les medecins musulmans.
Parmi ces traducteurs alexandriens de Ia premiere heure nous retrouvons le nom d’un des compilatem^s des lb livres de Galien, Etienne 1’Ancien.
G’est le 1XC siecle qui est Tere des grandes traductions medi- cales. Outre Djondaisahour et Alexandrie, nous trouvons a ce
(1) Le pr6tendu traite de chirurgie de Jean Philoponus que poss^derail la bibliotheque d’ Oxford (B. Museum, 19) esi un fragme.nl de la chirurgie de Jame- rius (v. Janus, Juin 1903).
moment une autre ecole ftorissante, c’est celle de BagMad, qui fut fondee au milieu du VIII0 sieele par le calife Almausor, qui v etablit une ecole de medecine. Son successeur, Haroun el Raschid, attira les medecins chretiens de Djondaisabour, el bientot 1’ecole de Bag*dad eclipsait sa rivale.
La plus celebre de ces familles medicales, qui 6migrerent de Djondaisabour a Bagalad, Fut celle des Bakhtichou, qui pendant quatre sieclesa fourni des medecins renommes. Le chef de cette famille, Djordjisben Balditichou, vintaBagxlad vers 765; ilfigmre parmi les premiers traducteurs de la fin du VIIIe sieele.
Nous devons citer ensuite la famille des Mesue : le premier des Mesue etait simple gargon pharmacien a bhopital de Djondai- sabour ; son fils, Mesue PAncien (777-857), fut envoye en Grece par le calife el Mamoun, a la recherche de manuscrits des m£de- cins gTecs.
Nous trouvons ensuite les noms des g^rands traducteurs de Bagxlad : Tsabet ben Gorra, Honein et son fils Ishaq, son neveu Hobeich, Costa ben Luca, etc. G’est a cette epoque que furent traduits en arabe les 16 livres tires de Galien par les medecins alexandriens du VIP sieele, et c’est sous cette forme de traduction arabe qu’ils existent encore, dans Pintangdbilite de cette langme rdbarbative, sur les rayons de nos gTandes bibliotheques.
III
Les ceuvres u oculistique traduites du grec en arabe,
Le De oculis, de Galien, et le Liber de oculis, de Constantin l’Africain.
Ifocul istique a e te particidierement cultivee dans la medecine arabe : elle nous apparatt deja vers le VHP sieele en les traits de Zeinab, fenune de la tribu des Beni-Aoud, (pii soccupait de pratique medicale et particulierement du traitement des o Ph- talmies. A la periode des traductions, au IXC sieele, les arabes emprunlerent aux gTecs toutce qu iis avaient produit sur 1'ocu-
— 47 —
listique. Dans la liste des traductions faites a cette epoque, nous voyons figurer Alexandre de Tralles, pour son traite des maladies des veux. Ce traite en trois livres intitules : nepitwv h o^OaX^o-.? rcaQwv etait considere comme perdu, lorsque Puschmann, en 1886, a retrouve et publid un manuscrit gTec qui comprendrait les deux premiers livres de 1’ceuvre ophtalmologique d’ Alexandre de Tralles.
D’Alexandre d’Aphrodisias, on traduisit un traite sur la vision qui ne nous est parvenu que sous la fornTe du manuscrit a rabe cote au n° 798 de la Bibliotheque de 1’Escurial.
Ebn abi Ossaibiah nous indique encore qu on traduisit de Galien un traite sur 1’anatomie de Foeil et un livre sur les signes des affections de 1’oeil. Ce second traite correspondrait bien au titre grec du traite perdu de Galien : TOv ev ooOaXfxot; xxOwv Siayvwai?.
En 1512, on pubi ia pour la premiere fois un fragement de Galien sous le titre de : Gcilieni de oculis a Demetrio translatus. 11 fut immediatement range parmi les spurii.
II eut ete difficile d’admettre son autlienticite. En effet, au xue chapitre de la sixieme partie de ce livre, 1’auteur donne la formule de deux collvres : le diarhodon et un autre contre 1’ophtalmie. Ces deux coi ly res, ajoute-t-il, sontde Paul, le suivant est de Galien qui le formule ai nsi (1). Apres lecollyre de Galien, il donne les formides de trois collyres de Paul, d’un collyre d’Oribase ; pour les autres, il ne donne pas le nom de leur auteur, et rien ne nous autorise a les attribuer plutot a Paul qua Oribase ou Galien.
Dans un autre passage (au chapitre vm) nous trouvons ^g’a- lement deux formides dont le compilateur indique 1’auteur : Collyrium Sabor ad pilos cadentes... Aliud Sabor. Nous savons que Sabor, c’est Sabour ben Sabi fmort en 869), auteur de 1 'Acrabadin Kebir , un formulaire qui fut jadis celebre.
Si nous rapprocbons le texte du soi-disant De oculis de Galien du texte du Liber de oculo de Constantin PAfricain (2), nous
(1) Ilsec omnia a Paulo sunt ordinata , ista vero Galenus dicit.
(2) Notre texte de Constantin est celui du manuscrit 14 393 de la Bibliothe- que nationale, collationne avec le texte de 1’edition de 1315 et le texte du manus- crit 475 de la Bibliotheque de Besan^on.
— 48
constatons leur identitd absolue, et ime fois de plus Constantio l’Africain nous apparalt comme un simple plagiaire.
Des lors Fliistoire du De oculis de Galien est facile a recons- tituer. Au IXe siecle, le texte grec, perdu pour nous, fut traduit en arabe ; au XIe siecle, le texte arabe fut traduit en latin par Constantin FAfricain.
Le titre reel du De oculis de Galien serait donc oelui-ci : De oculis Galeni a Demetrio translatus ex cjreco in ar alneum, et a Constantino monacho montiscassinensi de arabico in latinum.
Dans ces diverses phases, Galien a laisse pas mal de sa phy- sionomie propre et s’estenrichi du verbiage des medecins arabes ; son traitd ne nous apparalt plus que comme une compilation ou un arrang*ement arabe des textes galeniques.
Le fond meme de Fouvrage, comme doctrine, (saul quelques interpolations evidentes, tel le chapitre du Pannus , chap. vi p. 4 , est conforme ace que nous connaissons des doctrines de Galien : laformede Fouvrage, Labsence de toute indication chi- rurgicale (Galien avait traite a part la chirurgie de tout lecorps) et d’indication therapeutique speciale, cadrent avec la forme attribuee au traite primitif d’oculistique de Galien. En somme, dans ces cinq premiers livres, nous retrouvons la physionomie de Galien ; mais tel le retrouverions-nous sa figure sous une de ses statues recou vertes d’oripeaux arabes.
Quant au vic livre du De oculis , c’est une compilation ajoutee par quelque medecin arabe pour la facili te de sa pratique per- sonnelle. Peut-etre, au debut, secomposait-elle de quelques notes lirees de Galien. 11 suffit d’avoir parcouru quelques manuscrits anciens pour se rendre compte de la fagon dont se faisaient ces adjonctions. Le proprietaire, pour sa commodite, ecrivait en marg*e, au bas des pages, sur leblanc de Fexplicit, des formules, des notes qui se multipliaient a mesure que Je manuscrit chan- geait de possesseur. Un jour ce manuscrit passait entre les mains d un copiste qui incorporait dans le texte les adjonctions marginales.
Laissant Galien et revenant aux traductions, ajoutons que les arabes possederent de bonne heure les oeuvres d’Oribase, de Paul d’Egine, et qiFils connaissaient Aetius. Nous voyons ainsi nu’ils avaient entre les mains tout le bagage d’oculistique que
— 49 —
1’antiquitd grecque avait rassemble. Et nous pouvons dire deja qu’ils nous le transmirent presque tel qu’ils le regurent, sans grand progres ni modifications notables.
IV
Oculistes Arabes du IXe sifecLE.
En dehors des traductions, nous voyons apparaitre, au IXe siecle, quelques travaux importants, ou du moins renom- mes comme tels (car iis sont perdus pour nous), et une pleiade de praticiens.
1. Massouih Abou Iouhanna, Mesue, pere de Jean. Vers la fin du VIIIe siecle, il dtait gargon pharmacien a 1’hopital de Djondaisabour. Djabril ben Bakhtichou, medecin de 1’hopitel, le tenait en grande arnitie. Mesue etant tombe amoureux de fes- clave d’un confrere de Bakhtichou, celui-ci 1’acheta et la lui fit epouser. De ce mariagr naquit Jean Mesue, connu sous le nom de Mesue TAncien. Mesud, pere de Jean, ayant quitte l hopital de Djondaisabour, vint a Bag*dad, et fort de son experience plus que de sa Science (il etait, parait-il, completement illettre), il se mit a pratiquer la medecine. Quand Bakhtichou fut appele a Bagrlad par le calife Haroim al Baschid, il ne fut pas peu etonne detrouverson ancien g’argon pharmacien pratiquant la mede- cine. Mesue se livrait a la pratique de 1’oculistique : il gmdrit d une opbtalmie rebelle un serviteurdu visir Fadhl ben Babi. Quelque temps apres, le calife lui-meme, ayant dte atteint d’une ophtalmie et inutilement soigrne par ses medecins, se confla aux mains de Mesue, qui le gnerit en deux jours. Ce fut 1’origdne pour celui-ci d une brillantesituation a Ia cour, avec une pension mensuelle de 200 drachmes.
2. Iahya ou Jouhanna ben Massoujh, Jean, lils de Mesue ou Mdsue 1’ Ancien, 777-837, (Abu Zakerijja Jahja ben Mafeweih), Dans Ia longme liste de ses ouvragrs nous relevons, concernant 1’oculistique, les titres suivants : 1° De l' examen des oculistes ; 2° De Falteration de Voeil.
50
3. Abou Zeid Honein ben Ishaq el Ibady, 809-873, (Abu Zeid Honein ben Ifliac ben Soleiman ben Ejjub el Ibady), le Johan- nitius du moyen agr, un des plus grands medecins de 1’ecole arabe. 11 avait ecrit un livre de 1’oeil en dix discours, qui jouit d une grande renommee : nous ne le connaissons que par les citations qu’en ont faites les auteurs posterieurs. 11 avait ecrit (bautres opuscules sur 1’oculistique, dont les titres seraient. d’apres Wustenfeld : i° De oculi morborum divisionibus ; 2° De medicamentorum ad oculi aegritudines delectu; 3° De oculorum morbis ferri ope curandis ; 4° De albugine quae solet in oculi sinu procreari.
4. Djabril, ou Dschabril, ou Gabriel, oculiste de Mamoun. Tout ce (jue nous savons de lui, c’est qu ii touchait unepension mensuelle de cent drachmes pour prendre soin tous les matins des yeux du calife.
5. Ajboul Hassan Tsabet ben Gorra, 826-901, (Abul Hafan Thabit ben Gorra ben Zalirun el Harrani). Traducteur cele- bre de Galien ; c’est de lui qu’est celte boutade : Ge qu’ii y a de pire poui* un vieillard, c’est un bon cuisinier et une femine jeune. U avait compose un traite d’oculistique intitule : El Basic, le Voyant, que nous ne connaissons que par citations. Entre au- tres, dans le Nour el Ougoun de Salali Eddin, se trouve une interessante citation du Basic sur lo peratiori de la cataracte par succion.
V
Oculi stes Arabes au X,ne si£cle.
Au Xm<! siecle, l ecole de Djondaisabour est complelement eclipsee par celle de Bagdad ; 1'Egyple coinmence a fournir des praticiens renommes ; d’autre part TEspagne inaure presente le reg*ne brillant d Abderame 111 (912-961). Anii des arts, il fonde a Gordoue la premiere ecole de Medecine ({ui ail existe en Europe depuis lachute de 1’empire romain (1). Ges trois centres nous fournissent une longme liste d’oculistes.
(1) Peut-etre Salerne existaiL deja ou commengail d’exister comme ecole, sous Ia direction des moines. Chartrespossedait aussi, vers la meme epoque, un rudimenl d’ecole monacale.
PERSE
6. Abou Becr Mohammed ben Zakarva Razes, 850-932, (Abu Bekr Muhammed ben Zakerijja el Razi). Dansla longue liste de ses travaux perdus, nous relevons les traites suivants : 1° Dela vision, qu’elle ne se fait pas par des rayons dmanes de Toeil (cet opuscule correspond au Liber de qualitate oculorum , de Wusten- feld); 2e De Ia preeminence du sens de Ia vue; 3. Des paupieres et de I’ utili te de leur mouvement; 4° Pourquoi 1’oeil se reserrea la lumiere et se. dilate dans 1’obscurite. Wustenfeld cite encore : 5° un Liber de figura oculi , et 0° un Tractatus de curando oculo ferro adhibito .
Dans son ouvrage intitule Haouy, le Continent, Razes cite deux traites d’oculistique inconnus pour nous : 1° La collec- tion des oculistes ; 2° Le livre de 1’oeil, par demande et par reponse. Nous verrons qu’Alcoatin attribue la paternite de ce dernier ouvrage a Honein ou a Mesue. Dans le Breviarum de Serapion, certainement anterieur au IXe siecle, nous trouvons encore comme autorite : Les oculistes de Bagalad.
7. Haboul Hassan Ahmed Etthabary, mort en 970, (Abul Hafan Ahmed ben Muhammed el Tahari). II a laisse un com- pendium de medecine connu sous le noni de Traitements hippo- crapiques , dans lequel il trade d’une fa^on speciale de 1’oeil et de sa therapeutique. D’apres Khalifa Ahii Alahassen, il semblerait que cette partie du compendium ait constitue un ouvrage dis- tinet. Wustenfeld en fait egalement un ouvrage a part sous le tilre de Curatio oculi.
8. Ebh Ouacif Essaby, vers le milieu du X° siecle. 11 jouissait d’une grande renommee a Ragclad comme oculiste. On raconte de lui cette anecdocte : un malade lui offrait 80 drachmes pour etre opere de la cataracte, lui affirmant que c etait toute sa for- tune; un geste le trahit et fit voir sa ceinture pleine de dinars, Ebn Ouacif le renvoya sans vouloir 1’operer.
9. Djabril ben Obeid Allah, 920-1005. 11 avait compose un traite sur les nerfs ou les muscles de l oeiL Wustenfed lui attri- bue encore un traite De morbis oculorum eorumque remediis.
10. Mohammed ben Ahmed ben Said Ettemjmy, vers la fin du Xf' siecle, (Ahu Abdallah Muhammed heli Ahmed ben Said el
Temimi el Mocadeffi). Temimy avait ecrit un trait^ sur loph- talmie purulente, ses differentes formes, ses causes, son traite- ment.
EGYPTE
11. Abou Ali Khalef el Thoulouny. Ce fut un praticien celebre : il avait compose, sur les maladiesdes yeux, un livre intitule: ElKefaya , qu ii aurait inis 38 ans& ferire, de 876 a 914.
12. Abou Iakoub Ishaq ben Soleiman el Iraily, vers le milieu du Xc siecle, (Abu Jacub Ifhac ben Soleiman el Ifraili). 11 ex- cercait, en Eg^ypte, la profession d’oculiste avant de se rendre dans le Margreb, a Cairouan, ou il composa des oeuvres de medecine generale dont quelques - unes ont ete traduites et imprimees.
ESPAGME
13 et 14. Ahmed et Omar, fils de tounes el Haranny, habile medecin de Gordoue. En 942, Abmed et Omar s’en furent a Bagxlad, ou iis etudierent 1’oculistique sous Ebn Ouacifetsous Tsabet ben Sinan. Iis ne rentrerent en Espagme qu’en 963.
13. Aboul Cassem Khalef ben Abbas Ezzahraouy, Albucasis, mort en 1013 (Abul Cafim Chalaf ben Abbas el Zahrawi). Rossi dit de lui : « Il mio g^abinetto presenta, nel codice 1344, il suo tratatto dei rimedi delfocchi, transportato dei E arabo da Natan Amateo ». Serait-ce un fraganent de sa chirurgae ? ajoute Leclere.
VI
Oculistes Arares du IXe siEcle.
Le XP siecle est moins prospere : si la Science en Perse bri Ile encore en la personne d’Avicenne, en Eg*ypte, sous le regaie de 1’idiot et farouche Mostancer, les discordes civiles livrent au pillag*e les bibliotheques. En Espagaie, la dynaslie des Ommiades s’eteint au milieu des troubles publies et des agatations qui accompag,nent toujours le morcellement des empires. En meme temps que s^branlent les fondements de la domination arabe.
— 53
les juifs se montrent plus envahissants, le propre de celte race (^tant d’apparaitre sur les empires eu decadence comme les vers sur le cadavre,
L’oculistique au XIe siecle nous presenle les nonis suivants :
PERSE
16. Abou Ali Ahmed ben Abderrahman ben Mendouih el isfahany, (Abu Ali Ahmed ben Abd el Rhaman Ibn Mendeweih el Ispahani),comptemporain d’Avicenne, avec qui il fut en cor- respondance. Parmi ses nombreuses monographies, nous en relevons une traitant des membranesde Poeil etdela mydriase.
17. Aboulfaradj Abdallah ben Thaieb, mori en 1043, (Abul Faradsch Abdallah Ibn el Tajjib el Iraki).Pretre nestorien, estime d’Avicenne comme medecin, ii ecrivit un ouvrage sur Poeil.
18. Ali ben Issa, dit .Iesus Hali. II vivait vers la fin du Xe siecle. 11 est Pauteur du Tedkirat el Kahalin , memorial des oculistes, que nous possedonsen textearabe et traduction latine.
EGYPTE
19. Aboul Cassem Omar ben Aly el Mously (Abul Cafim Omar ben Ali el Mausili). Leclerc Pidentifie avec Canamusali ou Alca- namusali. INous ne connaissons son Mountekheb , extrait ou sommaire, en dehors du texte arabe, que par une mauvaise compilation latine de David PArmenien.
ESPAGNE
20. Abou Motharref Abderiuiaman ben Mohammed ben Abd el Kebir ben Iahya ben Ouafed Ellakiimy, dit encore Eben Guefith, (Abul Motarrif Abd el Rahaman ben Muhammed ben Abd el Iverim ben Jabja Ibn Wafid el Laclimi, vel Abeng*uefit) . Ne en 978, mort en 1074, il avait compose un traile tles maladies des yeux, que Leclerc a retro uve.
Les Oculistes Arabes du XIIe si£cle.
[.e Xle siecle avait vu commencer, en Ia personne deConstan- tin, un travail analogme a celui qui se produisit au commen ce- rnent de Ia domination arabe, mais en sens inverse : Ia traduction des nianuscrits arabes en lati n . Gette fois, c’est 1’Occident qui demandait a 1’Orient les tresors de sa Science. Au XI 1° siecle, le travail de traduction se continue avec act i vi te en Espagme, ou nous voyons apparaitre Gerard de Gremone. La medecine arabe n’en continua pas moins a prosperer en Syrie, ou les croisades donnerent a Damas une importance ephemere ; en Espagme, ou apparaissent les g*randsnoms d’Avenzoaret d’Averroes.
Au XII0 siecle, 1’oculistique en Perse ne nous offre qu un reprdsentant bien terne :
21. Aboul Cassem Hibat Allah ben el Fadhl el Gattany, 1086- 1162, (Abul Cafirn HibetI Allab ben el Fadhl ben Abd el Aziz Ibn et Gattan el Bag*dadi). II fut plus celebre comme poete que comme oculiste.
SYRIE
22. Aboul Fadhl Abd el Moumen ben Omar el Andaloussy, sur- nomme I Iakim Ezzeman, le medecin de l epoque. Ne en Espagme, il vint se fixer a Damas, on il praliqua particulierement 1’oculis- tique. II s’occupa de poesie et tit le recil des conrpjetes de Saladin.
23. Son fils, /Ybd el Moumen, fut, comme son pere, poete et oculiste, et mourut a Edesse en 1223.
EGYPTE
24. Aboul Fadhail ben Naqued, (Abul Fedhail Muhaddeb ed-Din Ibn el Nakid), medecin juif, s’adonna particulierement a 1’ocu- listique, mort en 1 188.
25. Aboulfaradj, son lils, praliqua aussi Toculistique.
26. El Mouafeq ben Chaoua, mort en 1183. Medecin juif, qui s'occupait particulierement de chirurgae et d’oculistique. Il fut jiu service de Saladin pendant son sejour en Eg*ypte.
M M
— 00 —
27. Asad Eddin Iakoub ben Ishaq el Mahally, medecin j u ii' d u Caire; ii ecrivit uu ti*aite sur la vision.
28. Aboul Barakat el Kathai. 11 lui au Service de Malek el Aziz, fils de Saladin, comme oculiste et chirurg-ien. 11 mourut en 1201 .
ESPAGNE
29. Mohammed ben Quassoum Errafequy. Nous avons de lui, en texte arabe, un traite d’oculistique inii Iule : Morched, le Directeur.
30. Avenzoar. Celte tamille a fourni loute une serie de medecins :
Abou Mohammed ben Ali Merouan ben Zohr el Hafjdh, ne en 1 1 13 a Se ville, mort au Maroc en 1199, (Abu Bekr Muhammed ben Abd el Malik ibn Zohr). Son livre : De cura oculorum, dit Hoefer (1), est encore inedit. Wustenfeld lui attribue egvalement cet ouvrag^e.
Abou Mohammed Abdallah ben Ali Bekr ben Zohr, son fils, 1181-1205, (Abu Muhammed Abdallah herAbu Bekr Muhammed Ibn Zohr). 11 laissa, dit Leclerc, un traite sur les maladies des yeux. Uoit-on attribuer le De cura oculorum au pere ou au fils?
31. Abou Djafar ben Haroum Etterdjaly (Abu Dschafer Ibn Harum el rardschali'. II est connu par une anecdocte qui prouve son desinteressement : le cadi Abou Merouan el Badjy avait regu dans sa jeunessse une poutre dans 1'ceil. Abou Djafar le traita et Iui rendit la vue sans vouloir accepter les 300 dinars qu on lui offrait en remuneration.
32. Mohammed ben Khalef ben Moussa el Ansari el Aouassi, mort en 1161, avait ecrit un traite sur les maladies des yeux.
VIII
Les OCUL1STES ARABES DD X 1 1 I ' SltcLE,
ke Xlir siecle nous offre un conting>enl considerable de tr vaux sur foculistique.
d; Souvelle Biographie universelle, publiee pai Firmin Didol, tome III.
PERSE
33. Abou Hamid Mohammed ben Ali ben Omar Essamarcandi Nedjid Eddin, (Abu Hamid ben Ali ben Omar Neschib ed-Din el Samarcandi) : il fut tue par les Tartares en 1222, a la prise d’Herat. La Bibliotheque de Levde possede de lui un traite sur Lanatomie de l’oeil.
34. Gotthob Eddin Ecchirazy, 1236-1301, (Abul-ThenaMahmud ben Mafud ben Mosi i h Gotli ed-I)in el Schirazi). La bibliotheque Medicea-Laurentiana de Florence possede de lui un manuscrit in titule, d’apres Wustenfed : Tractatus de morbis oculorum , iliorumque remediis .
35. Khalifa ben Abil Mahassen. La Bibliotheque nationale de Paris possede de lui un traite d’oculistique intitule : Kitab el Kafy fil Kohli , le livre suffisant en oculistique.
SYRIE
36. Aboul Hedadj Iousef ben Hedejra Errahaby, 1139-1223, (Abul Heddschadsch Jusuf' hen Heidera ben el Llofein Redhi en-Din el Rahabi), se fit a Damas une reputation comme oculiste. II pai*ait avoir eu un caractere assez origdnal ; il ne voulait pas dejuifs a ses cours ; il refusait d’aller voir les malades cbez lesquels il fallait monter, les escaliers etant, d’apreslui, la scie de Lexistence.
37. Sedid Eddin Mahmoud ben Amr bin Mohammed Echcheibany ebn Errefiqua, 1 168-1237, (Sed id ed-Din ibn Rafica Mahmud ben Omar ben Muhammed ben Ihrabim ben Schodschael Scheibani): clrirurgaen et oculiste, il inventa une aigaiille creuse pour la succion de la cataracte.
38. Abou Mohammed Abderriiam ben Ali ben Ahmed Mohaddeb Eddin ebn Eddakhouar, nd en 1169, (Abu Muhammed Abd el Rahman ben Ali ben Hamid Muliaddib ed-Din ibn el Dacliwar). II etait le (iis d un oculiste renomme ; il (‘ut lui-meme attachd comme oculiste au grand hopital de Damas.
39. Rachid Eddin ben Khalifa, 1183-1219, oncle d’ebn Abi Ossaibiab. En 1210, il rendit la vue au sultan de Damas, atteint dophtalmie.
40. Salaii Eddin ben Yousef el Kahhal, de Hama, vivail a la
— 57
fm du XIIIe siecle. La Bibliotheque nationale de Paris possede de lui un traite d oculistique intitule : Nour el Ouyoun , la lumiere
des yeux.
41. Aboul Hassan Ali ben Abil Hazm Ala Eddin ebn Ennefis el Misryel Korchy, ne vers 1208, mort vers 1288, (Abul Hafan Ali ben Abul Hazem ibn el Nefis Ala ed-Din el Coraschi el Misri). La Bibliotheque Bodleyenne possede de lui un traite d oculisti- que : Liber de oculo.
EfxYPTE
42. Aboul Hedjadj etait charg*e d’un Service d’oculistique a bhopital du Caire ; il fut le maltre du pere debn Abi Ossaibiah.
43. Neffis eddin Aboul Hassan Ibat Allah ben Zobeir etait charg*e dun Service d oculistique et de chirurgie a 1 hopital du Gaire ; il fut le mattre de Rachid Eddin, oncle debn Abi
Ossaibiah.
44. El Kassem ben Kualifa, ne en 1178, le pere d Ebn Abi Ossaibiah. Il naquit a Damas, et vint etudier en Eg,ypte,ou nous le voyons ensuite charg,e d’un Service ophtalmolog*ique a 1 hopi- tal du Gaire. Il fut nomme plus tard inspecteur des oculisles.
45. Aboul Abbas Ahmed ben el G assem ben Khalifa Mouaffeq eddin el Khazradjy EBN ABI OSSAIBIAH, 1173-1219, 1 historien de la medecine arabe dans son traile : Ouyoun el ainba fi thabncal
el athibba , sources de renseigmements sur les differentes classes de medecins. Il fut charg,d d un Service d oculistique a 1 hopital Ennacery, au Gaire,
46. Eaten eddin Ahmed ben Djemal eddin Ostman ben Ibat Allah ben Ahmed ben Akil el Kissy, anteur d’un traite d ocnlis- tique inti tule : Netidjal el fekri fi iladj amradhel basri, conclusions reflechies sur le traitement des maladies des yeux.
Avant d’arriver a la decadence complete de la medecine arabe, citons encore deux oculistes sur lesquels nous n’avons que des renseigmements vagaies qui ne nous ontpas pennis delesclasser :
47. Mansouii. Il est Lauteur d un Tedlirat ou traite d oculis- tique, cite par Khalifa ben Abil Mahassen.
48. Ebn el Aian ecrivit un traite doculistique intitule : Y Epreuve des oculistes, cite par Salah Eddin ben ^ousef.
58
IX
LES 0GUL1STES DE LA DECADENCE DE LA MI^DECJNE ARABE.
Le XIIIe siecle est le dernier dclat de la medecine et de 1’ocu- listique arabequi subissent ensuite uue eclipse complete. A peine trouvons-nous a citer deux ouvrag*es sans origanalitd :
49. Mohammed ben Abdallafi ben EL Khatib, (1313-1340), de Grenade. La Bibliotheque nationale de Paris (n° 1070 du sup- ple ment arabe) possede de lui un traite de medecine ou les affections oculaires sont detaillees au point de constituer une veritable monogra Ph ie.
50. Vers le XVP sie cie, ben Azzouz el Marakchy ecrivit un traite de medecine, in titu le \ Daheb el kousso uffi elthob, ce qui ecarte les eclipses en medecine, ou on trou ve une monog*raphie detaillee des aflections oculaires. Leclerc, qui possedait cet ouvrag-e, reconnait que cette |>artie n’est qu’une imitation el souventune copie textuelle du Tedkirat deJesus Hali.
X
Trait£s d’Ohptalmologie que nous a laisses l’ecole ARABE.
De cette nombreuse serie d^culistcs arabes, il nous reste les traitds suivant :
1° Le Memorial des oculistes de Hali ben Issa ou Jesus Hali (X°-Xle siecle), en rnanuscrit arabe et en traduction latine.
Ldiistorien de la medecine arabe, ebn Abi Ossaibiah, di t de Jesus Hali : « Ali ben Issa, dit aussi Issa ben Ali, oculiste consom- me, cornposa un livre intitule : Tedkirat el Kahalm , livre celebre indispensable a tout oculiste, et universellement admis a Fexclu- sion de tout autre. Toutefois la partie pratique de Louvrag'e vaut mieux que la partie tlieorique. II mourut apres 1'annee 400 de Lhegare ( 1010). »
— 59 —
Le Tedkirat se divise en trois parties : Ia premiere comprend la description anatomique de Foeil ; la seconde traite des mala- dies qui sont appreciables aux sens ; la troisieme, des maladies qui ne sont pas appreciables aux sens, telles la mvopie, Jdienie-
ralopie, etc.
Le Tedkirat el Kahalin, memoria! des oculistes, traduit ( i) par un inconnu, fut publie en 1497 avec la chirurgde de Guy de Chauliae, et en 1 499 avec la chirurgae cfAbulcasis sous le titre : De cognitione infirmitatum oculorum et curatione eorum. Hdle, sous le titre de : Alii ben Issa Monitorium oculariorum, (Dresde, 1845, 64 p. in-8°), a donne une nouvelle traduction du pre-
mier livre du Tedkirat et Kahalin.
2° Le Moutekheb d’Omar el Mously (XIe siecle) en manuscrit
a rabe.
Nous possedons, sous le nom de Accanamosali ou Canamosali , un traite imprime pour la premiere fois en 1497, et dont voici le prologaie :
Incipit libri prologus super librum Accanamosali quem magister Dauid Ar menicus transtulit.
Hic liber compilatus fuit ex diversis voluminibus philosophorum de Baldach a magistro Davi de Armenico , qui ibidem longo tempore perseverans , satis instructus linguarum , arabicam voluit edoceri, et dum transferret se ad partes citramarinas , voluntate divina, predic- tum librum , ad communem utilitatem sequentium , dearabico in latinum , labore suo, voluit translaturi.
Incipit Uber Accanamosali philosophi de Baldach super rerum pre- parationibus que ad oculorum faciunt medicinas, et ipsorum medica- minibus fautre version : curationibus), et rationabiliter medicandis (autre version : terminandis).
Leclerc a £tabli que ce Liber Canamusali dtait une mauvaise et incomplete traduction du Mountekheb, extrait ou sommaire, de Loculiste eg*yptien Omar, dont un manuscrit (de 260 pag*es a 15 ligmes) existe a la Bibliotheque de 1’EscUrial (n° 889 du catalogue de Casiri).
Le prolog^ue nous semble d’ailleurs expliquerque David l’Ar-
(1) Nous possedons, du moins en manuscrit, deux traductions latines de cet ouvrage. L’une procede directement de 1'arabe ; l autre parait avoir ete faite sur
un texte hebraique.
— 60 —
menien a voulu l*aii*e plutot une compilation sur Ganamosali de Bagdad, qu’une traduction exacte de ses oeuvres. Dans celte compilation, lcs cinq premieres parties ne sont qu un formu- laire, la sixieme partie t rai te des operations, et la septieme, du regi me ali menta i re.
3° La Curatio oculi d’Aboul Assan Ahmed Etthabarry (Xe sie- cie) se trouve peut-etre en manuscrit separe a la Bibliotheque Bodleyenne. En tout cas, elle esteomprise dans les manuscrits d’Oxford et de Munich des Traitements hippocratiques.
4° Le traite d’oculistique d’Ebn Ouafed, dit Eben Guefith (XI® siecle), dont le manuscrit figure comme anonyme au n°876 de la Bibliotheque de TEscurial.
5° Le Morched (le directeur), d’Errafequy (Xlle siecle), qui se trouve a la Bibliotheque de 1’Escurial (n° 835, ancien 830). C’est un manuscrit de 300 feuilles divise en 6 parties :
lre partie : Du serment dTIippocrate et des elements.
2e partie : De 1’anatomie de la tete et de 1’oeil.
3e partie : De bhygiene.
4P partie : Des maladies en g^eneral.
5® partie : Des medicaments et de I hygdene de 1’oeil.
6° partie : Des maladies de hceil et de leur traitement.
Au debut, Errafequy raconte avoir compose son ouvrag‘e parce qu ii a trouve incomplets ses devanciers. Geux-ci, il les cite: ce sont Honein, AI i ben Issa, Razes, Avicenne, Omar ben Ali et Abulcasis.
De noml)reuses figures sont jointes au texte : el les represen- tent des instruments, les membranes de 1’oeil avec leurs fibres, le chiasma. Errafequy conclue avec Abulcasis, contre Ali ben Issa, que la cataracte n a pas d enveloppe. J^es maladies des yeux sont traitees avf‘c details ; Lauteur ne distingue pas moins de I i varietes de cataracte.
6° Le De cura oculorum , d Abou Mohammed ben Ali Merouan ben Zoln1 el Hafidh, ou de son fi Is Abou Mohammed Abdallah ben Abi Bekr ben Zohr (XI 1° siecle), se trouverait en manuscrit a la Bibliotheque de 1'Escurial.
7° Le Nour el Ouyoun (la lumiere des yeux), de Salah Eddin (XIII0 siecle). Le manuscrit, un in-folio de 1778 folios, se trouve a la Bibliotheque nationale de Paris (n° 1042 du fond arabe).
— 61 —
Leclerc ie donne comme un des traites les plus complets que nous possedions. II est divise en dix livres :
Livre I : Descriptiori de 1’oeil. L’anatomie y est traite longue- ment. et ce livre ne contient pas moins de 20 chapitres. On y
trouve une fisure representant 1’oeil.
Livre IT : De la vision: discutant les theories de la vision, Salah Eddin cite Democrite, Epicure, Empddocle, Hipparque, Galien, Euclide, avec figures geom^triques k 1’appui.
Livre III : Des maladies, de leurs causes et de leurs sympto- mes. C’est un livre de medecine generale.
Livre IY : Hygiene de l'oeil et maladies des paupieres.
Liv re V : Maladies de Langle de Lceil.
Livre VI : Maladies de la conjonctive.
Livre Vll : Maladies de la cornee. Salah Eddin cite deux cas de cancer traites avec succes par les suppuratifs : 1 un de ces deux malades etait Lemir Azz Eddin, a Hama.
Livre VI 11 : Maladies de la pupille. Ici se trouvent decrites les operations contre Lexophtalmie (?) et la cataracte. Salah Eddin parle de la succion, il rappelle qu Antyllus pratiquait 1’extraction. II discute longuement te siege de la cataracte et son opdration.
Livre IX : Maladies qui ne tombent pas sous les sens. Au moyen d'un tableau svnoptique Salah Eddin explique la vision de pres et de loin, la perception des objets g*ros ou petits par Letat de Lesprit visuel plus ou moins subtil et plus ou moins abondant.
Livre X : Formulaire. Cest une liste de simples, d’apres Ebn el Beithar (botaniste mort en 1248, auteur du D/ami e / Mou- fridat, coi lecti on des simples).
Panni les oculistes que cite Salah Eddin, figaire d abord un inconnu pour nous, son mattre Noman, ensuite Ebn el Aian, Honein, Tsabet ben Gorra, Omar ben Ali el Mously, Abulcasis, Ali ben Issa, el Quissy.
Le manuscrit est illustri de nombreuses figures d’instrumentsf
8° Le traite ddculistique d’Ebn Nefis el Korchy (XIII0 sifecle). Le manuscrit existe au n° 1022 de la Bibliotheque Bodleyenne a Oxford.
9° Le Tractatus de morbis oculorum illorumque remediis , de
— 62 —
Cotthob Eddin Ecchirazy (XIII6 siecle), (jui existerait, cTapres Wustenfeld, a la Bibliotheque Medicea-Laurentiana de Florence.
10. Le Kitab el Kafy fil Kohli (le livre suffisant en oculisti- que) de Khalifa ben xXbi I Mahassen (milieu du X 1 1 Ic siecle). CTest un manuscrit in-8° de 250 feuilles, qui se trouve au n° 1043 du supplement arabe de la Bibliotheque nationale de Paris. C’est une compilation synoptique de differents auteurs. L’au- teur le plus souvent cite est Thabarv.
On y trouve de nonibreuses illustrations : sigaialons deux tableaux synoptiques representant chacun dix-huit instrunients. Au-dessous de chaque instrument est son nom et son emploi, colores d’une fagon arbitraire; les instruments sont parfaitement bien dessines.
On trouve encore resumees, sousla forme de tableau synopti- que, les differentes formes de cataracte, et les affections oculaires qui ne tombent pas sous les sens.
11° La Net id j at el / ‘elevi fi iladj amradh el basri (conclusions reffechies sur le traitement des maladies de la vue) de Fateh Eddin Ahmed el Quissv (XIII6 siecle). C’est un manuscrit de 90 Peuilles qui se trouve au n° 1043 du supplement arabe de la Bibliotheque nationale de Paris.
La Netidjat est divisee en 15 chapitres ; Pauteurne cite aucun de ses devanciers. A propos des maladies du nerf optique, il donne un tableau de la densitd et de la rarefaction de Fesprit ‘visuel en rapport avec la vision de pres ou de loin.
XI
L’(JcULISTIQ[JE au moyen age en dehors de l’6cole arabe.
Pendant le moyen ag*e (475-1453), l oculistique en Occident a ete bien sterile, surtout comparee aux travaux de l ecole arabe.
Avec la cluite de Pempire romain, nous voyons disparaitre les nombreu xocularii dont les cachets sig*illaires nous ont revele 1’existence. Gependant quelques-uns paraissent avoir subsiste chez les barbares. Iis auraient continue a abaisser la cataracte.
63 —
si nous en croyons la loi des Wisig^oths : Si quis ypocisma de oculis abstulent , et ad pristinam, sanitatem perduxerit infirmum , quinque solidos pro suo beneficio consequatur (1). Faute cFoculistes, les matrones soignent les yeux. Quelle etait leur pratique? La voici racontee dans une page de la vie de Saint Theodoric (vers 535) ; il s’ag*it d’un en Pan t aveugle : Sepe matrona lacte de papilla presso infantis oculis instillavit, sepe lingua lingens, herborum succos apposuit, sepe etiam carmina de parte bona immurmuravit , sed cura , que ceteros allevasse videbatur , nihil infantulo pro fit (2).
Gerbert(fin duXe siecle) passe pour avoir etudid plus specia- lement 1’oculistique (3). Dans une deses lettres aRainaud, moine en Italie, il lui demande une copiede Demosthenes ophtalmicus(i).
Le De oculis de Constantin FAfricain est le plus ancien traite que nous ait legue le moyen ag^e lati n . Mais nous avons vu que le role de Constantin se bornait a celui d’un simple traduc- teur, et qu’il fallait rendre aux arabes la paternite decet amal- game galenique.
Nous voyons alors apparaitre :
1° Bienyenu de Jercjsalem (XIIe siecle), qui nous a laissd le travail le plus important de Lophtalmologde de cette pdriode. Il a ete t i re de 1’oubli par le professeur Albertoti, de Modenes(5). Nous avons consacre un volume a la publication des traductions frangaise et provengale de son Compendii (6).
2° Magister Zaccharia^s, qui etudia boculistique a la c-our de 1’empereur Manuel Gommene (1143-1180); il eut pour maltre un certain Theophilus expertus in theoria et practica et chirurgia. L'ou- vrag*e qu ii nous a laissd sera publie dans un fascicule ulterieur.
(1) Tit. 1, lib. XI.
(2) Acta Sanctorum, Juillet, t. I, p. 68, F.
(3) Le Boeuf : Dissertation sur Vhistoire de Paris, p. 123.
(4) Fac mihi ut scribantur M. Manilius de Astrologia, Victorinus de rethorica, Demosthenes ophtalmicus. Epist. CXXX.
(5) Bcncvenuti Grassi Hyerosolimitani. De oculis eorumque cgritudinibus. In- cunablo Ferrarcnsc dei anno 1474 con note bibliograftsche. Pavia, 1807. — Conside- razioni intorno a Iienevenuto, et ad alia sua opera oftalmiatrica. Pavia, 1898. — L Opera- oftalmiatrica de Bencvenuto nei codici negli incunabli et nelle edizione moderne. Modena, 1807, etc.
(6) Le Compendii de Bienvenude Jerusalem pour la douleur etmaladie des yeux. edition trancaise d'apres le manuscrit de la Bibliotheque nationale de Paris, suivie de la version provengale d'apres le manuscrit de Bale XI lle siecle). Paris, Maloine
«diteur, 1901.
— 64 —
3° Petrus Hispanus, ou le Pape Jeaa XXI, mort en 1277, II a laisse plusieurs petits opuscules sur Poculistique, que Bergrr (1) a eu le tort de reunir en un seni. Tout ce qui a quelque interet est litteralement transerit de magister Zaccharias.
4° Arnauld de Villeneuve avait compos^ en 1308, pour le pape Glement V, un Regimen de confortatione visus que nous avons donne dans notre premier fascicule.
5° Guy de Chauliac, vers 1340, avait compose un Traite de la cataracte. G’est probablement le chapitre De cataracta de sa grande chirurgde.
6° Barnabas de Regio, vers 1340, a laisse un Traite ddiygiene oculcdre qui a ete publie par Albertotti (2).
1° .Joahnnes de Casso, en 1346. J’ai publie, dans le premier fascicule, son Tractatulus de conservatione visus.
8° J’ai trouve un traite anonvme des maladies des veux a la Bibliotheque de 1’Arsenal. J’ai cru devoir le rapporter au XIII8 siecle, et le publierai ulterieurement.
Quelques praticiens de 1’oculistique n’ont laisse quun noni, tels :
Magister Ger vasi us, salernitain, mort en i 298, qui, d apr^s les commentaires des Quatuor magistri, s’occupait d’oculistique.
Guido de Aretio, cyrurgicus , salernitain, a qui, en 1326, le roi Robert fait une donation propter laudabilem experientiam artis sue circa oculos maxime curandos.
Geraldus de Gumra, vers 1390, cbirurg*ien et oculiste lyon- nais, qui avait assez de r^putation pour attirer a lui les malades d’Avig,non (3).
Nous devons ajouter un auteur qui etait reste bien ig*nor£ : c’est Alcoatin (1159) ; il forme la transition ou le trait d’ union entre 1’dcole arabe et 1’ecole de Salerne; mais quoiqu il ait pro- bablement ecrit en latin, par son education, par ses tbeories, il appartient h 1’ecole arabe.
(1) Die (Jphtalmologie des Fctrus Hispanus, nach lateinischen codices. Mun- chen, 1899.
(2) Libellus de conservanda sanitate oculorum , publie par Albertotti. Modena, 1895, in-4°.
3) Processus in causa canonisationis Petri de Luxemburgo, manuscrit duXN’6 siecle, n°697, de la Bibliotheque du Musee-Galvet d'Avigno n, passim.
— 65 —
XII
LES MANUSCR1TS d’AlCOATW.
Nous connaissons deux manuscrits de 1’ceuvre d Alcoatin : le premier appartient a la Bibliotheque de Metz (catalogue au n° 176). Cest un manuscrit de la fin du XIVe siecle, sur papier, de 288mm sur 214, a deux colonnes num^rotees en chiffres ro- mains, precedes de la lettre b, rubriques en plus gros caracteres, initiales en blanc. Une autre main a dcrit des subdi visions en margae. D’une troisieme ecriture figurent quelques annotations : ces deux ecritures paraissent contemporaines de la premiere. Yoici le contenu du volume :
1° Incipit ars probatissima de cura oculorum composita a
Benevenuto Grapheo de Hierusalem.
2° Tertius tractatus Alcoati de egritudinibus oculorum.
3° Compendium Lanfranci mediolanensis de chirurgia : In- tendens venerabile amice Bernarde...
4° Practica cvrurgie magistri Johannis Beris : Primo ad confi- ciendum ungmenta et emplastra...
.5° Cyrurgia magistri Johannis de Herbipoli quam dedit mihi et manu propria scripsit in Ireveri anno octuagesimo primo... Uer eyn rechter Wundt-Artzet...
6° Hy fenekt aen der yrste Tractaet und helt zwa doctrinen :
Doctrina prima van anathomen. ..
Le traite d’Alcoatin commence seulement au troisieme livre : Tertius tractatus Alcoati de egritudinibus oculorum : Superius riso primo tractatu. II se termine au folio b XCI par ces mots : lotus liber de oculis qui dicitur congregatio Alcoati Salomonis filii. Dans le texte sont intercalees des figures d’instrument assez grossie- rement dessinees. Au point de vue du texte lui-meme, il y a eu quelquefois des lig’nes sautees par le copiste, mais bien moins de fautes et d incorrections que dans le manuscrit suivant.
Ce second manuscrit appartient ala Bibliotheque Amploniana, d Erfurt, cote aun° 270, in-folio. Ce volume comprend 82 feuil- 1 ets parchemin de 0m37 sur 0m265. En tete se trouvent deux fenillets blancs, et a la finun feuillet couvert dune belle Meriture
g*othique, passablement etfacee : cedernier feuillet etait primi- tivement colle sur la couveidure. La rei i ure est en bois, recou- verte de peau, avec un gros clou en cuivre a chaque ang-le et au milieu. La paroi posterieure porte, nivee par une ag*raphe a deux clous, une chaine de fer a quatre mailles (trois oblongues et une ronde) qui servit a tixer le volume sur les rayons ou la table de la bibliotheque a laquelle il appartint primitivement.
Ce volume con lient les traites suivants :
1° Le Liber de oculis Alcoa ti, du folio 3 a au folio 35 a, commendant par ces mots : Incipiunt rubrice primi tractatus et secundi libri Alcoati... et se terminant par des notes ajoutees, avec ces mots : Una gutta vel due in oculo ponantur. Le manuscrit d’Alcoatin est dune belle ecriture gotliique du XIV6 siecle, a deux colonnes, rubriques en rouge, majuscules richement enlumineesor et couleur, ligures d instruments dans le texte dessin6es en rouge et noir. Aux folio 24 b,25 a, 26 b, nous trouvons, en bas de la marge, des notes d’une ecriture contemporaine do la prendere. En marge du folio 33 a, notes d une ecriture tr6s negligee, contemporaine des deux prenderes.
2° Incipit Cyrurgia magistri Placentini de Saliceto, du folio 36 a au folio 70 a. Belle ecriture gothique du XlVe siecle, mais differente de la prece- dente, majuscules richement enluminbes.
3° Gordonii liber de tyriaca , folio 71 a, Inquid magnus medicus Lameth Averoys postquam prius agero gratias... et se terminant au folio 76 a : Bene- dictus igitur qui incepit et terminavit et mente aride tribuit roritate.
Le manuscrit est de Ldcriture cursive courante du X!Ve siecle, sans aucune ornementation ni aucun luxe de miniatures, comme les deux ma- nuscrits precedents.
4° Determinationes magistri Geraldi de Solo, folio 76 b : Querebatur utrum spiritus sint in arteriis, oenis et nervis... Ecriture cursive tres negligbe du XIV° siecle, se terminant au folio 78 b : Expliciunt due determinationes magistri Geraldi de Solo in medicina Montis Pessulani.
5° Versus de anthidolario, du folio 78 b, colonne 2, au folio 79 a.
6° Questiones medicinales. Trait6 in complet, du folio 79 b : Queritur ut rum medicina sii nobis innata , s arietant au folio 82 b, au milieu de la question VI, avec ces mots : Quia est simplex nec per materiam mixti quoniam materia non miscetur medicine.
7° Vient ensuitele folio ayant primitivement servi de garde. Lemauvais etat de cette dernierepage, percbe de nombreux trous,d une ecriture gothi- que belle, mais trbs eflacee, en rend la lecture difficile : cest un fragment medical traitant du regime alimentaire.
Au bas de la page se trouve, d une Ecriture courante petite et pas mal elfacde, les notes suivantes ;
GuilleJmusde Ardresine, Remis, X Jib.
Ibi continetur Joliannis Mesue de simplicibus et de consolidatione medi- cinae.
Item, Alcoati de oculis.
Item, P....ni de chirurgia fistularum.
Item, Razis in Almansorem .X...?
Item, secreta Razis.
Item, divisiones Razis.
Item, Girurgia Guillelmi Placentini.
Ges notes nous donnent le noni dun des proprietaires du manuscrit ; elles nous montrent en oulre que le manuscrit primitif a ete coupe, et que le volume actuel ne renferme que deux des traites contenus dans le volume appartenant a Guillel- m u s d e Ard res i n e : 1 e t r a i te d ’ A 1 coa t i n e 1 1 a ch i r u rg*ie d e G u i 1 1 a u m e Salicet. Effectivement, ces deux parties du volume, identiques comme travail, paraissent sortir du meme ateliei*.
Le manuscrit d’Erfurt contient Foeuvre complete d’Alcoatin et comprend les deux premiers livres qui manquent au manuscrit de Metz; mais le texte est bien moins correct que dans le manus- crit de Metz ; quoiqu il ait ete revu et exponctue, il y a encore pas mal ddncorrections. Au point de vue du texte, les deux manuscrits se suivent generalement mot pour mot : iis proce- dent donc tous les deux d une seule et meme version.
Le manuscrit d’Erfurt n'est pas inedit : une transcription diplomatique en a ete donnee par Pag’el, cet eminent et infati- gable historien de Ia medecine ancienne. Les trois premiers livres ont ete inseres dans ses : Neue htterarische Beitrage zur mitt elaltterlichen Medicin, Berlin, 1896. Les deux derniers livres ont paru en supplement dans le Janus.
XIII
Ce que nous savons sur la yie d’ Alcoatin.
Nous n’avons pas grands renseignements sur Alcoatin et ses oeuvres. Le titre de son traitd d’oculistique serait : Congregatio sive Liber de oculis , ou bien : Congregationes sive Liber de aegri- tudinibus oculorum. Quant a 1’auteur, il sappellerait Alcoatin Salomonis filius, d’apres le manuscrit de lVIetz, ou bien Salomo filius de Arit Alcoatin, suivant le manuscrit d’Erfurt. Ce nom a une origine arabe ^vidente, et remis en sa prendere forme nous donnerait quelque cbose comme Soleiman ben Arit al Coati ; mais cette denomination ne nous rappelle aucun des noras cites par Ebn abi Ossaibiali et les historiens de la medecine arabe. Nous continuerons jusqu’a nouvel ordre a Fappeler du nom employe par Guy de Chauliac, qui est Alcoatin.
Faut-il ecrire Alcoati, Alcoatin ou Alcoatim? Les deux manus- crits d’Erfurt et de Metz portent Alcoati, sans aucun signe d’abreviation sur l’i. Les manuscrits de Guy de Chauliac, que nous avons consultes a ce sujet (manuscrit latin de la Biblio- theque de Carpentras (1) et manuscrit frangais de la Bibliotbe- que de la Faculte de Montpellier) (2) portent Alcoati avec un point sur l’i, signe de Tabreviation de n ou de m. Le manuscrit de Montpellier porte meme parfois, en toutes lettres : Alcoatin. C’est cette forme que nous avons adoptee.
Nous ne savons d Alcoatin et de sa vie que ce qu ii nous apprend lui-meme : « Hoc autem opus in civitate Toletana incoavi, rege Alphonso regnante , anno Dominicae Incarnationis MCLIX, ibi que complevi duos tractatus ; et tunc occasione aliquorum negotio- rum inde recessi, hoc opus dimittendo. Anno postea vero sequenti, me existente in civitate Hispalensi , Miramamino regnante in Cefa- veritexet ..., qui multum homines diligebat hujus artis, et cum ejus voluntatem cognoverim, ad hujus libri complementum reversus , praedicti Miramamini precibus requisitus. » Le manuscrit d Er- furt porte litt^ralement : Predicti intra me muninini precibus
(1) Manuscrit n° 322, XIV® siecle.
(2) Bibliothcque de la Faculte de medecine de Montpellier, n° 184, XlVe siecle, folio LX1X, a 2.
requisitus . J’y vois une laute du copisle, el je lis mira au lieu de intra : dans Fecriture gothique, ces deux mols se ressemblent fort, et il suffit de modifier la lettre t pour passer de Fun a Fautre.
Qu’est-ce que Miramaminus ou Miramemunmus ? Dans la preface du Theisir d’Avenzoar, un conlemporain dAlcoatin (1072-1162), je trouve la phrase suivante : Conservet Dens honorem et nobilitatem domini mei MIRAM AMO LINI. Ce per- sonnag^e, qui est evidemment le meme dans Alcoatin et dans Avenzoar, c’est le Abd el Mumen, premier calife des Almohades. Mais nous savons d’autre part que les califes prenaient le titre d’EMIR AL MUMENIN, prince des croyants. lis tenaient meme fort a ce titre (1).
Dans le Miramaminus ou Miramemuninus d’ Alcoatin, comme dans le Miramamolinus dAvenzoar, je vois une transcription gTOSsiere du titre Emir al mumenin. Dediant un ouvrage au calife, il etait naturel que les auteurs le desigmassent par le titre qui le tlattait le plus.
Cefaventexet... est evidemment le nom d’une ville du Maroc oude FEspagme. J ai fait consulter a ce sujet plusieurs lettres marocains, entre autres Larras, qui a une renommee de Science meritee. Ce nom ne leur rappelle rien, et n’a pu etre explique par eux.
Je traduirai donc ainsi ce passag*e : Je commencai cet ouvrage dans la ville de Tolede, sous te regne d' Alphonse, Van 1159 de rincarnation du Seigneur, et Id, je ierminai les deux premiers livres. Mais, d cet te epoque, d 1'occasion de certaines affaires , je quittai Tolede , et laissai ce travail inacheve . L' anne e suivante, je me trouvai dans la cite de Seville, regnant alor s d Cefaventexet ... Abd el Mumen, le Prince des croyants, qui cherissait beaucoup les hom- mes de mon art, et agant eu connaissance de sa volonte, je Ierminai cet ouvrage d la demande du susdit Prince des croyants.
(i) Saladin, le conquerant de Jerusalem, avail envoye une ambassade a Abu Jacub ben lussef, surnomme Almanzor Bifadl Allah, un des successeurs d'Ab el Mumen dans le califat d’ Espagne, pour lui demander son aliiance conlre les princes chretiens qui, a ce momen I, mena^aient rOrient. La negociation, ra- content les historiens arabes, echoua parce que Saladin, dans sa lettre, avait omis de donner au calife d'Espagne et du Maroc son titre d 'Emir al mumenin.
II est facile de nous rendre compte des raisons qui amenerent Alcoatin a quitter Tolede en 1159. Sanche III, roi de Castille, etait mort a Tolede Ic 31 aout 1158, ne Iaissant pourlui suced- der quTin fils ag^e de trois ans, Alphonse le Petit ou le Magmifi- que. Le royaume de Castille fut alors dechire par Ia lutte des Castro et des Lara, dcux puissantes familles qui se disputaient, les armes a la main, la tutelle du jeune roi. Les gaierres civiles sont peu favorables au developpement des Sciences : voyant qu ii ny avait plus moyen dV vivre ou de s’y faire remarquer, Alcoatin abandonna Tolede et les princes chretiens pour venir a la opur de Lemir musulman Abd el Mumen, que Thistoire nous represente comme un prince favorisant les arts et attirant a lui les savants.
Ajoutons qu’ Alcoatin etait chretien, qu’il se dit origanaire de Tolede, et passons aux sources auquelles il a puisepour Ia redac- tion de sa Congregatio .
XIV
Les auteurs cites par Alcoatin; les sources ou il a puise.
Les auteurs dont s’est inspird Alcoatin sont, en premier lieu, Hippocrate et Galien. .le ne vois pas trop ce qu’il a emprunte a Hippocrate ; mais a Galien il a I ait de nombreux emprunts. En particulier tous les Tractactus fl et I V de la Co ngregatio d 'Alcoa-
tin ne sontqu une paraphrase juxtaposes deux passa g*es deGa trent commenl l un procede de 1
Texte d’ Alcoatin
Fuerunt aliqui qui dixerunt tuni- cas esse septem : tres post humo- rem cristallinum, id est retina, se- cundina et sclerotica ; et quatuor a parte exteriori : aranea, uvea, cor- nea, conjunctiva.
du Liber de oculis Galeni. Voici lien et d’Alcoatin qui nous mon- 1 a utre :
Texte de Galien
Quidam medici dixerunt oculorum panniculos septem esse ; dixerunt alii quinque, quidam quatuor, qui- dam tres, nonnulli duo, quorum discordia non erat in re. Dicentes enim septem computabant retinam, secundinam, scliron, araneam, uveam, corneam, conjunctivam.
— 71 —
Et aliqui dixerunt esse sex : et qui hoc dixerunt non reputaverunt tunicam retinam pro tunica, duabus de rationibus, quarum prima est quia ipsa tunica est defensio et cus- todia oculi, et hoc non facit retina; secunda ratio est quod ipsa est or- dinata ad administrationem nutri- menti oculi, et propter hoc nolue- runt aliqui ipsam esse tunicam.
Et aliqui dixerunt quinque solum esse, non reputantes araneam pro tunica, et hoc duobus rationibus confirmantes : prima, quia ista ara- nea estparticula cristallini humoris, et est ex ipsa et non ex alia, et ideo noluerunt ipsam esse tunicam ; et secunda, quia dicunt quod haec tunica cooperit medietatem cristal- lini et non plus, et omne quod non cooperit id cui ordinatum non est coopertorium : et propter hoc no- luerunt ipsam esse tunicam.
Et alii dixerunt solum esse qua- tuor, et quod tunica conjunctiva non est nominanda tunica duabus rationibus : prima est quod visum fuit eis ut ipsa foret ligamentum oculi ex parte exteriori; et secunda, (juia ipsa non cooperit oculum, ne- que coartat, sicut ordinata est, et ideo non debet dici tunica.
Alii dicunt solum esse tres, dicen- tes uveam et secundinam esse in- carnatas et junctas simul, et esse unam .
Et alii dixerunt duas esse tantum, dicentes corneam et scleroticam esse unam cum sint conjunctae si- mul,
Oportet nos scire quod omne membrum compositum, in opere
Qui enim sex, retinam non esse panniculum dicebant, asserentes defensorium panniculum quoddam esse, retinam potius nutrire quam custodire.
Sed qui quinque autumabant, ara- neam non panniculum, sed crystal- lini partem esse dicebant, neque conjunctivam.
Dicentes autem quatuor, conten- debant conjunctivam non esse pan- niculum sed ligamentum oculorum, neque araneam, neque retinam, telam.
Tres esse dicentes, uveam et secun- dinam unum esse dicebant panni- culum quia uvea a secundina pro- cedit, retinam quoque et araneam unum panniculum, item scliron et corneam unum panniculum,
Qui duo dixerunt, scliron et cor- neam unum intendebant, retinam vero et araneam et conjunctivam non esse panniculos.
Sciamus itaque quod omne mem- brum compositum habet propriam
— 72 —
speciali statum, propter illud opus quod non est universale omnibus membris componentibus ipsum, omnia alia membra ipsum compo- nentia deserviunt illi membro cujus est operis proprietas.
Et propter hanc similitudinem, invenimus oculum compositum ex multis diversisque membris, cujus opus est visio, quae Iit mediante humore cristallino, cui humori tu- nicae, et humiditates, et alia mem- bra oculum componentia ei deser- viunt et custodiunt a detrimento.
actionem, propter quam factum fuit, quam actionem cum una suarum partium operatur, caetera vero illi operanti ministrant.
Sic et de oculis est, qui cum e multis partibus diversis compositi sunt, visus tamen proprie ab una suarum partium, id est humore qui dicitur crystallinus : caeteri vero humores atque panniculi sunt prop- ter juvamentum ipsius.
.Eadmettrais volontiers que le texte d’Alcoatin est la tra- duction directe, faite par lui, cl u texte arabe de Galien. Nous aurions donc la, dans ces chapitres des Tractatus J l et IV , une autre traduci ion arabo-latine du De oculis de Galien.
Alcoatin cite ensuite, comme lui ayant servi de grnide, « les deux livres de Johannitius, fi Is cTIsaac , et disci ple chretien de Jean, fils de Me sue, chretien lui-meme, qui ont t ruite des choses des yeux par demandes et par reponses : il y a dans le premier livre trois chapitres et onze dans le second (1). »
Jean, fils de Mesue, ou Mesue l Ancien, naquit pres de Ninive (Leclerc), ou a Djondaisabour (Leon rAPricain), en 777 ; il mou- rut en 857. 11 etait chretien et pratiqua a Bag‘dad. Nous ne connaissons que les t i t res de ses ouvrag*es d'oculislique : L exa- men des oculistes ; De l' alter aiion de Fodi.
Johannitius, ou 1 lonein heu fshaq, surnomme ei Ibady (le pliarmacien), de la profession que son pere exerqait a Hira, naquit vers 809, mourut en 873. II etait chretien et etudia a Bag*dad, sons Mesue. II passe pour avoir compose plusieurs ouvrag*es d’oculistique, enti*e autres un livre de Eoeil, en dix discours, (pii f*ul celebre au moyen ag*e.
D’apl*es ce passa^e il semhlerait qu’Honein serait 1’auteur
i 1) Et scrutatus sum in duobus libris Johannitii, lilii lsaac et Christiani discipuli Johannis, lilii Mesue, cbristiani, qui loculi sunt de factis oculorum, quorum unus qu.erebal, et alius respondebat : el sunt in primo libro tria capitula, in secundo undecim capitula.
— 73 —
d’Un traite des maladies des yeux en deux livres et quatorze chapitres, ou bien de deux traites differents, 1 un en trois cha- pitres, 1’autre en onze chapitres. Ce livre ou ces livres seraient par demandes et par reponses, les deux interlocuteurs etant Honein et son mattre, Mesue 1’Ancien. Dans Razes on trouve fre- quemment cite, sans nom d’auteur, le Livre de 1' ml par demandes et par reponses. Serait-ce la le livre de Johannitius ?
Dans le dernier Tractatus , qui nest quun formulaire, nous trouvons un certain nombre d’auteurs cites par Aleoatin. Gelui qui revient le plus frequemment, c’est Johannitius : il est noinme d abord a propos de la Lavatio haematitae ; il est donne ensuite comme l auteur de 28 preparations ophtalmiques.
Razes est 1’auteur de 9 formules.
Nous trouvons ensuite Jean Damascene, .lohannes Damas- cenes. G’est le nom que les traducteurs ont donne a Jean, fds de Mesue, ou Mesue TAncien : il est cite 7 fois.
Isacou Isaac,c’est Abou lakoub Ishaq ben Soleimamel lsraily, un juif egyptien du Xe siecle, sous le nom duquel on a imprime le Pantegni de Constantin, ouvrag*e qui n’est autre cbose que le Maleky ou Livre Royal d’Ali ben el Abbas. Isaac est cite deux foisseul ; une fois, son nom est accole a celui de Constantin.
Nous trouvons mentionne une fois le Liber oculi Catagenis , K at ad j enes, c’est en arabe le livre de medicamen! selon les g*enres de Galien. Ge nom a ete g*dneralement ecorc-he pai les traducteurs, et celui de Razes en particulier en a fait C atageni - sius ou Catag enisius chirurgus.
Nous trouvons ensuite le Liber Atnedi, cite au collyre n° 155. Nous connaissons une traduction d Ahmet ben \ousef, qui porto le nom de Liber Ameti (n° 1256 de la Bibliotheque Mazarine), mais c est un commentaire du Vc livre d Euclide, qui n a aucun rapport avec notre sujet. Serait-ce un ouvrag*e inconnu d Ha- med ben Beraccha, celebro inedecin de Gordoue au XI' siecle? Je serais plutot porte a I i re , au lieu de Liber Amedi , liber Aniechi, pour liber H aniechi, livre de Razes.
Quant au Liber de Beneycem (collyre n° 156), que je 1’ecrive Liber de ebn Eycen , ou Liber Bey comme dans le manuscrit de Metz, ce nom reste pour moi une dnigune.
J en dirai autant des deux nonas Embicilanus (cite a la for-
mule n° 132) el Abeniaur (formale 135) : je n ai pu les identifier avec un personnage cornui,
Je trouve Constantin EAfricain cite deux fois a propos de son Liber de oculo. Ge fait semblerait infirmer 1'hvpofhese qu’Alcoatiu aurait directement puise dans le texte arabe du De oculis de Galien. S il avait entre les mains le texte arabe de Galien et la traduction latine faite par Constantin, com- ment ne s’est-il pas apereu de leur identite ? Je repondrai quon ne peut attacher grande importance aux noms cites dans ce formulaire. Tous ceux qui ont feuillete des manuscrits savent combien faciles sont, en pareil eas, les interpolations. Les proprietaires du manuscrit ajoutent en mar^e, en tete des pages, apres bexplicit, des formides diverses recoltees par eux. Un jour ce manuscrit ainsi surcbarge passe dans un atelier, entre les mains d’un copiste, qui engdobe ces adjonctions dans le texte primitif. Et ces adjonctions sont faciles, surtout dans un antidotaire comme celui d’Alcoatin. Les deux manuscrits que nous avons portent en surcharge des formides qu’il serait facile d’intercaler dans le texte.
II est un autre auteur qu Alcoatin ne cite pas, et quTl a ce- pendant scrupideusement copie : c’est Abulcasis. Toute la partie chirurgicale de roeuvre d’Alcoatin est empruntde a Abulcasis, et ineme g-eneralement traduite de 1'arabe textuellement. Comme exemple, voici trois passag*es : d un cote fig*ure le texte d’Alcoatin, de 1’autre le texte d’ Abulcasis, d’api*es la traduction francaise faite par Lcclerc sur les manuscrits arabes, retraduit en latin par nous pour rendre la comparaison plus facile.
Texte d’Alcoatin
Verruca accidit in palpebra, et lit duobus modis : humida aut sicca...
Et si sic non curatur, incidatur cum rasorio vel scaraxatorio, tenen- do ipsam cum uncino vel tenacibus, trahendo ipsam superius, et cum tota radice incidatur. Deinde appo- natur vitreolum tritum, et si super- fluat sanguis ex incisione, cauteri- zetur vulnus cum ferro calido.
Texte d' Abulcasis
Verrucie quae accidunt in palpe- bris sunt aliquando siccae...
Haec est cura : capiatur verruca cum tenacibus vel cum uncino, et incidatur radix ejus cum rasorio.
Deinde superponatur vitreolum viride pulverizatum. Et si sanguis effluat, cauterizetur locus incisionis cum parvo cauterio rotundo.
Et heec est bona cura post inci- sionem, quia multotiens revertitur post incisionem, nisi cauterizetur, propter aliquam radicem ipsius re- manentem.
Et post excisionem, melior cura est cauterizatio, scilicet , si reman- serit aliquid ex radicibus, revertitur verruca sa?pe : et ideo cauterizentui vestigia.
Gura exitus uvete.
Quando exitus projicit uveam tu- nicam extra palpebras ad similitu- dinem grani uva?, est turpis aspec- tus. Et tunc si volumus eum curare per chirurgiam, oportet ut incida- tur. Incisio desuper taliter fiat : accipiatur una acus et ponatur in tunica uvea desuper, et vadat desu- per versus Irontein. Postea accipia- tur alia acus in qua sit duplex filum tortum, et ponatur in dicta uvea ex parte unius lacrymalis tendens ad aliud lacrymale, et transeat sub pri- ma acu ex toto cum quantitate tili, ex transverso prima?, et ligetur de- super praedicta prima acu competen- ter stricte etincidatur. Postea capian- tur fili, extrahatur prima acus. Pos- tea pone super oculum bombycem et stuppam infusam in albumine ovi, et permitte filum ligatum ibi usque per se cadat et humiditas superflua exeat. Et curetur oculus sicut quando vulneratur, rebus con- fortantibus et fortificantibus eum.
Accidit aliquando quod uvea, ad similitudinem grani uvea?, pro- jicitur, crescit et proeininet extra palpebras, ita ut sit tacies turpis aspectu. Quod si vis eam incidere, taliter liat :
Accipiatur acus et dimittatur trans eminentiam versus frontem ; acci- piatur tunc alia acus in qua sit filum duplex exlacrymali oculi, et dimit- tatur per eminentiam uvea? sub pri- ma acu. Incidatur tunc ex acu filum duplex, cum quo liga et stringe for- titer eminentiam sub praedicta acu. Extrahantur tunc acus et pone su- per oculum stuppam in albumine ovi intinctam, quae ibi remanebit usquequo cadat filum per se. Cure- tur tunc oculus cum rebus confor- tantibus donec sanetur.
Gura ungula?.
Collocetur caput patientis in loco claro in sinu medici, et aperiatur ocu- lus elevando palpebram superius ; deinde habeatur acus in qua sit seta de cauda equi ad modum fili, et po- natur acus subtiliter per medium ungulae, inter oculum et ungulam, et transeat acus ab alia parte, et capiantur capita setae, et eleventur superius etexcorizetur ungula, caute
Collocetur caput patientis in sinu medici, et elevetur palpebra manu. Capiatur ungula cum uncino et at- trahatur superius. Accipiatur acus in quo sit seta equi, vel bovis, vel ii lum tenax ; inclinetur acus, et ponatur sub ungula, inter ungulam et oculum, transiens ex altera parte. Et ligato filo, excorizetur ungula, incipiendo ex parte juxta pupillam,
incipiendo a parte pupilla? usque ad lacrimalis radicem, et cum scaraxa- torio, id est cultello subtili et acuto, incidatur, nec profunde tamen, in lacrimali, ne fluxus fiat perpetuus lacrimarum.
movendo filum tanquam serra se- cando,usque ad lacrimalis radicem, et ibi incidatur cum cultello acuto vel forficibus subtilibus. Nec tanga- tur lacrimalis radix, ne fluxus fiat lacrimarum perpetuus .
Les figures cTinstruinents elles-memes paraissent empruntees a fouvrage cTAbulcasis : clu moins nous les avons retrouvees identiques dans les trois manuscrits suivants :
I. Bibliotheque de Montpellier, n° 89ter, XIIIe-XlVe siecle : Pars trigesima
libri Albucasis, avec nombreuses figures d’instruments.
II. Ibidem, n° 93, XlV0siecle. Traduclion provencale de la chirurgie d’Abul-
casis , avec figures.
III. Bibliotheque nationale, ancien fond latin, n° 7127, XIV e siecle. Chi-
rurgia Abulcasis, cum figuris.
Alcoatin a-t-il ecritson traite en latin ou en arabe?
II a commence ce travail, nous dit-il, en 1159, a Tolede. II ecrivait alors pour les obretiens ou les princes chretiens ; cer- tainement les deux premiers livres composes a Tolede furent ecrits en latin. Et quand plus tard, pour fuir la guerre civile, il se refugia a Seville, c'est dans la meme langue qu’il termina
son ouvrage.
EnPin, ce ([ui me parait plus decisif en faveur de forigine latine de ce traite et de son auteur, c’est qu’Ebn Abi Ossaibiah ne cite aucun auteur dont je ne dirai pas le nom, que les tra- ducteurs rendent meconnaissable ; mais la vie et les oeuvres correspondent a Alcoatin : c’est donc qu ii l’a considere comme etranger a la medecine arabe.
XV
La sucoion et l’extraction de la cataracte
CIIEZ LES AUTEURS ARARES.
L’opdration de la cataracte par succion, nous le savions deja, ne fut jamais pratiquee en Espagne, ou les oculistes et les chi- rurgiens ne la connaissent que par oui-dire, et Alcoatin est sur
son compte aussi bref que son compatriote Abulcasis. II m a paru interessant de rassembler et de presenter ici tous les do- cuments que lecole arabe nous a laisses sur la succion et l’ex- traction de la cataracte.
Le plus ancien auteur arabe qui ait parle de la succion de la cataracte est Tsabet ben Corra qui pratiquait dans 1’Irak au IXe siecle (826-901). Sallah Eddin , dans le Nour el Ouyoun, nous a conserve le passag’e suivant de Isabet ; « Ce procede 1 emploi de raig*uille creuse) n’est pas sur; il ne faut pas ajouter foi a ceux qui pretendent qu’il leur a reussi. En effet, il y a dans 1’ceil des humeurs plus tenues que la cataracte, et si Ion tente 1’operation par succion, on attirera plutot les bumeurs de 1’oeil que la cataracte elle-meme. Dailleurs, la cataracte est recou- verte d une enveloppe qui est encore un obstacle a son issue par la succion (1). »
Apres lui, Razes (850 ?-932), dans le Continent , parle ainsi de cette operation : « Antylles dixit: Et aliqui aperuerunt sub pupilla , et extraxerunt cataractam , et potest esse cum cataracta est subti- lis; et cum est grossa , non potest extrahi , quoniam humor egrede- retur cum ea. Et aliqui loco instrumenti posuerunt canulam vitream, et sugendo eam, suxerunt albugineum cum ea. » (Manuscrit latin 6913 de la Bibliotheque nationale de Paris, folio 79 verso, 2ecolonne. Citation relevee par Sichel.)
Yoici la traduction que propose Sichel pour ce passag*e :
« Antylus dit que quelques operateurs incisent en dessous de la pupille, et extraient la cataracte. Gela peut etre fait lorsque la cataracte est subtile, mais lorsqu’elle est epaissie, elle ne pourra etre extraite ainsi, car Phumeur sortirait avec elle, Quelques-uns , par 1’incision faite clans la cornee (mot a mot : dans 1’endroit de l instrument qui avait ouvert la cornee), introdui- sent une canule de verre, et sugant, iis sucerent V albugineus avec la cataracte. »
Abulcasis, qui pratiquait en Espagme au Xc siecle, ne connalt que par oui-dire la methode persane de succion : « On m’a rap- porte qu’un habitant de 1’Irak racontait que, dans 1’Irak, on. confectionne une aig*u i Ile a cataracte creuse avec laquelle on-
(1) Ce paasage, ainsi que les suivants, ou le traducteur n'est pas indiqu^, sont tir4s de 1’ouvrage de Leclerc.
— 7$
suce l eau (id est la cataracte). Je n ai vu personne clans notre contrde se servir de ce procede, et je ne l’ai trouve mentionne dans aucun livre des anciens. II est possible que ce soit une chose nouvelle ». (Traduction de Sichel, d apres les manuscrits arabes et hebreux de la Bibliotheque nationale de Paris.)
Avicenne, qui vivait en Perse a la fin du Xe siecle, ne parle pas de la succion. II laitallusion k 1’extraction dans un passag^e que Gerard de Gremone avait traduit ainsi : « Et homines quidem habent vias diversas in exercendo curam aquae , quae fit cum instru- mento ; itci ut quidam sint, qui disrumpunt inferiorem partem cor- neae, et extrahunt aquam per eam, et hoc est in quo est timor, quoniam cum aqua, quando est grosssct, egreditur albugineus . » (Liber III, fen III, tract. IV, cap. 20 in fine.)
Hisrsch (1) discute la portee de ce passag*e, crg*otant sur le mot extrahere, et rapprochant les paroles d’ Avicenne de ces ligones d’Avenzoar : « Cum dico extrahere cataractam , intelligo sane quod impossibile est eam extrahere, sicut multi crediderunt , sed profundatur cum acu inferius, et facta pro fundatione ipsius, extrahitur acus de oculo. »
Au lien de se perdre en d’oisives discussions sui* les mots, il etait plus rationnel et plus simple de se rapporter a boriganal du texte arabe. C’est ce qu’avait fait Sichel, et voici la traduc- tion qu’il donne de ce passag*e d’Avicenne d’apres le manuscrit arabe (n° 997) de la Bibliotheque nationale de Paris: « Quel- ques-uns ponctionnent la partie inferieure de la cornee, etfont sortir 1’eau [id est la cataracte) par 1’ouverture, procede dang*e- reux, car lorsque 1’eau esi epaissie (id est la cataracte consis- tante), I bumeur aqueuse soi*t avec e 1 1 e . »
Ge texte ainsi retabli parait couper court aux steriles et scolastiques discussions sur la portee du mot extrahere.
Dans le manuscrit arabe de Jesus Hali (2) de la Bibliotheque nationale (n° 1100), en margae du chapitre de la cataracte,
(1) Geschichte der Augenheilkunde, Leipzig, 1877.
(2) Jesus Hali, dans son texte, ne parle ni de 1’extraction, ni de la succion; il iridique seulement que lorsqu’on a de Ia difflculte a faire penetrer 1’aiguille, il faut au prealable inciser avec le flebotome : « Et scias quod pellicula conjunctive forte erit laxa , et non penetret in ea instrumentum ; punge primo cum sagitella flebotomi habente caput rotundum quia melius est. , deinde penetres clmadach instru- mentum post eum, »
79
se trouve la figmre de l aig^uille creuse pour la succiou, aveo une note que Sichel traduit ainsi : « Geci est la fisure de l’aiffuille creuse que l’on appelle aigaulle de Khorazan. Elie entraine Feau par sa cavite, et la fait ecouler par la tete de Faigmille. Mais cette operation n’est pas sans dang*er. » Le Khorozan est une province de la Perse: elle renferme la patrie de Razes (la ville de Rai, dou il tira son noni). Mais cette note est d’une encre differente : cest evidemment une interpolation, et Jesus Hali, oculiste persan du XIe siecle, ne parle pas de Foperation par succion. Neanmoins cette interpolation anonyme est un tenioig*nag*e de plus en faveur de 1 orig*ine persane de
1’ operation de la cataracte par succion.
Omarel Mously, oculiste egyvptien du XIe siecle, qui ne ferait qU’un seul et meme personnag*e avec Canamusah, se donne comme Finventeur du procede par succion : son aig*uille est volumineuse, et Foblig*e a faire une incision prealable dans la cornee. A Fune de ses extremites, elle presente trois facettes : on introduit cette extremite dans Fceil, appuyant la facette munie d’une ouverture sur la cataracte, et Fon fait aspirer par un aide. L/aspiration doit etre moderee, soit pour ne pasdepas- ser le but, soit pour empecher le retour des matieres aspirees. Omar vante ce procede comme n entratnant pas, apres 1 opdra- tion, la necessitd du decubitus dorsal(l).
Quand Sichel, dans la citation de Razes ( aliqui , loco instru- menti , posuerunt ccinulam vitream ), proposait comme traduction : « Quelques-uns introduisent Faigaiille a travers Fincision faite dans la cornee », et non pas : « Quelques-uns, au lieu de cet instrument, emploient Faiguille creuse », il ig-norait Fexistence du manuscrit d’Omar, qui lui donne pleinement raison.
Eben Guefith (XIe siecle), cite par Klialifa ben Abii Mahassen, dit que l operation de la cataracte se fait de trois manieres: par Faig*uille a trois angdes, par Faig*uille arrondie, el par Faigmille
creuse.
Mansour, oculiste arabo encore dnigrnatique, mais certaine- ment anterieur au Xlle siecle, dit qu ii a vu des g^ens employer la succion : il leur arriva, en meme temps que la cataracte, d’attirer Fhunieur albuginee.
(1) D apros Petudeque Lecleiv a faite de ce manuscrit, coupe en morceau.x par une erreur de reliure au n° 889 de Ia Bibliotheque de 1'Escurial,
— 80
Sedid Eddin ben Reficjua, chirurg*ien et oculiste syrien (1168?), pratiquait lasuccion. L’historien de la medecine arabe dit de lui cju’il connaissait tous les travaux des anciens el sur- passait les modernes : il le donne comme linventeur dune aigmille ereuse pour operer la cataracte par succion.
Alcoatin (Espagme, XIP sieele) ne connait la succion que par oui-dire : il est le seul auteur qui attribue cette pratique aux anciens grecs ; mais il a 1’air de leur en attribuer Fhonneur eg*alement par un vagme oui-dire. (Et dixerunt aliqui auctores quod in Graecia habent acum concavum, et sugetur aqua cum ore ; et nos non vidimus haec.)
Au Vllle livre du Nour el Ouyoun , Salah Eddin, qui pratiquait en Syrie a la fin du XIII0 sieele, traite des operations de Fexoph- talmie et de la cataracte : il parle de Faigmille ereuse, quelque- fois en verre, qui servait a operer la succion ; il rappelle les opinions, favorable d’Omar (Ganamusali), defavorable de Tsabet ben Gorra. [I ajoute qu’Antyllus pratiquait 1’operation par extraction.
Khalifa ben Abii Mahassen, qui vivait dans 1’Irak vers la seconde moitie du XI 11° sieele, dans son Kitab el Kafy f il Kohli le livre suffisant en oculistique), traite longuiement de 1'ope- ration de la cataracte par succion.
La succion de la cataracte nous apparatt donc comme une pratique cbirurgacale anterieure au IX0 sieele, employee origa- nairement dans la Perse, ou el le etait encore en honneur au
r
XIII8 sieele. Elie fut igaioree en Espagaie, et pratiquee en Eg*ypte par Omar. Elie se pratiquait soit en introduisant directement l1aig,uille mdtallique dans 1’oeil, soit en faisant une incision dans la cornee, et en introduisant par cette incision une canule aspi- ratrice en verre. On aspirait par la bouche : en aspirant un peu trop fortement, il arriva a des operateurs d’extraire non seule- ment la cataracte, mais aussi Falbuganeus (traduisez par le vitre), et de vider ainsi completement 1’oeil.
II n’est pas probable que les oculistes arabes aient pratique Fextraction de la cataracte : mais, (Fapres eux, c’est une opd- ^ation qui aurait ete en usag*e cliez les g*recs.
XVI
Les pierres sigillaires dans la m£decine ARABE.
En terminant cette introduction, il est un point sur lequei nons voulons attirer Eattention. lVoculistique arabe, avons-nous dit. s’est formee et a vecu de loculistique gmecque. Lesoculistes arabes ont emprunte aux grecs leur Science dans tous ses details; iis ont meme conserve Eusag^e des cachetsavec lesquels les ocularii de la Rome antique timbraient leurs peti ts pains de collyre. Seulement, dans loculistique arabe, le nom du praticien a disparu ; seule persiste Eindication de la substance active du collyre.
Le plus ancien auteur qui, a notre connaissance, parle de la sigillation cies trochisques en g^eneral, et par consequent des siefs ou collyres, c’est Abulcasis (mort en 1013). Dans le XXVIIL livre de son encyclopedie medico-chirurgacale, livre consacre a la pharmacopee, qui nous a ete conserve et traduit sous le titre de Liber servit oris , Albucasis deerit longuement la fagon de preparer ces cachets sigallaires. Voici ce chapitre, cLapres le manuscrit du XlVe siecle, n° 10.236 de 1’ancien fond latin de la Bibliotheque nationale, avec lafig*ure qu ii donne des cachets :
FOKMA FACIENDI SIGILLUM QUO SIGILLANTUR TROCHISCI
Accipe frustum ligni ebani, aut buxi, aut eboris, aut alterius cu juscum- que vis. Et sit grossitudo ejus mensura? duorum digitorum, et latitudo tan- tumdem, et longitudo unius palmi. Et praepares tormam ejus bene, deinde et secccs eum in longitudine ejus in duas partes aequales, ita quod unicui- que tabulae sit grossitudo digiti unius. Deinde facies ambas ejus lacies politas, lenes, bene invicem cohaerentes. Deinde sculpe in ambabus facie- bus tabularum sculpturas rotundas secundum quantitatem trociscorum quam volueris sigillare, sive magnos, sive parvos. Deinde sculpe intra unu imjuem que circulum nomen trocisci quodeumque volueris, scilicet ex quo fuerit factus trociscus, ut trociscus rosarum, aut violarum et similium. Et sit scriptura opposito inscripta, ut quandoque trociscus luerit sigillatus, reddatur littera recta.
Et ille qui vult sculpere in una tabula plurima nomina trosciscorum, oportet quod sigillet in eam diversos trociscos, secundum nomina ipsorum, un umquemque trociscum in suo nomine.
Et qui vult in una tabula sculpere solum nomen unius trocisci, oportet quod non sigillet in eam nisi illam solam speciem trociscorum.
Et quando volueris sigillare cum ea trociscos, oportet quod inungas unamquamque tabulam cum oleo convenienti illo trocisco, sicut trocisco de rosis et oleo rosaceo, et sigilla secundum voluntatem tuam cito. Et haec est forma sigilli :
Et sunt qui faciunt sigdla brevia secundum hanc formam : accipe ex buxo, vel ebano, et fac sigilla rotunda, et sculpe in unoquoque foveam rotundam quante grossitudinis est dimidius trociscus, et sculpe in una tabula nomen trocisci si vis, et si non, dimitte planam ut possis ex ea sigillare diversas species trociscorum.
Et sunt qui faciunt in hunc modum sigilla multa, et scribunt in unoquo- que sigillo nomen cujusdam trocisci. Et haec est forma eorum :
Et qui vult quod sigillum reddat trociscum secundum certum pondus, oportet quod faciat trociscum unum, et ponderet eum recentem secundum quantitatem ponderis quam voluerit, et post fodiat in sigillo formam tro- cisci ad mensuram illius, quia erit pondus ejus secundum pondus illius.
Le ler de ces trochisques est le Dyavi (olarum) a base ci’oleum violaceum ;
Le : Rosarum , a base de rose ;
Le 3'“ : I) y acor alii , a base de pulvis coralii albi vel rubei ]
Le 4e : Stelle, a base de , asterie, etoile de mer, ou bien stellaria , piante dite a ussi //es leonis ;
Le 5° : Violarum , a base de violette ;
Le 6C : Squillitici ou Scillitici , a base de scilla :
Le 7° : l)e abscinthio , a base d’absinthe ;
Le 8° : De tyro , a base de t hiras, vel vipera .
Un autre auteur arabe nous parle aussi longuement des ca- cliets doculistique : cest David Ennacer el Mously el Agreby. II naquit a Mossoulet pratiqua en Syrie au XIL siecle. Nous avons de lui une pharmacopee intitule : Nihaiat e! Dirui' , le comble de Ia perception, en manuscrit a Ia Bibliotheque nationale, ancien fond arabe, n° 1036. fl deerit lui aussi les cachets doculistique, et voici la representation qu en donne ce manuscrit au 1‘olio 208.
L Kars el vird : disqno ou pastille de la rose.
2. Kars el benefs6dj : disque de la violettte.
3. Kars el kihriba : disque du carab6 (ambre jaune).
4. Kars el sandel : disque du santal. o. Kars el ’oud : disque de 1’aloes.
6. Kars el moustaki : disque du mastiche.
7. Kars el djamad : disque de 1’oseille.
8. Kars el khoulindjan : disque du galanga.
9. Kars el kia’four : disque du camphre.
10. Kars el tabachir el mek (?) : disque de Ia craie (?),
11, Kars el tabachir el mis (?) : disque du spodium (?).
— 84 —
XVII
APPENDICE.
POSOLOGIE ANC1ENNE.
Solides.
La livre marchande est de 16 onces ; la livre de m^decine est seulement de 12 onces : chez les anciens, on la d^signait par as ou pondo. On la represente, dans les formales, par le signe lb-
Admettant que 1’once vaut 30 grammes 594, la livre marchande valait 489 gr. 504 : la livre medicale, 367 gr. 12.
L’once a une valeur invariable, 1’once du poids marchand 6tant egale a 1’once du poids medical (30 gr. 594). On la represente par le signe
Le gros ou le drachme est la 8° partie de 1’once : 3 gr. 824. On le repre- sente par le caractere 3, qui rappelleun 3 en chilfres, parce qu'il est com- pose de trois scrupules. Le gros etait autrefois le poids de l’6cu d’or.
Le scrupule est la 3e partie du drachme : on le represente par la signe 3 : il vaut 1 gr. 274.
Le grain est la 24° partie du scrupule : il vaut 0 gr. 053. 11 est repre- sente par GR ou o. 11 est sense equivalent au poids d'un grain d’orge ou de ble.
Le demi-grain, tigure par la lettre grecque J3, vaut 0 gr. 026.
L'obole vaut 12 grains ou un demi-scrupule, 0 gr. 636.
L 'aureus communis est la 72e partie de la livre de medecine et la 6* partie de Lonce ; aussi est-il appele quelquefois sexta ou sextula : il vaut 4 scru- pules, ou 96 grains, ou 5 gr. 1 .
- L 'aureus Nicolai ne vaut que 90 grains (4 gr. 77) ; V aureus venetus, 80 grains (4 gr. 24) : 1 'aureus allicus, 75 grains (3 gr. 975).
Le denier des marcliands est la 7° partie de 1’once : il vaut 82 grains et 2/7 (4 gr. 37). Le denier des orfevres est la 12e partie de l once : il vaut 2 scrupules ou 2 gr. 225.
Le kararit ou k aratum, ou k iratum, vaut 4 grains ou 0 gr. 22 (1).
(1) Si granum hordei unum quater multiplicetur , dabit kiratum Syris dictum siliquam. (Casiri, catalogus Bibliotheca: llispana: Escurialensis, Madrid, 1700, t. I,
p. 281.)
85
En chiffres ronds, ces differents poids correspondenfc aux valeurs sui- vantes :
|
lb la livre |
= 3tj<; grammes |
= 12 5- |
|
^ 1'once |
tio |
8 3. |
|
5 le drachme . |
4 — |
3 3. |
|
3 le scrupule . . . |
1 — |
24 GR. |
|
GR ou g le grain . . |
0,05. |
|
|
L’aureus |
5 — |
96 GR. ou |
|
Le denarius .... |
4 _ |
1/7 3- |
|
L’obolus |
0,50 |
1/2 3. |
|
Le kararit ou karatum |
0,20 |
4 g- |
Mesure des liquides des apothioaires de Paris.
|
La pinte de Paris ou dWllemagne |
= 32 onces d’eau |
= 960 gra mines |
|
La chopine |
16 — |
480 |
|
Le demi-sextier |
8 — |
240 — |
|
Le poisgon |
2 — |
60 — |
|
Le cyathus ou verre |
1 1/2 — |
45 — |
|
Le cochlear ou cui ller6e. . . . |
1/2 |
15 — |
Matiores S6ches
Eo fascicule ou brassee est ce que le bras plie enrondpeutcontenir; on 1’indique par Easc. — Fasc. j = un fascicule ou 12 poignees.
Ea poignee ou le manipule est ce que la main peut contenir ; il est designe par man. ou m. — man. j = une poignee = 4 pincees ou 1/2 once.
Ea pincee ou pugille est ce qui peut etre pris avec les trois doigts. On le designe par pug. ou p. — pug. j = une pincee, de 1/2 a I drachme.
Lecturea des Formulcs
Le signe R ou > ou P. au commencement des formules signifie Recipe , Prends.
Cui ou ana, de cliaque ;
Le nombre des poids ou des mesures sierit, avant ou apres le signe qui les figure, en chiffres romains majuscules ou minuscules : \ I-, ou vj~, ou gvi : lisez six onces.
Ee signe E apres le signe d’un poids signifie semissis ponderis , Ia moitie de ce poids ; 5fi, lisez une demi-once ; 3 et fi, lisez une once et demie ; C) IV f), ou i\r 5 et fi, lisez quatre onces et demie.
N° indique le nombre d’ imites a employer : /i. grana piperis N° V : prenez cinq grains de poivre.
q. s. signifie quantum sufficit , quantite sulfisante.
s. a, ou e. a. secundum artem ou ex arte, selon les regles de 1’art.
b. m. balneum marise , bain marie.
b. u. balneum vaporis , bains vaporeux.
7
.
* ■ * - •
CONGREGATIO
SIVE
LIBER DE OCULIS
QUEM COMPII.AVIT
ALCOATIN, Christianus Toletanus
Anno ‘D. L MCL1X
TRACTATUS PRIMUS
De occasionibus propter quas Alcoatin compilavit iiunc librum,
ET EST EXPLANARE FIGURAM OCULI ET ROTUNDITATEM EJUS, UT
VIDENTES INTELLIGANT.
Ego Alcoatin qui vidi multorum antiquorum medicorum et sapientium libros, et ea quae locuti sunt in natura oculorum, et in componentibus oculum in qua- litate figurae ejus, et vidi quod Galenus dixit in libro suo de ingenio sanitatis, et quod vocavit oculum restaurationem membrorum. Et vidi alios libros in hoc quod dixit Hippocrates et alios (1) auctoritate graecorum, et studui in libris eorum qui post ipsos venerunt. Et scrutatus sum in duobus libris Johannitii filii Isaac et Christiani discipuli Johannis lilii Mesue, Christiani, qui loculi sunt de lactis oculorum, quorum unus quaerebat, et alius respondebat; et sunt in primo libro tria capitula, in secundo undecim capitula. Et vidi omnia, quae dixerunt et quibus fidem dederunt, optime esse completa.
Et ego ex his omnibus, de quibus me intromisi ex negotio oculi et de expla- natione figurae et rotunditatis, quae est in hoc primo capitulo, posui, postquam intellexi libros eorum ex quibus melius valui totam intentionem meam in com- paratione tunicarum oculi et ejus caecitate. Et steti super veritatem. Aliqui medici fuerunt, qui conati fuerunt mecum, et venerunt stare et studere mecum sapientes in arte ista, quaerebant a me quid esset compositio oculi, et quae ejus lorma, et quid natura humorum, et quid origo tunicarum, et quid distantia et propinquitas humoris cristallini cum quo est visio, et ubi est cristal lini locus humoris, et quomodo tunica una subponitur alteri, et quot humores et quot tunicae sunt, et ad quod quaelibet illarum valet, et quot ex ipsis sunt ante oculos, et quot post, et quare quaelibet fuit creata, et quare non est oculus ex loto rotundus, sed in superficie aliquando planus.
Et ego respondebam eis, et dicebam intentiones meas. Et erant ex eis qui ali- quam partem intelligebanf ex his quae dicebam eis, sed non integro intellectu, ex compositione oculi totius, quomodo erat ejus substantia, quousque diu labo- raverunt et inquirendo et experiendo anatomiam oculorum animalium, et vide- runl occulata fide, et cum loto hoc in eorum sapientia non multum addidicerunt, 'd hoc accidebat eis propter eorum parvum studium in scientia anatomiae. Et dedi eis exemplum, post multas rationes quas dixi, et ostendi eis sicut homo qui 'ideral in una civitate magnum opus et pulchrum, quod divisum fuit perlongum,
llj Le inanuscrit dErfurt porto : alii.
latum et profundum, et ornatum diversitate colorum et figurarum sapienter ita quod quaelibet res alteri competebat, et nulla sine alia esse poterat.
Et ostendebam haec omnibus venientibus studere mecum : et aliqui eorum integre intelligebant, bono intellectu existente in ipsis ; et alii, partem et non totum ; et alii, neque parum, neque multum. Sed cum incipiebam eis notificare illud primum opus nobile et figuram propter quam intentionem facta fuit, intel- lexerunt secundam et obliti sunt primam ; et cum eis dabam intelligere de tertia, obliviscebantur secundam ; et sic a simili, ex omnibus quae dixeram, nihil recor- dabantur. Et si ipsi oculis vidissent in figuris et lineis ea quae monstraveram, citius intellexissent postquam visibiliter hoc vidissent, ideo quia sensus visibilis est certus et nobilis, sicut dicetur in secundo tractatu, ubi nominabuntur oculus, et res valentes ex operatione virtutis memorialis, quae immoratur in fine cerebri mixta luci ex qua homo videt. Et hoc cognoscet homo bonum opus naturae in oculis bestiarum, et quod respiciat totum hoc, et in illa hora parvum rememora- tionis vel memoriae quae fiat in medio cerebri et alia in fine, et quando isti duo sensus stant simul, scilicet sensus auditus, per quem apprehenditur, et sensus visus, per quem videtur res secundum quod est visibile illud quod vident ex figuris et aliis rebus, et sic est memoria magis tenax.
Et nos videmus hoc visibiliter de illis qui monstrant instrumentum perquod(l) intendit aliquid de arte musicae ex vocibus et sonis, et ex illis qui dant temperiem illi instrumento, nec ita bene intelligitur vel memoriae mandatur quod dicitur vel auditur, sicut illud quod oculis intuetur, et similiter qui usi sunt musicis instrumentis, sicut lyra et cymbalum, et aliis, qui certe sciunt, hoc viderunt ratione praedicta. Et similiter sicut contingitur ex figura oculi quae fere est ro- tunda, sicut diximus. Et nos invenimus ingenium in ostendendo hoc totum com- pletius quod poterimus et brevius, ut nos intendamus in opere Domini hoc quod per auditum neque per librorum lecturam potest intelligi, sicut superius diximus, in exemplo praesentis figurae (2), quae est figura oculi, quae est facta in hac
(1) Le texte porte : Instrumentum per quod cuntat per quod intendit. Ce qui rfa de sens ni au point de vue paleograpliique, ni au point dc vue grammalical.
(2) Celte figure manque dans le manuscrit : nous y avons suppled par Ies schemas ei- joints de Vitellion et*de Salah Eddin.
Nota quod humor cristallinus est in medio ; postea in medietate circumvolvit ipsum humor vitreus ; postea, a parte interiori, sequitur tunica quae dicitur retina ; deinde secundina ; tertio, sequitur sclerotica. A parte exteriori, quod primo circumdat, est tela aranea ; postea sequitur albugineus humor ; deinde uvea tunica ; postea cornea ; ultimo conjunctiva quae circumvolvit omnia alia.
Figure de 1’oeil d’aprcs le Nour el Ouyoun de Salali Eddin, manuscrit n° 3008 du fond arabe de la Bibliothbque nationale (f. 13).
1. Soubet ; scldrotique.
2. Meshimiet ; choroide.
3. Shebkiet; rdline.
4. Zedjadjiet ; corps vitrd.
5. Djelidiyet ; crista 1 1 i n .
6. Ankaboutyet ; araehnoide.
7. Bcidiyyel; humeur aqueuse on atbumineuse.
8. Korniyet ; corride.
9. Anbyyat ; iris.
10. Moultabamct; conjonctivc.
In hae praesenti figura, quilibet alicujus intellectus visibiliter potest intelligere figuram oculi, et omnes tunicas ejus, et suas humiditates, et lineas cujuslibet
— 9(1 —
ipsarum, quare sunt, et qua de ratione, et hoc post humorem cristallinum est quod est visio, et locum qui est in medio oculi, et figuram ejus quae est similis duabus partibus rotae, et non sunt aequales, et sunt continuae in una linea recta.
Et nos dicemus haec omnia complete in secundo tractatu, et dabimus postea intelligere lineas quae sunt antea, et post, quae lineae sunt tunicae et humidi- tates quae sunt circa humorem cristallinum, et sunt conjunctae in ipsa figura sequentes eam. Et cum inspexerimus, invenimus figuram oculi quae est rotunda» in lacrymali angulosa, sicut nos videmus figuram oculi hominis, quae est a parte cerebri aliquantulum rotunda, et in praedictis angulis tunicae incarnantur. Et nos ostendimus illud deinceps.
Et nos significavimus, in.hac ligura, has lineas secundum modum tunicarum et humiditatum, unam prope aliam, ut nos inveniamus viam per quam possimus ostendere, in illa figura, nomen cujuslibet tunicas, et humiditates, taliter ut pos- simus intelligere illud quod corde gerimus. Et hasc est ratio quare possumus intelligere res istas per exemplum linearum venientium unam super aliam, et commixtionem earum, ut per hoc melius credamus exemplum visionis quam per lecturam. Et non credat aliquis, quod lineae antepositae loco tunicarum et humi- ditatum quas significavimus, et scripsimus supra quamlibet nomen suum, et earum originem, principium et finem, et earum incarnationem, dicatur propter aliud nisi propter principium oculi et positionem ejus, secundum quod Deus ordinavit ad finem suae incarnationis quae in ipso est.
Et hoc totum, quod signavimus in praesenti ligura, est certa significatione, sicut nos particulariter dicemus in secundo tractatu de qualibet tunicarum prae- dictarum et humiditatum. Et in praedictis hominem non cognovi qui ita perfecte locutus fuisset, nec adhuc vidi qui praedictas intellexisset usque nunc, nec omnes alios medicos majores, qui fuerunt in Graecia famosi in arte ista, nec alios magis- tros qui post praedictos venirent, non solum Christianos, sed etiam judacos magistros, sapientes in arte anatomiae. Et non credat quis, nostrum legens librum, quod praedicta dixerim, in properium dixerimus sapientium, neque in ipsorum detractationem qui ante fuerant. Sed veniamus adimplete perficiendo hunc pri- mum tratatum quem inceperamus in ratione quam replicabimus in secundo tractatu. Et postquam compleverimus in primo tractatu figuram oculi, et quam melius poterimus demonstraverimus, sit finis debitus notrae intentioni ut super hoc multum tractavimus ut lector suarum questionum inveniat rationes. Et super hoc quod diximus et demonstravimus, quilibet volens credere invenit super hoc complementum nisi inquirat contrarium rationis.
Hoc autem meum opus in civitate Toletana incoavi, rege Alphonso regnante, anno Dominicae Incarnationis MCLIX, ibique complevi duos tractatus ; et tunc -occasione aliquorum negotiorum inde recessi, hoc opus dimittendo. Anno postea vero sequenti, me existente in civitate Hispalensi, Miramamino regnante in <Cefaventexet(?), qui mullum homines diligebat hujus artis, et cum ejus volunta- tem cognoverim, ad hujus libri complementum reversus, praedicti Miramamini precibus requisitus.
TRACTATUS SECUNDUS
De anatomia et beneficio oculi.
CAPITULUM 1. — De beneficio oculi et quid sit.
Inquit Alcoatin postquam complevimus el significavimus liguram oculi in gene rali, in praecedenti tractatu, particulariter dicemus, in hoc secundo tractatu, formam oculi, quid sit, et quid ejus beneficium, et suarum tunicarum, et humi- ditatum, et propter quid unamquamque illarum creavit Deus, et unde originem habent, et ubi finiunt, et similiter alia quae auctores dixerunt, ut possimus veri- tatem rei mandare intellectui ex his omnibus quae diximus in primo tractatu.
Sed primum nos scire oportet quid sit oculus, et dicimus quod oculus est cor- pus compositum ex tunicis, et humiditatibus, et ligamentis, et venis, et arteriis. Dixerunt philosophi quod oculus est instrumentum visus cujus nomen sequi- tur ejus opus, et omnia idiomata concordantur in oculis hoc quod inde velit dicere quod fons cum sit ex multis compositus, sicut deinceps dicemus. Item omnes philosophi concordantur quod oculus est nobilior quinque sensuum, cujus sen- sus, id est visus, est igneus. Post sensum visus, est sensus auditus, cujus sensus est aereus; post auditum, est sensus odoratus, cujus sensus est vaporatio rei ex qua exit, quae est media inter aerem et aquam et hoc quod est ex genere humi- ditatis ; post sensum odoratus, est gustus qui est medius inter aquam et terram. Sensus tactus est communis omnibus membris. Et haec est causa quare oculus est nobilior aliorum sensuum, quia elementum ex quo ejus procedit effectus est nobilior ceteris elementis. Et oculus sentit colores et figuras rerum secundum quantitatem et qualitatem. Beneficium autem oculi est quod custodit corpus a contrariis supervenientibus a parte exteriori, et ostendit ei qui vult videre, et ex visu congratulatur homo. Et est oculus corpori sicut custos custodiens viridarium et gubernans.
CAPITULUM 11. — De cristallino humore et ejus beneficio.
Nunc volumus determinare partes oculi etbeneficium cujusque partis ipsius; sed ad majorem intelligentiam dicendorum, oportet nos scire quod omne membrum compositum, in opere speciali statum, propter illud opus quod non est univer-
— 92 —
sale omnibus membris componentibus ipsum, omnia alia membra ipsum com- ponentia deserviunt illi membro cujus est operis proprietas. Et propter hanc simi- litudinem, invenimus oculum compositum ex multis diversisque membris, cujus opus est visio, quae fit mediante humore cristallino, cui humori tunicae, et humiditates, et alia membra oculum componentia ei deserviunt et custodiunt a detrimento.
Et propter hanc hoc dignum nobis videtur de cristallino humore nostrae locu- tionis principium exoriri cujus est visio. Hic humor ideo cristallinus vocatur quia habet similitudinem cristalli. Ejus color est albus lucidus et diaphanus, id est transparens, a quo recipit colores; et est rotundus cum modica planitie, quia res ex toto rotunda non est ita bene apta recipere quemadmodum et plana, et in ipsa sunt anguli per quos recipit infirmitates, rotunda non ita habilis est ad superflua recipienda. Et est posita in medio oculi, ut perquirat alias partes cum ipsis angu- lis, et propter hoc nobilior est et majoris virtutis.
Et beneficium istius humoris cristallini est visio magis quam alicujus alterius partis ; et hujus rei signum est quando aqua congelatur inter tunicas anteriores, quae appellatur cataracta, et ponitur inter rem videndam et humorem cristalli- num, aufertur visio, et quando cum acu dicta aqua deponitur, in ipso actu visio recuperatur. Similiter aliud signum habemus a parte exteriori, quod non potest videri nec sentiri, nisi ex signis arbitratis ex magno ingenio, quando scili- cet membra posteriora post cristallinum humorem opilantur, sicut accidit in venis vacuis per quas transit spiritus visibilis ad dictum humorem cristallinum, quibus opilatis, ex toto privatur visus. Quae opilatio, si est ex egritudinibus quae aliquando curantur, recuperatur visus.
CAPITULUM III. — De humore vitreo et ejus beneficio.
Humor vitreus ideo appellatur quia habet similitudinem vitri, et non est in figura humoris cristallini, et est proxima ei in claritate et albedine. Et oportet nos scire quod hic humor vitreus est proximior humori cristallino ceteris.
Beneficium istius humoris vitrei est nutrire cristallinum humorem, et restau- rare ei quod perditum est a calore naturali interius cum calore aeris ab exterius, et undique gubernatione, quia ipse humor cristallinus ordinatus est in claritate et albedine, et ejus quod deperditur non restauratur a sanguine, neque ab alio medio existente inter eum et sanguinem, nisi per humorem vitreum simile medium inter ipsum et sanguinem. Et cristallinus humor esf profundatus in medio vitrei humoris sine aliquo medio, cujus restauratio est modus resudationis ; et haec est ratio suae albedinis, propter vicinitatem quam habet cum humore cristallino.
— 93 —
CAPITULUM IV. — De tunica retina et ejus beneficio.
Tunica retina vocatur propter similitudinem quam habet cum rete piscatorum, et propter multas venas et nervcs quae in ipsa sunt contexta ad modum retis» unus cum alio. Et claudit humorem vitreum cui principium est a vena vacua, id est a nervo optico, per quem spiritus currit, ex quo homo videt, sicut nos dice- mus inferius in suo capitulo ; et extendit se ad secundinam quae componitur ex venis et nervis tunicae retinae, et ibi finitur, et conjunguntur cum multis aliis ibi existentibus una cum alia ; et ex his componitur tunica retina, et incarnantur in medio humoris vitrei.
Cujus beneficium est ministrare humori vitreo nutrimentum per dictas venas et nervos ibi contextos. Cujus proprietas est dare inde visionem et claritatem cristal lini humoris, mediante humore vitreo.
CAPITULUM V. — De tunica quae dicitur secundina
et ejus beneficio.
Dicamus igitur de secundina tunica, cum de ipsa fecerimus mentionem. Est igitur secundina generata ex pia matre, quae est una telarum cerebri quae est proximior cerebro, et subtilior, et mollior altera.
Cujus beneficium est ministrare nutrimentum cerebro, et ipsum conservare suis venis et nervis. Sed sclerotica generatur a dura matre, quae dura mater est sub craneo, et est durior, et fortior, ut a craneo se defendat. Cujus beneficium est custodire cerebrum a craneo et a pravis actionibus, quae extra craneo possunt evenire. Et omnes venao, et arteriae, et nervi quae exeunt ex cerebro, ex istis duabus telis cooperiuntur. Et beneficium istarum est custodire membra cerebri interiora, et ministrare eis per illas venas nutrimentum, et defendere cerebrum a duritie cranei ; quibus exeuntibus a parte exteriori extra craneum, per forman quae est in parte posteriori oculi, dividuntur venae a telis, et ex aliis fit tunica retina, sicut ante diximus, ex qua fit pia mater. Et ideo hoc nomine appellatur, quia amplexatur, et custodit, et gubernat omne id quod sub ea est, ut mater, et conglutinatur ossium craneo in loco ubi incarnatur tunica retina in rectitudine cristal lini humoris, sicut ostensum est in praecedenti figura, in loco ubi conjun- guntur duae mediae formae non aequales.
Et beneficium tunicae secundinae est quod ipsa incarnatur tunicae retinae, per quam vadit ad humorem vitreum ut custodiat retinam, et amplexatur eam a nocumentis supervenientibus, et ut ministret nutrimentum retinae, ut ibi subti- lietur ad nutrimentum humoris vitrei qui ministrat humori cristallino. Est ergo retina media inter vitreum et secundinam duabus de causis ; una, ut defendat
humorem vitreum a duritie secundinae ; alia, ut administret ei competentius nutrimentum.
CAPITULUM VI. — De tunica sclerotica et ejus beneficio.
Superius diximus de utilitate et officio tunicae secundinae ; nunc sermo noster convertetur ad aliam tunicam quae a dura matre sumit originem. Dicimus quod vena vacua, id est nervus opticus, amplexatur duabus tunicis, et retina ab eodem nervo optico sumit originem, et secundina originem ex prima tunica superiori. Et debemus scire quod sclerotica nascitur a tunica forti et grossa quae est super hunc nervum opticum, et sclerotica est principium tunicae corneae. Et ejus be- neficium est custodire oculum ab aegritudinibus venientibus in osse. Custodit etiam ipsum oculum a duritie, et siccitate ossis, et est ligamentum oculi.
CAPI IULUM VII. — De duabus venis vacuis quae vocantur nervi optici, et beneficiis earum.
Nunc restat nobis dicere de duabus venis vacuis, id est nervis opticis, suum esse, et quod est earum beneficium. Dicimus quare istae duae venae vacuae fuerunt inter alias venas ; quare fuerint enim creatae vacuae ut spiritus visibilis per ipsas a cerebro transeat ad humorem cristallinum, et illum irradiet ad visum per- ficiendum ; et quare duae simul associantur. Et earum vacuitas est a cerebro, sicut aliarum tunicarum, et ministrat ad oculum sensum visus. In sex partes dividitur. Prima, quia specialiter sine ceteris venis nascuntur a cerebro et a nuca, et ideo vacuae et molliores sunt, et sine sanguine, cum cerebrum non habeat sanguinem ministrare venis. Secunda, quia sunt ceteris vacuae, et earum vacuitas est sensi- bilis. Et linis hujus vacuitatis est a loco principii ubi tunica retina incipit contexi. Tertia, quare praedictae venae sint molliores ex parte interiori, et ex parte exte- riori duriores. Et ratio quare interius sunt molliores, est ut sensus fiat acutior; et exterius duriores et fortiores, ut defendant a nocumentis. Et quarta est, ut per ipsas veniat a cerebro ad oculos vis et activitas (?) spiritus visibilis in magna quan- titate,ut homo acuitas(l) inveniatur in aliis membris subtilibus et sensibilibus ad bene esse, et conjungantur cum illis venis tali ratione, ut suavis transeat ad ocu- lum, et non ejus substantia, sed ut oculi sint ejus aliis propria operatio, et ideo semper cum ipsis haec activitas quousque plicetur ad locum qui est sub tunica uvea quae adjuvat visum. Et quinta est, ut omnes venae quanto magis elongan-
ti) Ce passage, par suite d’erreurs ou d’omissions du copiste, est incomprtfhensiblc. Ce livre Ctant cal<|u6 sur le De oculis de Galien, voici lo passago corrcspondant du mddecin de Pergame : Quarta, quia per hoc par nervorum m ulto major spiritus quan- titas, quam per omnes nervos sensum et motum voluntarium facientes, ducitur. In illis tamen non substantialiter , sed sola virtus ejus per eos vehitur. Per illud autem par mulla spiritus essentiae quantitas deffertur. Oculi enim cum sint nobilissimae actionis, vadit ad eos mullum de substantia spiritus, usque ad panniculum qui dici- tur uvea : hoc enim fuit necessarium ad adjuvandum visum.
tur a cerebro et ,nuca, tanlo sunt duriores et habent mutationem a praedicta mollitie, ratione et extentionis quam inveniunt quando vadunt per corpus ; et ]1()C manifestum est quia quanto sunt longinquiores a cerebro, tanto inveniunlui duriores ; et quanto proximiores, tanto molliores : et quando ampliantur istae venae vacuae cerebro, revertuntur ad naturam cerebri, et contexitur ex eis retina. Sexta ratio est, quia duae istae venae vacuae nascuntur a cerebro ex duabus partibus, et differenter, scilicet ex duabus partibus cerebri. Et postquam veniunt ad partem anteriorem, obliquantur ad modum crucis, et in eis duabus iit unum foramen in conjunctione ; postea dividuntur, et dextra vadit ad dex- tram partem, et sinistra ad sinistram. Et dixerunt sapientes in conjunctione istarum venarum verba multa, quae omnia obmittimus, ut brevius nostrum opus prosequatur.
CAPITULUM VIII. — De spiritu visibili.
Deinceps dicemus de spiritu visibili, qui est spiritus claritas, et ejus ordo et
beneficium est operari circa visum complete.
Est enim nobilior et major ceteris sensibus in suo ordine, et vis sua est ex spiritu animali, quia suum principium est ab alio qui vadit ad duos ventriculos cerebri anteriores, et ibi recipit depurationem et formam, et in se ipso est diffe- rentia, sicut, dicemus, quia ex isto spiritu, ex quo fit visio, invenimus integre quod sua acuitas est utilitas lucis, et applicatur vis sua duabus viis transeuntibus ad venas vacuas visionis, cum sua utilitate ad oculum et sua quantitate operatui visionem sine impedimento aliquo.
Et signum hujus est quod vis spiritus visibilis sua utilitate applicat ad oculum, sicut nos invenimus in figura venarum oculi, in visu quare fuerunt creatae %acuae, sicut diximus. Et signum secundum est, si prematur oculus unus digito clausus, et alius aperiatur, quia manifeste crescit visus, ampliatur in dilatatione pupillae; et hoc scimus, quia uno oculo clauso et compresso digito, alio aperto, vidimus nasum, quod non possimus duobus apertis, et quando aperietur, revertitur ad pristinam quantitatem. Et causa est, quia spiritus visibilis per venas concavas non potest perficere operationem suam in oculo clauso, revertitur ad conjunctio- nem duarum venarum, ubi est unum foramen commune duabus, et in majore quantitate injicitur ad oculum apertum. Et ex praedictis aliud signum habemus, quod quando humiditas aquea, id est cataracta, est in oculo, et sanus oculus comprimatur, tunc aqua illa ampliatur ; et si non, est congelata. Et est causa, quia multitudo spiritus missi dilatat foramen, unde aqua expanditur secundum magnitudinem foraminis et expulsione ipsius. Et tunc significatur quod virtus visibilis salva est. Quod si aqua congelata est, tunc non dilatatur pupilla, nec aqua expanditur, et tunc aegritudo e^l incurabilis. Et hoc totum replicabimus in capitulis sequentibus, suo loco et tempore.
96 —
DilTert autem spiritus animalis in sua operatione, quia in operatione visibilis sensus transiens per venas concavas ail oculum, differt potentia claritatis, et in operatione aliarum remanet suum esse in cerebro; virtus autem ipsius ad alia membra sensum dirigit, verbi gratia videmus enim solem remanentem in suo loco, virtutem sui splendoris mittere per aerem super terram.
CAPITULUM IX. — De tunica aranea et ejus beneficio.
Inquit compilator, postquam superius montravimus necessario de humiditate vitrea, quae est juxta cristallinum humorem, et situm tunicarum trium, quaesunt juxta praedictam humiditatem, quarum prima est retina, et secunda secundina, quae nascitur a pia matre, et tertia sclerotica, quae nascitur a dura matre, et fuimus locuti in nervis optici, qui venae vacuae appellantur, et in spiritu visionis per ipsas transeunte, quae omnia sunt ante humorem cristallinum ex parte inte- riori ; nunc autem ostendemus humiditatem et tunicas servientes humori cristal- lino ex parte exteriori, sicut ab interiori fecimus. Et primus sermo noster erit in tunica aranea.
Dicimus quod tunica aranea tali nomine sortita est propter similitudinem quam habet cum tela aranearum, ratione magnae suae subtilitatis. Et quidam vocant eam tunicam, alii non. Et nos dicemus rationes cujuslibet in suo loco. Sed ortus ipsius est a tela retina, sicut aliqui sapientes dixerunt. Alii autem dixerunt ipsam habere ortum ab humore cristallino. Cujus tria sunt beneficia : primum, quia dividit humorem cristallinum ab humore albugineo, defendens ut ipsorum liat permixtio. Secundum beneficium est, quod defendit humorem cristallinum ab aegritudinibus accidentibus in albugineo. Tertium beneficium est, quod ejus superfluum nutrimentum reddit telae retinae, ne ultra necessitatem transeat ad albugineum, et inducat aegritudinem.
CAPITULUM X. — De humore albugineo et ejus beneficio.
Postquam locuti fuimus in tunica aranea et ejus beneficiis, quae media est inter humorem cristallinum et albugineum, recte ergo determinandum est de albugineo, et quare hoc nomine sortitus est, et ejus beneficiis.
Dicitur enim albugineus, quia habe! simuliludincm cum albugine ovi; et causa hujus est recipere res qua) sunt ex parte exteriori, representando eas humori cristallino. Et hoc fieri non posset, nisi esset albugineus diaphanus. Et suum primum beneficium est propter suam qualitatem duabus de causis, quarum prima est, quia defendit cristallinum humorem a siccitate et calore naturali ab exterius; secunda est, ut humectet tunicam uveam ne desiccetur a calore natu- rali ab interius, et damnificet cristallinum humorem. Et secundum beneficium
est, quod ipse positus est ante cristallinum humorem, et continuatur cum eo. Et hoc fit tribus modis, sicut diximus. Primum est, quia humectet uveam et cristallinum ut non desiccentur. Et secundum est, quod uvea tunica vacua est ab interius grossa et dura : fuit ergo albugineus positus inter uveam tunicam et cristallinum, ne sua duritie laederet cristallinum. Et tertium est ne humor cris- tallinus caliditate et siccitate aeris ab exterius, et caloris naturalis ab interius, desiccetur vel liquefiat : fuit ergo ibi positus albugineus humor ut cristallinum defendat, ne a caliditate dissolvatur et liquefiat, vel a siccitate desiccetur.
CAPITULUM XI. — De uvea tunica et ejus beneficio.
Superius tractatus est de humore albugineo et ejus beneficiis, nunc vero dicen- dum de esse et beneficiis uveae tunicae, et quare uvea vocatur. Vocatur enim uvea propter similitudinem quam habet cum grano uvae ; cujus ortus est a tu- nica secundina, quae nascitur a pia matre ; incarnatur in tela retina. Et in medio tunicae uveae est foramen cujus color est niger et trahens ad colorem coeli ; et habet in se duas tunicas : una, ex parte intus, et haec est vacua ; et secunda, ex parte de foris, et haec est levis. Et nos dicemus rationem hujus tunicae, quare simulitudinem habeat cum grano uvae, et quare color ejus est obscurus, ver- gens ad colorem coeli; et nulla aliarum tunicarum est talis similitudinis, et causa est, quia omnes tunicae cooperientes cristallinum humorem, earum color est albus, excepta uvea, quae habet in medio foramen, unde radius transit. Et causa perforationis est, quia ex grossitie ipsius impeditur radius, causa spiritus visibilis, quam aeris perficere operationem suam in ipso cristallino nisi esset perforatio illa. Sed naturae quae sunt in tunica uvea ex parte intus ex duabus causis fit, quarum prima est ut retineat aquam, id est cataractam, et in ipsa vacuitate ; et hoc manifestatur quando deponitur cum acu illa humiditas vel aqua. Et secunda causa est, ut humor albugineus congregatur in ea. Et causa, quare alia tunica est levior in superficie, est ut non laedat corneam tunicam quae conjungitur ei.
Cujus beneficia sunt quatuor : primum est, quia ministrat tunicae corneae ne- cessaria ex venis et nervis quae in ipsa sunt, cum tunica cornea in se non habeat sufficientiam ad gubernationem sui venarum et nervorum, et hoc ostendemus in sequenti capitulo. Secundum est, ut defendat humorem cristallinum a duritie corneae tunicae ne laedatur ab ipsa. Tertium est, ut aggreget spiritum visibilem qui ex parte interiori est, ne dispersus debilitetur in apertione sua. Et signum hujus est, quod quando foramen uveae tunicae dilatatur, disgregatur radius, et sic deficit visus. Quartum est, ut congreget humorem albugineum ne dispergatur exterius.
CAPITULUM XII. — De tunica cornea et ejus beneficio.
Videamus ergo de tunica cornea, primo quare hoc nomine appellatur, et de origine et beneficiis ipsius. Origo enim tunicae corneae est ex tunica uvea, et vocatur enim hoc nomine propter similitudinem quam habet cum cornu in albe- dine, duritie, et claritate, et substantia. Sunt quatuor tunicae sub ea, et nos dicemus causas et beneficia cujuslibet earum. Et causa quare tunica cornea ori- tur ah uvea tunica, est prima quia uvea tunica ex suis venis et nervis sibi neces- saria ministrat plus quam aliis tunicis quae sunt sub ea ex parte interiori. Et sua albedo et claritas est, ut pertranseat spiritus visibilis et non impediatur, sicut videmus impediri quando aliqua macula vel aegritudo interponatur. Et causa suae grossitiei et duritiei est ut possit sustinere detrimenta quae sibi acci- dunt a parte exteriori ex infirmitatibus, scilicet ex pulvere, et terra, et arena, et ictu, et aliis accidentibus. Et causa ejus quare quatuor tunicae, una super aliam, sibi contexuntur, est quod salvator posuit in coopertorium oculi et custodiam hanc tunicam, et nullam posuit ante eam ad defensionem aegritudinum ; propter hoc, has quatuor tunicas sibi conjunxit, ut si laederetur aliqua ex ipsis, aliae inti- mae laesae supplerent, et nisi ita foret, multotiens desperarent multi de salute, et esset detrimentum facilius prolicitum ad laesionem cristallini humoris. Et ad hoc fuit haec tunica, ex parte exterius, fortior et durior ceteris propter prae- dicta, et ex parte interius grossior, ut attrahat sibi nutrimentum sua grossitie ex venis et nervis uveao tunicae. Et duae tunicae quae sunt mediocres sub ea ex parte intus sunt bonae complexionis. Et signum istarum tunicarum quae sunt quatuor, est hoc quod videmus ex maculis, et nos ostendemus hoc in tertio tractatu, cum nominabimus aegritudines accidentes in hac tunica.
CAPITULUM X1IL— De tunica conjunctiva et ejus beneficiis.
Restat nunc videre de tunica conjunctiva, quare vocatur hoc nomine, et quae sunt ejus beneficia, et a quo sit ejus origo. Vocatur autem haec tunica conjunc- tiva, quia conjungitur uveae tunicae, et conjungit eam undique. Et ejus ortus est a tunica sclerotica, et suum nutrimentum est ab ea. Et signum hujus est, quia nos videmus inter eas aliquas venas minutas ministrantes nutrimentum, quibus nullum aliud scimus beneficium, nisi quod ministrant nutrimentum suum
conjunctivae tunicae.
Tunica conjunctiva est similis tunicae scleroticae, et ejus nutrimentum est duarum manierium : prima est sicut diximus, et alia quod conjungit omnes partes in circuitu oculi. Et haec tunica non cooperit totum oculum propter forti- tudinem et grossiciem quae in ipsa sunt, et si ex toto oculum cooperisset, prohi- beret transitum radii spiritus visibilis ad exteriora, ratione duriciei et grossiciei.
99 —
Sed beneficium hujus tunicae quae conjunctiva vocatur, est quia constringit oculum ex parte exteriori ad similitudinem circuli, quia sicut circulus ligat, et constringit vergente in circuitu, sic conjunctiva stringit oculum et ligat a parte exteriori. Et oritur a tunica sclerotica, et incarnatur cum ea.
CAPITULUM XIV. — De intentionibus illorum qui discordati sunt in numero tunicarum oculi, et ratione cujuslibet illarum.
Et postquam superius narravimus originem et beneficium tunicarum et liumi- ditatum oculi, nunc dicemus intentiones illorum qui contenderunt et discordati sunt in numero tunicarum oculi, et rationes cujuslibet illorum ostendemus.
Fuerunt aliqui qui dixerunt tunicas esse septem : tres post humorem cristal- linum a parte interiori, id est : retina, et secundina quae a pia matre oritur, et sclerotica ; et quatuor a parte exteriori cristallini humoris, quarum prima est aranea, secunda uvea, tertia cornea, quarta conjunctiva.
Et aliqui illorum dixerunt esse sex : et qui hoc dixerunt, non roputaverunt tunicam retinam pro tunica duabus rationibus, quarum prima est quia ipsa tunica est custodia et defensio oculi, et hoc non facit retina ; secunda ratio est quod ipsa est ordinata ad administrationem nutrimenti oculi, et propter hoc noluerunt aliqui ipsam esse tunicam.
Et aliqui dixerunt quinque solum esse, non reputantes araneam pro tunica, et hoc duabus rationibus confirmantes : prima, quia ista aranea est particula cristal- lini humoris, et est ex ipsa et non ex alia, et ideo noluerunt ipsam esse tunicam ; et secunda, quia dicunt quod haec tunica cooperit medietatem cristal- lini et non plus, et omne quod non cooperit id cui ordinatum, non est cooper- torium : et propter hoc noluerunt eam esse tunicam.
Et alii dixerunt solum esse quatuor, et quod tunica conjunctiva non est nomi- nanda tunica duabus rationibus : prima est, quod visum fuit eis ut ipsa foret ligamentum oculi ex parte exteriori ; et secunda, quia ipsa non cooperit oculum, neque coartat, sicut ordinatum est, et ideo non debet dici tunica.
Alii dicunt solum esse tres, dicentes uveam et secundinam esse incarnatas et junctas simul, et esse unam.
Et alii dixerunt duas esse tantum, dicentes corneam et scleroticam esse unam, cum sint conjunctae simul.
Et ego dico oculum habere undecim tunicas et tres humiditates, et ostendam recto signo hoc quod dico. Sed in humiditatibus non est discordia inter sapientes, quia omnes concordati sunt ipsas tres. Sed tunicae undecim sunt, sicut nobis vi- detur ; quarum prima est ante cristallinum humorem, et vocatur aranea, sed non cooperit ex toto eum ; et duae in uvea, quarum prima est ex parte exteriori, quae est levis; et quatuor, ex parte exteriori, . in cornea ; et una quae vocatur
— 100 —
conjunctiva. Et istae tunicae ponuntur ante cristallinum humorem a parte exte- riori ; sed earum quae subponuntur cristallino humori, prima vocatur retina, et ipsa est post humorem vitreum ; et altera post ipsam, cujus ortus est a pia matre, et vocatur secundina ; est altera post eam, quae oritur a dura matre, et vocatur sclerotica. Et jam ostendimus beneficium et originem cujuslibet earum.
CAPITULUM XV. — De coloribus oculorum
Postquam locuti sumus de esse tunicarum et humiditatum oculi, nunc restat videre de coloribus ejus : et sunt quatuor, niger, glaucus, subalbidus et varius. Et causae, secundum auctores, nigredinis sunt septem. Quarum prima est ex infectu visibilis spiritus, vel turbatione ipsius. Secunda est ex paucitate cristall ini humoris. Tertia, quia ipse humor cristallinus positus est interius. Quarta, ex abundantia humoris albuginei. Quinta, ex perturbatione albuginei humoris. Sexta, ex abundantia in quantitate uveae tunicae. Septima, ex qualitate ejusdem. Subal- bedo autem fit ex septem praedictis causis superioribus contrariis. Varius vero et glaucus sunt medii inter subalbidum et nigrum, unde si supradicta media magis trahant ab albedinem quam ad nigredinem, oculus efficitur varius ; si vero ad nigredinem magis, oculus efficitur glaucus.
Et signum complexionis cujuslibet est quod oculus niger magis causatur a caliditate et siccitate, et signum habemus inde quod Aethiopes qui sunt in meridie, cum sint nigri propter adustionem aeris causatam a caliditate et siccitate, habent omnes oculos nigros ; et habitantes in parte septentrionali, sicut in Alamania et Anglia, ratione frigiditatis cum sint albi, fere omnes habent oculos subalbidos propter frigiditatem aeris. Et his stantibus inter me- ridiem et septentrionem, eorum oculi sunt mediocres inter nigredinem et subal- bedinem. Et qui magis propinquant septentrioni, habent oculos varios; qui vero meridiei, habent eos glaucos.
CAPITULUM XVI. — De lacertis vel musculis, cum nervis moventibus oculum.
Et postquam complevimus dicere causas in diversitatem colorum oculorum, restat nobis dicere in lacertis ot musculis moventibus oculum.
Ea quae movent oculum sunt duodecim, ex quibus sex movent oculum, tres sunt in radico nervi optici, et alii tres sunt in palpebra superiori.
Ex musculis autem moventibus oculum, duo sunt in lacrimalibus, sed unus est major altero ; et alii duo sunt qui movent oculum, unus superius, alter inferius ; et duo movent oculum in gyrum. Et beneficium duorum qui sunt
in lacrimalibus, esL quando ipse retrahitur, qui major est trahit oculum versus
Et beneficium aliorum duorum, quorum unus est desuper, et alius subtus, contrahunt oculum superius et inferius, secundum quod unus illorum cur- tatur, et alius elongatur, bel illi duo qui movent oculum in gyrum, perqui- runt oculum, et eum movent ad illam partem ad quam contrahunt, et sunt in auxilium quatuor praedictis.
Sed tres qui sunt in radice nervi optici, per quem currit radius visibilis spiritus , habent beneticium quod quando dictus nervus opticus elargatur vel dilatatur, tx qua de (ausa visus destruitur, sicut in dilatatione pupillae diximus, conslrin- gitui ab ipsis, hoc est introitu dicti nervi optici, quia ipse trahit oculum ad partem superiorem ; in hoc non potest nocere illa corrugatio, quia quando corrugatur, et est ibi magna relaxatio, tunc generatur quaedam aegritudo quae projicit ocu- lum ad exterius (i).
Et tres musculi superius dicti, qui sunt in palpebra superiori, est eorum bene- ficium quorum duo sunt trahentes oculum inferius, et unum superius.
Et nos dicemus aegritudines quae accidunt in quolibet illorum musculorum
sive lacertorum in suo loco.
CAPITULUM XVII. - De palpebris et pilis, et eorum beneficiis.
lui- ego stilus noster in palpebris, et earum pilis, el beneficiis
O-i i
, ver-
eum cooperire, neque aspectus esset sufficiens. Et si essent tres palpebrae, cons- tringerent oculum, prohiberent visum, et esset turpioris aspectus.
Et causa quare superior movetur et non inferior, quia superior palpebra habet tres lacertos qui movent ipsam, quorum duo faciunt ad declinationem. Et ideo inferior palpebra non habet lacertos, nec movetur.
Et causae quare pili fuerunt in palpebris, et eorum necessitas sunt duae : una est, quia defTendunt oculum a pulvere, vel arena ; et alia, quia ratione nigredinis ipsorum confortant visum. Et hae duae rationes sufficiunt ad ea quae diximus, scilicet quia videmus quod homines non habentes pilos in palpebris sunt debilioris visionis quam habentes ; et videmus quod omnes homines habent pilos palpe- brarum nigros, et hoc non est nisi propter confortationem visus.
TRACTATUS TERTIUS
De aegritudinibus oculo accidentibus ut in tunicis et humiditatibus
ET ALUS COMPONENTIBUS IPSUM,
CAPITULUM l. — De humore cristallino, cum quo est visio, de mutatione complexionis ex diminutione et augmentatione ipsius.
Superius viso primo tractatu de forma et figura oculi, et in secundo tractatu de anatomia et beneficiis ejus, restat nobis dicere, in hoc tertio tractatu, de aegritudinibus accidentibus in qualibet parte ipsius, et de causis, et signis, et curis ipsarum aegritudinum. Sed ideo quia humor cristallinus est nobilior ceteris partibus oculi, cum omnes aliae partes sint sicut ministrantes et servientes ei, et ipse est sicut ministratus, dicemus primo de causis, et signis, et accidentibus in ipso.
Primo sciendum est quod ejus complexio permutatur aliquando ad unam de octo complexionibus, et ejus substantia aliquando mutatur ad dexteram, aliquando ad sinistram, aliquando superius, aliquando inferius plus quam oportet; aliquando ejus qualitas mutatur ad albedinem, aliquando ad rubedinem, aliquando ad croceitatem, plus quam sit necessarium ; aliquando profundatur ad intus, ali- quando movetur ejus substantia ad obliquum, aliquando crescit, aliquando dimi- nuitur. Et omnes istae occasiones cum accidunt propter complexionum mutationes, vel propter aliquam aliam causam, non refert nec laeditur interius vel exterius, nec ex toto destruatur complexio ejus nisi cum haberet aegritudinem in toto oculo, aut in aliqua tunicarum ejus, aut aliquam aliam aegritudinem. Et si esset humidior quam deberet, relaxaret oculum; et si esset siccior, non esset visio ejus completa; et si mutaretur ejus color quia esset albior, viderentur sibi res in eamdem similitudinem, sicut diximus; et si color mutaretur ad nigredinem, res sibi nigrae viderentur; et si ad rubedinem vel croceitatem, viderentur in eamdem similitudinem, ut diximus. Et si diminueretur, viderentur sibi omnia majora
quam essent ; et si augmentarelur in grossicie, visus efficeretur obscurior el res sibi viderentur minores quam sunt ; et si mutaretur, visus diminueretur.
Et omnia praedictarum aegritudinum cura est curare per contraria, sicut cura- tur calor a frigiditate, et humiditas a siccitate, usquequo complexio reddatur temperamento. Et quandoque humor cristallinus obliquatur versus majus lacri- male vel minus, quod fit materialiter vel accidentaliter, nec propter hoc erit in visu aegritudo, nisi quia erit obliquitas. Et si obliquatur ad partem superiorem vel inferiorem, cum respexerit unam rem, sibi duae videbuntur,
CAPITULUM II. — De obliquatione in pueris.
Si oculus obliquatur in pueris, vel quod ita nascuntur, curatio eorum est ut eis fiat locus aequalis et planus in cunabulo, et a parte opposita oculi strabi ponatur candela accensa de nocte, et ponatur de die in aliquo filo suspensa margarita cum aliis lapidibus diversorum colorum super puerum, ex parte oppo- sita oculi strabi ; et sic oculus poterit rectificari.
CAPITULUM III. — De aegritudinibus accidentibus in humore cristil- lino ex permutatione complexionis, et perquiras ipsas in humore albugineo.
Dicemus nunc quae aegritudines accidunt in humore cristallino, et accidentia earum. Occasiones, signa et curae sunt quod mutatur complexio ad unam com- plexionem plus quam oportet : ut est de siccitate in humiditatem, et sic de aliis. Quarum aegritudinum signa et curae sunt eaedem cum curis humoris albuginei, quia multae aegritudines accidunt humori cristallino ab isto humore albugineo. Et Iu perquires haec ubi tractabimus infra de aegritudinibus humoris albuginei. Sed aegritudines tunicae retinae similiter eveniunt ex permutatione unius ad complexionem. Aegritudines vero tunicae secundinae accidunt ex districtione unius ad complexionem ; et aegritudines tunicae scleroticae vocatae, eodem modo.
CAPITULUM IV. — De aegritudinibus accidentibus in vena vacua,
id est nervo optico.
Postquam ostendimus accidentia et aegritudines, et occasiones aegritudinum, et signa et curas ipsarum quae eveniunt in humore cristallino, mutationes com- plexionis ad unam ex octo complexionum, et opilationem, et apostema, et trac- tionern, et, constrictionem quae accidunt in vena vacua, id est in nervo optico, per quem transit spiritus visibilis, dicemus ad praesens,
Et signa mutationis praedictarum venarum ex siccitate accidunt oculis per fundationes (?) et corrugationes ex parte interiori. Et non mutatur multum ad frigiditatem superfluam, nisi quum prohibet spiritum visibilem transire ad exte- riora, sicut nos videmus in aegritudine cataractae. Et signa quando mutatur ad calorem, quod non efficitur inde magnum detrimentum neque res magni timo- ris. Et signa opilationis sunt si homo premat oculum sanum uno digito, ipso clauso, si pupilla alterius oculi non dilatatur, est signum opilationis. Et multo- tiens accidit aegritudo huic venae ex parte exteriori quod constringit per con- strictionem ex ictu capitis. Et signum hujus est ex hoc quod infirmus testabitur et multotiens accidit minus in oculo quam in altero. Et nos cognoscimus per praedicta signa accidentia duobus oculis.
Cura opilationis est ut liant medicinae munditicativae et calefactivae : major cura est in cibo et potu et mundificare caput cum hiera pigra (1).
Cura constrictionis et apostematis accidentium in vena concava, est cum me- dicinis dissolventibus et mundificantibus. Et cum causa est a capite, cum medi- cinis laxativis purgantibus humores capitis. Sed cum causa est in oculo, cum medicinis dissolventibus et desiccantibus. Scias autem cum quibus istarum dua- rum debes operari, vel cum medicinis capitis, vel oculi, secundum quod natura Immotis