vs^^Y,, ^**^ •'■«««B»'. 4lr# ^ "^ ' • • ^^ % G.2.li.'o%. ^ PRINCETON, N. J. \ff. DtTisio» ^C«i^.. Stction .Vw0.5> V, 1 ■«I»J«H .4^' i g^ '^ ^f^. u-w •» •» >;| ^^m^i ^ V J Digitized by the Internet Archive in 2010 with funding from Princeton Theological Seminary Library http://www.archive.org/details/bibliorumsacroru01saba BIBLIORUM SACRORUM LATINS VERSIONES AKTIQUjE. 1-i . vj\d La1~■^V^ . BIBLIORUM SACRORUM LATINS VERSIONES ANTIQUtE, S E U VETUS ITALICA, E T Cceterae qusecunque in Codicibus MfT. &: aniiquorum libris rcperiri potuerunt : Quse cum Vulgata Latina , & cum Textu Gr^eco comparantur. AGGEDUNT Prgefationes , Obfervationes , ac Notse, Indexque novus ad Vulgata m e rcgione editam , idemque locupletillimus. Opera & flttdio D. PETRI SABATIER ^ Ordinis San^i Benedict ^ e Congregatione Saniii Mauri. TOMUS PRIMUS. R E M I S, Apud REGINALDUM FLORENTAIN, Regis Typographum £c Bibliopolam , fub figno Bibliorum aureorum. M. D C C. X L I 1 1= CUM APPROBATIONE , ET PRU-'llEGlO REGIS. \.- J- tlu \ n?ier iiulp ly^i CELSISSIMO AURELIANENSIUM D U C I. Uas tibi delict as, Princeps Celsissime offerimus. Caf tee nhnirum delici<Jd tucs Junt facra Scripture, quarum no^ vam ham Ediitonem, Celsi- TUDINI TuM die at am , in lucem emittlmm. Quanquam has cceleftes aquas dulcius ex ipfis fontihus bib as y Hebratca & Gnsca volvendo exemplaria; Latinam tamen Scripturarum Tom. I. interpretationejn offerre non veremur ^ eamque gra- tarn <if accepwn t'thi fore fperamus, Latinam ati- tem Hlam dico , qua , ut cum Hierofiyjiio loquar , nafcentis Ecclcfice fidem roboravit ; qu(S prifcis fi- dei noftra maglflris olim fuit in ufu , qua in Chrifto nos genuere ; quam deificeps Latif^ce Ecdefids Patres, ac Scriptores , Tertullia?2us , Cyprianus , Amhrofius , Auguftinus , & alii ad ufque Gregorii Alagni tem- pora , five ad confirmanda fidei dogmata, five ad tradenda morum pracepta adhibuere, Hac funt vi- ta verba ; hcec vi^iricia fimt arma , quibus tot aji- nis Catholic a res fletit , quibus de errorum ac vitio- rum ??ionflris toties triumphavit. His Tertullianus contra Marcionem , Valentmum , Fraxeam , aliaf- que veritatis pefles feliciter pugnavit. His magnus Auguflinus viHricem Chrifli gratia?n a Pelagia- norum telis vindicavit ; his Manichaos , Donati- ftas , Ariafios , innumerofique alios fanioris do[^rince adverfarios debellavit. His , in quam , ar7nis , Ec- clefiia Latina Patres ac Dolores, fua fiinguli atate, dogmata fidei confijinarunt ; his verbis monwi pra- cepta tradidere , & pietatis officia Chrijlia?ws do- cuerunt. Hctc tarn praclara anna , quibus fides noftra tot fceculis defenfa eft, & illibata ftetit, e SS. Patrum fcriptis , tanquam ex armamentario , in quo hinc Inde Jparfa erant , eruimus ; hcec vita verba , quibus Chriftiani , quot ?nillia fex prioribtis Ecclefia faculis in coelum funt recepti , fide imbuti fuerunty excer- pfimus^ totaque fmiul collecia (^falton qiwtquot Itcuit reperire ) in lucem proferbnm ; & tuh meritts ac homri , Princeps Celsissime, dtcamm. Di- gna profe5io tarn antiqua, tarn veneranda Scriptura- rum mterpretatio , quce Maximi Fr'mcipis nomine inji- gnita prodlret. Tu verb , Princ eps Celsissime, virtutihus donifque cceleflihus , quhn Regio fangui- 7ie , & externa dignitatum pompa lo?ige nohilior, dignus eras cujus ilia fihi nome?i prcefcriberet. Ctit enim vero potius facrata hcec oracula co?2fecraren' tur , quam Principi , qm his unis gaudet & delec- tatur Divinis litteris , quas diu no6iuque manihus animoque verfat ; cujus vitde tota ratio ad Scriptu- rarum prcecepta tam accurate exigitur, ut quidquid Hide prohihent , cautus horrefcat ; quidquid prceci- piunt , impiger exfequatur. 0 mihi fas ejjet plura dicere ; nee Principis modefiia , ipfaque ohflarent jujfai Non Reges atavos , quihus efl editus ; 7ion Heroas , qui rebus pr^eclare geflis , & fihi , c^ fu(S ftirpi nunquam intermorituram gloriam cojnpara- runt; non aliena atque externa, quamvis domeflica & fplendidijjima fa^a , commemorarem, De hac una dicerem origine , qu^e fola tihi cur<^ eft , qua?n e Chrifto trahis , cujus ifjtegritatem , morum innoce?i^ tia tueri & ornare nunquam non ftudes, nullo 7ion invigilas 'tempore. Ilia re fie fa5ia , ilia opera pie- tatis , ilia referrem recondita gratics dona ; illam pietatem, qua operanti in te Domino honorem & gloriam tribuens , quidquid honi in te confipexeris. /icceptum refers ; ut nullam tpfi fuhtrahas parte??i , 72ullam tihi vindkes. Tanta humilhati , tantde ce- dendum modeflic-e ; utctmque ferent , qui /lac lege- Tint : credo eqttidem plurimos tnique laturos a me pratermijja fuijfe tarn pr^xclara virtutum exempla^ quihus accendi virtutis amor in aim pojfeu Nee tamen tnterea laiehunt tarn extmtde virtu-- tes. H(£C enim re6le faBa , quoctmque ftudio ahf condantur , humamfque confpeElibm fuhtrahanmr^ non magis latere in Viro Principe , quhn fuh axe cceli radii folis pojfmit. Omnium in iflam lucem converfi funt ocuU ; hcec virtutum exempla omnium ore celehrantur. Hdcc pauper, cujus pater eft; hdec 07phanus , cui adjutor ; h^c vidua , cujus vin- dex ; h^c Cdecus , cui oculus ; hcsc claudus , cui ba- cuius eft , pradicare non cepibunt. ' At liceat nobis faltem, Princeps Celsissime, tuum in fovendis , & excitandis bonis litteris fla- grans ftudium laudare. Lice at nobis tuayn in 7ios, ne ingrati videamur , humanitatem pr^dicare ; qui , cum totus in omnes affluas benignitate , Jingularem nobis exhibuifti. Tu enim primus iftud tibi opus nuncupari , ^ in tuo apparere nomine permififti ; Tu ad illud promovendum non tantum patrocinio Typographum dignatus es , fed ipfi etiam benigne fecifti , eumque beneficiis cumulafti. • Tuis igitur, Princeps Celsissime, cceptum aufpiciis, tua abfolutum liberalitate , tua dignum pie- late opus accipe s his fruere deliciis , quibus unis p'wm dele6latur pe5lus , quo quamlihet rerum terre- narum cur am erajifli. Utinatn his longo fruaris tem- pore , tuumque facris pr^fixum paginis nomen , ad facrarum leBionem Scripturarum alios pelliciat ; & tuo omnes difcant exemplo ad has Divinas leges mo- res fuos , vitamque totam componere. Hcec aliis fas efl exoptare. Tibi vero . PrinCEPS Celsissime , quid ex- /^^^'f. -p. gr. ' ' 1. ad Thesd. n. 6. 'd optem , quidve defiderem \ omnia habes. Opto tamen tibi id quod olim piijjimus Prceful piijjijno opta- hatPriricipi, opto tibi etiam atque etiam incrementa pietatis , qua nihil Dominus dedit praeflantius. Det tibi incrementa y det tibi confummatam perfeveran- tiam ; ac demum , poftquam Tibi , litteris , bonis omnibus, regno, ipfique Chriftiano orbi diu vixerisy vitam longam beatd claudat aternitate, Hcec pre- catur , hddc vovet , CELSITUDINIS TUM Humillimus & obfequentifllmus fervus Fr. P. Sab ATI ER. 7»»». 1. b ^ P R iE F AT I O GENERALIS. * Rum. n. 17. I. I^^^^^i^^PH O s T Q. 11 A M Evangelii lumen Gentibus illuxit, Eioquia Duina Grsecique ac Latini ab Apoftolis in Chnfti dodri- ^^^'JZZ^fu'X na, fingulari Dei beneficio , funt inftituti ; turn '* '^^' ^*^""''"'' necefle fuit ut Eloquia Divina , quae folis hadenus fiaerant credita Judoeis, Gentibus quoque, Graecis ac Latinis crederentur , ut & ipfi * focii radicis & pinguedinis olivae fierent. Hinc brevi Scripturge ProptereaeiHe- facrae ex Hebraeo in Graecum , e Graeco in Latinum fermonem verfse f Grxc"o'^in*'La'ri* funt } ut Graeca polTent legere , qui non nifi Graece ; & Latina . qui """J f"monem •r T • V TT ? J 1 • 1^ ^^** ^"" ^"'" non mil Latine noverant. Haud equidem me latet jam antea ohm ptuti. aliquam exftitifTe Scripturarum interpretationem, quae Septuaginta In- terpretum verfio appellatur , quaeque notillima & celeberrima eft. Ve- rum praeterquam quod ilia interpretatio non totam atque integram Scri- pturam , fed partem duntaxat aliquam Scripturae compledlebatur ; certe non nifi poftquam ad Gentes in Chriftiana fide inftituendas mifll funt Apoftoli , prodiere Scripturarum interpretationes , quae totas Scripturas feu Graeco feu Latino lermone redditas exhiberent. Turn vero fimul cum Evangelii luce prodiit , aut paulo poft , aut aliquanto , fi mavis , tempore fubfecutus eft ingens numerus codicum , qui Scripturas Graece Latineque redditas continebant , ut ad Graecorum Latinorumque hau- flus illae in vitam aeternam falientes aquae decurrerent. II. Verfiones omnes Graecas incredibili olim labore Origenes, &fin- incoiiigencJisva- gulari induftria, magnoque Ecclefiae, dequaoptime meritus eft , com- "i'bJ"udfc Ecdel -modo collegit & vulgavit : Latinas vero qui colligeret , tarn multis faecu- j^J^"* '"'f ^"" lis inventus eft nemo. Bene tamen de Ecclefia, ut ego quidem opinor, fuiflet meriturus, quifquis idem incoUigendis Latinis facrae Scripturae in- terpretationibus praeftitifTet, quod in Graecis praeftitit Origenes ; magnum certe operae pretium fuifTet. Quamvis enim fingularum interpretatio- num non idem fit meritum , nee tanta etiam omnium audtoritas , ut ipfis primigenius textus fit pofthabendus; tamen quo pleniiis facrae Scripturae intelligantur , plurimiim juvat , ut cum Auguftino loquar , imerpretum . ii P R iE F A T I O. numerofitas ; adeoque utilem navaturus eft operam, quifquis fuamin col- ligendis undequaque Scripturse verfionibus impendent. Ett; muita muiti III. Ad id nos hodie opus aggredimur ; quod priufquam exfequa- preatioL'ibus'fcri- i^uf , HonnuUa circa varias interpretationes in hac Praefatione explica- p eint, nobis ta- j.g anitTius cft. Equidcm de fingulis facrarum Litterarum interpretationi- men de eodcm ar- . i.. o, ,.p.p ol-- 1 gumento penitus bus , GrsGCis , ac Latinis , tarn muIta multi Icriplere , & littens manda- iilef c aou licet. rj J r r ' J' ^' J'1 I" vere, ur li de eodem argumento Icriplerim quidpiam, timendi locus mini fit, ne nihil aliud quam adum egifTe me, operamque abufum meam, imo & aliorum fcripta Audorum compilafTe , plures fint diduri. Ut ut fit, accufabunt qui volent , & quam rem vitio dare libuerit , dabunt ; mihi profedo de antiquis Scripturarum interpretationibus , quas nunc pri- mum undequaque coUedas, e tenebns erutas in lucem emitto, Idere pe- nitus non licet. De Grsecis tamen (llebo, nifi li paucis dixero de LXX. Interpretum verfione ; neque enim de iis difputare noftri eft inftituti. Quid in hac Prs- I V. Haec autem funt, de quibus in hac Praefatione agemus. Tribus ilia dum Mdpimusr conftabit partibus ; in quarum prima dicluri fumus de antiquarum inter- pretationum utilitate , quas paucis ita commendabimus , ut fua falva fit textui primigenio prserogativa : inveftigabimus plurefne prioribus Ec- clefiae temporibus exftiterint verfiones , a diverfis profedlae interpretibus ; an una tantiim eademque primum fuerit , cujus varia deinde exempla a variis confedta fuerint librariis, qui pro arbitratu fuo addiderint , detra- xerint, mutaverint, emendaverint. De celeberrima agemus interpreta- tione, quam S. Auguftinus appellat Italam ^ alii Communem^ alii aliis no- minibus : hujus interpretationis aetatem atque originem inveftigabimus, notas atque charaderes, propriofque, ut ita dicam, colores, quibus pof- fit dignofci, aflignabimus. Hsec quidem in prima Prsefationis parte. V. In fecunda , indicabimus fontes , ex quibus , quam nunc damus , Verfionem antiquam haufimus : hi funt manu exarati codices, & veterum Patrum, Audlorumque Ecclefiafticorum fcripta; MilTalia, ut aiunt; Bre- viaria , & alia quaelibet monumenta , in quibus veteris interpretationis fragmenta & lacinias reperimus. Equidemde codicibus manu exaratis par- ciiis differemus ; quandoquidem in prasviis admonitionibus, ubi de his di- cendi locus eft, etiam dicimus ; & quos codices ad fingulos libros in con- filium adhibuerimus , cujus aevi fint illi, & quam bonae notae folemus in- dicate. De Patribus veto , Audoribufve Ecclefiafticis , & fcriptis eorum, e quibus antiquae interpretationis verficulos exfcripfimus,fiifius difputa- bimus. ^ V I. In tertia demum Praefationis parte, quid ab aliis ad recuperandam antiquam Scripturarum interpretationem ; quid a nobis in hac editione fit praeftitum i qua ratione ex tot variis monimentis corpus Biblicum confecerimus ; quo ordine , qua methodo fit edendum , explicabimus. Hsec , quam brevilTime poterimus , exfequemur. Aha vero bene multa praetermittimus , & parcimus fcientes , ne inanem volumini molem ad- damus i difputando v. g. de canone Scripturarum ab Ecclefia recepto , de numero ac divifione librorum facrOrum , aliifque id genus , de qui- bus nulius pene fcriptor Ecclefiafticus, nulius non difputat Scripturae in- terpres ; hsc , inquam , & aha bene multa praetermittimus : quippe hue materiam, rerumque multarum , de quibus ahi plemus difputarunt, far- raginem invehere non eft animus. P R yE F A T I O. Ill PARS PR I M A. § PRIMUS. Commendatur variarum Scripmra interpret ationum' titilitas. Vll. ^ Upervacaneum fuerit , pluribus commendare varias Scripturae Ai<:iuii. C3 interprStationes , quarum ope failiim eft ^ iit Scripttira Jacra . p.^H'r ''' H^'-"' ''^'^^^'^ morbis humananim voluntatum fubvenhur , ab una lingua profe- chr.atp. ^ia per varias imcrpretum lingnas longe lateque di^ufa \ innotefceret Gentibta ii.' ' ad fdlutem' : (^cilis namque exirtimatio eft, quani utile ill||d fit, quod faluris caufa Gentibus exftitit. Varum alia eft Scripturae facroe interpre- vamrum scri- tationum utilitas , quseque ea ipfa eft , de qua potilTimum hie agitur. ^ZuJn^iiiiT' Scilicet, ad pleniorem Scripture facrae cognitionem comparandam, plu- rimum conferunt varisc interpretationes , ut pluribus probat Auguftinus 1. 2. de Dodr. Chrift. cap. 5. & feq. fiquando enim ignotum verbum, aut ignota locutio inter legendum occurrit , idque ex alienis Unguis proficifcitur ; non rantuni a iinguarum peritis , aut ab ipfis linguis , fed a variis interpretationibus fimul collatis , hauTlendam repetendainque jiti-'<j}. ignoti verbi ignota^ve locutionis cognitionem docet S. Doctor : Namque «-■^'.14! '^'^'^ ignotum verbum , inquit , facit harere leSlorem , aut ignota locutio. Qii^e fi ex alienis Unguis veniunt , aut qu^renda funt ab earum Iinguarum hominibus , aut eadem lingiue , ft & otium eft (^ ingenium , edifcend^ , aut plurium inter- freturn confulenda collatio eft..... Plurimum htc quoque juvat interpretum nu- merofttas collatis codicibus in[pe£la atque difcuft^a , &c. VIII. Ne quis autem putet, dum variarum Scriptural facra? inter- i-'tiiitatem inter- ... ■*■ 1 A ..^,. n*v pretaiionum cora- pretatioiium utilitatem commendamus , textus primigenii prseltantiam a mendando , non iiobis kedi ; quid de utroque fentiamus cum Auguftino , nee tantum ad ^^tg^^i^l^J^^. ejus mentem , led & ipluis quoque verbis declarandum. In libro 2. de "^■^• Dodr. Chr. de fignis \'erbirque Scripturae , de ignotis & obfcuris lo- cutionibus , aiiifque impedimentis , quae leclori moram afFerre folent , late diiTerit S. Dodor , & docet qure fint harum remedia difficultatum ; qu£E diicipiina; , quGC icientiae , quibus fignorum verborumque ignoran- tia pofiit removeri. Duo ad id pr^cipue requirit : i". Linguarum peri- tiam j 2°. Variarum opem mterpretationum , quae fimul collatae mu- tuum fibi praeftant auxilium , atque obfcuris aliquando locis afferunt lu- cem ; monet vero ut codices , e quibus petuntur interpretationes, emen- dati adhibeantur. 1°. ciuidem Iinguarum, praefertim Hebr^xa; & Gra^c^e, peritiam defiderat, ut difficilia & obicura Scripturae loca, quoad ignota figna , intelligantur '■> luadetque ut qui in iis explicandis laborant , ad- eant tos, qui linguas callent ; aut addilcant ipli, ft otiuni ftippetat, 8c A,!^,i!>.. idoneum adfit ingenium : Contra ignota ftgna propria magnum remedium c/?, ma'r. "' iiiqi-^it , Iinguarum cognitio. Et Latin^v quidem lingua homines , quos jiunc Chr. cap. inftruendos fufcepimiis , duabus aliis ad Scrtpturarum divinarum cognitionem opus habent , Hebrad fcilicet , ^ Gracd , ut ad exemplaria pracedentia recurra- ttir , // qUiVn dubitationem attulerit Latinorum interpretum infinita v.irietjs. Igi- • tur varia; interpretationes Scripturarum id efficiunt , ut neceiFaria lit ^«?«y?. linguarum peritia , nedum faciant ut iis non egeamus : Propter dii-eifi- tates ^ut diftum eft .^ interpretum .^illarum linguarum eft cognitio necejfaria. Ablit igitur ut dum commendamus varias Scripture interpretationes , textus pri- Tsin. 1. <■ Recuncndum aal textum primigc- nium , ojm Loccr- iv P R iE F A T I O. frftationcs inter migcnii prserogativam Isedamus , imo ftatuimus cum Auguftino. Si- quando enim interpretationes inter fe diffident , fi quis error irrepferit , n lapfus interpres Rierit ex ambigiw lingua piwccdentis , ut loquitur Au- guftinus ibid. cap. ii. qua alia rationc , niii ad iplam originem textum- que primigenium revertamur, motse componentur controverfiae inter interpretes , quorum alii aliter intelligunt , fuamque tuentur fenten- tiam ? qua via afTecui licebit, qusenam interpretatio , pofthabitis aliis, lit admittenda ? Sed quoniam ^ infit laudatus Aug. ubi lupra cap. 17^. & qua fit ipfa fententia , quam plures interpretes pro fua quifque facilitate atque pidicio conantur eloqiii , non apparet , nifi in ea lingua infpiciatur , quam inter- fretantur , cb" plerumque a fenfu auHoris devius aherrat interpres , fi non fit do[liffimus ; atit linguarum illarum , ex quibus in Latinam Scriptura per- venit , petenda$cogniiio efl ; aut habenda interpretationes eorum , qui fe verbis ni- mis objlrinxerunt ; non quia fnfficiunt , fed tit ex eis Veritas , vel error detegatur aliorum , qui non magis verba quam fententias interpretando fequi maluerunt. Kaec de textils primigenii prxftantia, ne hanc cuiquam lEelilTe videamur, dixifTe fat eft. Jam licet de interpretationum utilitate dicere. varia ejufdein I X. Praeter linguarum primigeniarum Hebrseae & Grsecas peritiam , prec'ationes coUa- vult Augullinus in conlilium adhiberi varias a variis confeclas fcriptori- ftran°''iiiqulndo' ^'■^s ScriptursE intcrpretationes. Licet enim per fe non fufficiant , illarum ''^»- tamen ope aliquando cdhtingit obfcuriores Scripturae fententias lUuftra- ri '■> quod fcribit , atque etiam appofitione exemplorum probat Auguftinus : Qjia quidem res^ inquit, de Latinis interpretationibus verba i^iCitns^plusad- ^«zuji. juvit intelligentiam , quam impedivit , fi modo legentes nonfint negligentes. Nam non- ". \i"n. nullas obfcuriores fententias plurium codicum fape manifeftavit infpeBio , ficut illiid '7* Ifaia prophet iS unus interpres ait ^ Et domefticos feminis tui ne delpexeris ;^/?«5 autem ait , Et carnem tuam ne delpexeris. Uterque fibimet invicem adteflatus eft^ namque alter ex altera exponitur Item illud ejufd. Ifaia propheta , N ifi cre- dideritis, non intelligetis ; alius inter pretatus eft ^ Nifi credideritis, non per- manebitis. Qj^i^ horiim verba fecutus fit , nifi exemplaria lingua pracedentis legantur , incertum efl. Sed tamen e:>i utroque magnum aliquid infmuatur ,fcienter legenttbus : difficile efl enim it a diver fos a fe interpretes fieri ^ ut non fe aliqua vicinitate contingant. Et cap. 15. Hormn qtioque interpretum ^ qui verbis tena- ciiis inhaferunt , collatio non eft inutilis ad explanandarn fape fententiam. piiiiiraum juvant X. Liuguarum peritia , quod jam animadvertimus , ad ignoti verbi at- jviJ^l"'ioc'uri^nis quc ignotsG locutionis , quae in Scripturis occurrunt , cognitionem eruen- ccgnitionem. dam ncceflaria cft ; verumad id longe utiliflimas elTe varias interpretatio- nes , auftor eft Auguftinus : Vltirimum ^ inquit, dillerens de his verbis, LUmc locurionibufque ignotis , hic quoque juvat interpretum numerofitas , collatis '^' codicibus infpecia atque difcujfa j tantum abfit falfitas. Maximus c(i ha- X I. Sed dum varias Scripturse interpretationes commendat Au- dcicdus.'"'^''"'" guftinus , non quofcunque harum interpretationum codices adlii- bendos , fed eos Imgulari diligentia quserendos monet , qui puri, & emendati funt ; atque ita proiequitur : Nam codicibus emendandis pri- Utm mitus debet invigilare folertia eorum , qui Scripturas divinas nojj'e defiderant , " '■'"'* ut emendatis non emendati cedant , ex tino duntaxat interpretationis genere venientes. Nihil neceffe eft ut pluribus commendare varias Scrioturee fa- crse interpretationes laboremus. Quantse fint utilitatis oftendunt fatis hxc pauciora quae diximus , feu potius exfcriplurius ab Auguftino , ' e cuius libris plura licebat excerpere. Tantum referam Briani Waltoni Prohg. verba, quibus interpretationum Latinarum commoda oc utilitates mire p„/^^/, celebrat Sc extollit : a Licet , inquit , verfionibus fontium pr^rogativas P R iE F A T I O. V non concedamus , mukiplicem tamen vcrlionum , pracfcrtim antiqua- « rum , & quae Ecclefiae primis Ixculis in ufu erant , utilitatem , caucus cc efl , qui non videt. Veriiones enim velum detrahunt , ut in Sanclum cc fandorum introfpiciamus ; corticem frangunt , ut nucleum latentem « eruere poffimus ; lapidem de fontis ore tollunt, ut aquas quis hauri- cc re poffit , tarn pro feipfo , quam pro gregibus iuis. Verfionum etiam <c turn inter fe , turn cum textu primxvo collatio , earum praefertim , quae « apud prifcam Ecclefiam obtinuerunt optima funt media , tum « ratione cognationis cum linguis originalibus , tum usus & audoritatis (c per Ecclefiam , quibus verus in obfcuris locis ienfus elici , & ledio ge- cc nuina in dubiis vel depravatis reflitui poflit Pritterea textus, & cc verfiones , pr^efertim antique, mutuas fibi fuppetias ferunt : nam ut «■ veriio texium explicat , fie textus verfionem , cbm mend^j occurrunt cc corrigit i & ut textus verfionibus audloritatem confert, fie verfiones anti- cc qu3e de textus integritate teftantur. Cumque ex fcribarum incuria , cc aliifque caufis fieri non polTit , quin in minutis quibufdam codices cc • fi-equenter defirripti varient ; unde melius l];abiliri poteil: vera ledtio , cc quam ex antiquorum exemplarium , & verfionum collatione ? cc Tandem confenfiis & harmonia tot verfionum , diverfis temporibus fa- cc clarum , & apud genres tantis terras marifque intervallis difiantes , quafi cc vox Dei eft , de coelo teilificantis fe horum librorum audorem elTe cc qui contra omnem huius mundi potentiam eos mirabiliter confervat. cc Praeclaram itaque operam navarunt viri dodifllmi , qui in hoc labora- cc runt , ut facra haec myfteriorum divinorum fcrinia , Regis fummi de cc falute humani generis ac hsereditate sterna diplomata , ex optimorum cc codicum collatione recognita , & a fitu, vel fqualore , quem temporum cc injuria , vel ex aliis caufis contraxerunt , vindicata , pura & incorrupta cc pofteris tranfmitterent. w Hadenus de variarum Scripturae v^fionum utilitare. Faucis nunc de LXX. Virorum interpretatione dicamus. XII. Quanquam de interpretationibus Graecis dicere noftri non fit DeGracaixx. inftituti , verbum tamen hie addam de Septuaginta Interpretum verfio- lioner"""" ^"' ne ; famofior namque eft , quam ut de ea penitus liceat filere ; maxima vero cum Latinse interpretationes antiquae ad banc verfionem fint a nobis ^t'g«li. expendendae, ex qua eas etiam efle confedas audor eft Auguftinus : Ex Civ.D.. fi-'^'C LA A. interpretatione .^ inquit, etiam in Latinara Imguam mterpretatum efl ^ 'Z\\]\qiiod Latina ecclefia tenent. Verfionis autem iftius tanta eft prse aliis Aiii? omnibus *• interpretationibus Graecis , quae longe pauciores funt quam Latinae , au- tionibL' pTSat!" doritas, tanta excellentia , ut ilia una fuerit olim ab Ecclefia recepta, ilia una fit apud Graecos in ufu , & quidem tam frequenti , ut caeterae nullo pene ordine habeantur ; imo ut etiam plures apud Graecos an Hiidem. ulla alia fit Grseca interpretatio praeter ipfam , ignorent. Nam cum fue- rint , inquit Auguft. & alii interpretes , qui ex Hebnea lingua in Gracam facra dla Eloqaia tranjlulenmt , ficut Aqiiila , Symmachus , Theodotion ; ficut etiam ilia eft interpretatio , cujiis audor non apparet , (^ ob hoc fine nomine in- ter pretii ^ Qiiinta Editio nimcupatur i hanc tamen qine LXX. eft^ tanquam fola ejfet , fic recepit Ecclefia i eaqiie iituntiir Graci popnli Chriftiani , qiioram plerique , utrum alia jit aliqiia ^ ignorant. Ex hac L XX. interpretatione etiam in Latinam linguam interpretatum eft ^ quod ecclefia: Latins tenent. XIII. Sed quanti fecerit , quo in pretio ipfe hanc interpretatio- codkes tar. ad veriionts nem habuerit Auguftinus , ab ipfo juvat audire. In fecundo de Doc- Lxx"imerpretum trina Chrift. libro , cap. 14. ubi varias interpretationes Latinas com- "P'^"'^^"'^''* ^=- . ^ , . i. ' , . ^ . i. - que emendandos mendat , pouquam dixit , piurimum juvare interpretum numerolita- docec Auguftinus. vi P R /E F A T I C. tern , collaris codicibus infpedam atque difcuiTam ; poftquam admo- nuit codicibus emenciandis primitus invigilare debere folertiam eorum , qui Scripturas divinas noffe defiderant j ad Grxcam LXX. interpreta- tionem emendandos elT'e codices Latinos indubitanter pronunciat : La- ,iii.z. tinis qiiibiislibet emendmdis , inquit , Gr^ci adhibeantur , m quibus Septua- a„_'"z-,'. ginta Interpretiim ^ quod cd vetus Tefiamenttim adtinet^ excellit ancloritas '?• Latini ergo , tit diccre ca^peram , codices veteris Teji.vmenti , [i necejfe faerit ^ Gr^corum audoritate emendandi junt , (^ eorum potijjimiim , qui cim fsptua- ghita ejfent^ore uno interpretati ejfe perhibentur. Haec fufficiant de Sepcua- ginta Interpretum verfione. Qui plura volet , adeat recentiores Scri- pturarum interpretes ', adeat etiam eos , qui de ifta , aliifque Grsecis interpretationibus late difputarunt. Flis nos omiflis , ad interpretatio- nes Latinas revertimur ; paucis inveftigaturi , an , qux varise eiTe exiftimantur Latinas interpretationes , iint tantum diverfa a diverfis confeda librariis unius ejuidemque interpretationis exempla , in quibus librarii pro fuo arbitratu addiderint , detraxerint , mutaverint. =__ • § I 1. An una prhnhus exftiterit verfo Latina , an varitt a varlis confeda interpretibus. Augudini vc- XIV."¥ T Arias olim fuifTe Scripturas facrse interpretationes, quas va- ba de variis inicr- a/ ... II- 1- • ^ \ pretibus Latini; , V Vii intcrpretes elaboravennt , verbis tarn apertis docet Au- hememms"'^^ ^'^' guftinus , ut dubitare nemini pene liceat : Qui Scripturas ex Hebnea lingua m-i- m Cracam verterunt ^ inquit, numerari poQunt } Latini autem interpretes nullo ciy.lt'p'. modo. Ut enim cuique ptimis fidei temporibus in manus venit codex Gracus ^ (Jj jg" "* aliqtianttdum facultatts fibi utriiifque lingua habere videbatiir , auj'iis eft interpretari. Vehementius tamen non eft urgendum iftud Au2:u{lini teftimonium neque exiftimandum , quot varii occurrebant olim Scripturas interpre- tationum codices , quorum alii ab aliis dillidebant, tot fliide varias Scriptu- rarum interpretationes , a diverfis elaboratas interpretibus : hae nimirum difcrepantia: , plerumque non tarn diverfos interpretes , quam diverfos arpuunt librarios , eofdemque aut ofcitantes , aur audaciores ; qui inter defcribendum unani eandemque Scripturarum interpretationem , iuo finguli arbitratu vel negligentia , plurima mutaverint. varis flint tex- X V. Varias autcm diicrepantefque efle unius interpretationis le- saiiTuTmm 'I'ec- clioucs , quamvis ab uno elaborata fit interprete , nemini mirum vide- tioncs, j-[ debet ; quandoquidem vel ipfius primigenii Scripturarum textus di- verfas aliquando elTe leftiones , concors omnium tarn Catholicorum quam Heterodoxorum eft opinio. Quis enim vero neiciat variantes dari lediones in ipfo textu Hebraico vfeteris , & Graeco novi Tefta- menti, «cum hoc teftentur, ut verbis Waltoni utar, tot varietates ex i) codicibus Mir. & impreffis a viris dodifiimis annotatse. w Idem non tantum fatetur, fed & pluribus confirmat Bellarminus. Admits variis X V L Ncc cft quod meticulofi quidam , atque in rebus criticis , nmf'ieaiombur, vetfaudifque antiquis exemplaribus hofpites & peregrini , vereantur , nihil earum !xdi- j^^ dum varias textus primigenii & diicrepantes aliquando effe leclio- tur auaomas. ' ,. .f O n-ll n nes contenaimus , Scnoturae lacrae auctontas Isedatur , noltraque va- cillet fides. Inanis enim iile metus eft , vanufque fcrupulus , quem Wakonus tam firmis, tam fidei Catliolicte confentaneis rationibus con- vellit , ut Catholicce communionis theologum audire mihi videar. P R iE F A T I O. vii iTaiim. ct Sed praeter ea , inqiiit, quae ex viris dodlifTimis jam citavimus, & hxc « «."«'■j. addenda duximus , vanum efTe iftorum metum , & utilitates non»fper- cc *■ nendas habere variarum ledionum coUedlionem ; multum enim tacit « ad veram ledionem turn confervandam , turn reftituendam , ejufque « re6lam intelligentiam. Codicum innumerorum conlenfus mirus in om- cc nibus , quae Religionis fubftantiam fpedtant , veritatem divinam mul- a turn confirmat, Deique curam Ipecialem circa hos libros demonftrat ; cc oui hominum negligentiae , ignorantiae , oC temeritati permilit cunm <c quafi llringere in levioribus ; at vulnera lethalia infligi , lalutaria do- cc gmata corrumpendo, non fivit Prseterca notandum eil darl media cc certa, quibus vera ledio,cum codices dilcrepant, ftabiliri poteft ; fcili- cc cet analoria fidei, antiquorum fcripta & commentaria , antiquse verlio- cc nes , codicum antiquorum collatio , maxime vero ipfa Scriptura , m qua an- cc tecedentium & coni'equentium conlideratio , & locorum parallelorum & c< fimilium obiervatio , m.ultum ad veram ledionem conferunt. Nam ilia cc ledio , quce cum antecedentibus & confequentibus , & cum locis paral- cc lelis conientit , & analogise fidei confona eft , vel cum aliis bonx notje cc codicibus concordat , & ex antiquis Patrum Ecclefiae fcriptis corrobora- cc tur , procul dubio pro vera & genuina habenda eft. Si vero , his om- cc nibus penficulatis , adhuc ledio dubia maneat , liberum efto cuiquam judi- cc cium : non enim poteft efle alicujus momenti ilia varietas, utramlibet ele- cc geris ; utraque enim vera efTe poteft. » Ex his liquet quam inanis eorum metus fit , qui verentur ne Scripturje audloritas laedatur , ii varias ac difcrepantes elTe nonnunquam textus primigenii leftiones agnofcamus. XVII. Sed ne pluribus ledorem morer , atque ut eo reyertar , un- Unkus eft scri- de fum profedus ; en quo rem deduco : Quamvis textds primigenii p^mll^niusTli^^L difcrepent inter fe aliquando lediones , variifque diffideant verbis . ?.iw"ando vari^ r. ..1 ' f- . . _, ' nnc lectiones : an atque etiam lententns , unum tamen eundemque prniiigenumi eile textum non fariier ui.am conftat : quidni igitur pariter unam eandemque primum fuifTe Scriptura- pmrlum'^Terfio- rum interpretationem dixerimus , quamvis variai in codicibus occur- "''^ L'"i''f-'.' 1. ..^1 . ^ ■•11 - quamvis plurinTe rant difcrepantiae , quae varias interpretationes , a varus elaooratas in- fuerim inter fedir- terpretibus, fignificare videantur?* Nimirum variae illae forfitan difcre- "elT"'" pantiae , aut ab ofcitantium negligentia librariqrum , aut ab audacium * variarum le- temeritate eruditulorum funt protedae ; quorum alii fomniculose deicri-'"'"""™'^''^*'* bendo hanc interpretationem , verba & fententias vitiarunt ; alii vero , quae minus intellexere , aut mendola putarunt , arbitratu fuo mutave- runt. Certe li id inter exicribendum primigenium Scripturae textum , cujus vel litterulam mutare nefas efle debuerat , contigit ; quanto ma- gis contingere potuit in exfcribenda interpretatione , cujus cum non tanta eflet audoritas , quanta textus primigenii , minori adhuc cura , minorique religione eft defcripta a librariis , & eruditulis , qui mutare , addere , detrahere , glofTulas inferere , religioni non habuerunt 7 XVIII. Praeterea variarum poteft efle alia ledionum origo , ea- AUera , ipftquc •1- c" • I'l "o J'1' r ' •'> purior , variarum que purior atque utiuor. oicut enim librarii OL erudituli , oicitantia, leaionum origo. & temeritate primigeniam translationem nonnunquam vitiarunt ? ita eruditi , fiquando primum dormitafle agnoverunt interpretem , quod nemini non contingit , cum errare & talli humanum , 8c a nemine alienum fit , quae minus rede verfa erant , caftigarunt , & verbis fen- tentiifve obfcuris lucem dedere. Hinc fadum eft, ut qux variae vi- dentur efle a variis elaboratae fcriptoribus Scripturarum interpre- tationes, aliud forfitan nihil- hnt , quam varia ejufdem interpretatio- jnis exempla , pro librariorum neghgentia , ignorantia , ac temeritate , Tom. I. ci viii P R yE F A T I O. fed & eruditorum caftigatione difcrepantia. Hinc forfan Hieronymus tot exhnplaria pene , qiiot codices icripfit ; quae tamen paulo inflatius Icripta funt , pro more S. Docloris ( dicere mihi liceat ) in augendo minuen- dove nonnihil intemperantioris : hinc , cum idem Hieronymus no- vam adornafTet novi Teftamenti interpretationem , idque a pluribus reprehenderetur , S. Dodtor malevolis , qui fe , fuamque rodebant & carpebant verlionem , iis refpondit verbis , quibus non tarn a fe no- vam Scripturse interpretationem elaboratam , quam veterem emenda- tam , & a maculis vitiifque , quibus laborabat , expurgatam fiiiffe figniflcavit. Hinc demum Auguftino , qui nihil inepte , nihil nifi rede fcribit, fcribere forfitan licuit , Latinos interpretes niimerari non pojfe. Verurn hanc conjeduram vehementius hie non urgeo i erit pofthac , ut de eodem argumento fufius dicam , ad calcem hujufce primae partis. Jam ad fe nos vocat famofa Scripturse interpretatio , quae ab Auguftino Itala appellatur ; de qua pluribus nobis eft difTerendum. § III. De celeberrima interpretatione Latina , qua olim Itala fuit appellata. Quanta oiim fuit X 1 X. ^''^ Ucmadmodum apud Grsecos eft Scripturarum interpre- nb'^auaomara- V^ tatio , cujus cxcellit audotitas ; ita fua eft Latinis, cui pudLaunos. cjetcras , fi quae hierint praeter ipfam , pofthabuere. Ifta apud Lati- nos eft Itala ; ilia apud Graecos eft Septaaginta Imerprettim verfio. Sed i\ utriufque interpretationis par , aut faltem non rnultum difpar fiiit quondam audoritas , certe fortuna longe diflimilis eft. Suam nam- que Graeci fmgulari diligentia fervavere , hodieque tota atque integra luce fruitur ; Itala vero , quae apud Latinos palmam habuit ohm , aut exftinda eft , aut exftindse ftmilis , hadenus dehtuit in Mff. codicibus hinc inde difperfis in forulis bibliothecarum ; ut vix fpes fit earn ali- quando totam & integram in lucem revocatum iri. Fuere etenim viri do- di , qui LXX. Interpretum verfioni revocandae in lucem , fuam certatim impenderunt operam : revocata eft , prodiit ; nee femel , fed iterum at- que iterum , feipfa femper audior & emendatior famofa ilia LXX. viro- rum interpretatio : fed & cseterse quoque interpretationes Gr^cae, nempe Symmachi, Aquilx, Theodotionis, plurimaque aliarum fragmenta luci reddita funt. Negledse vero Latinae omnes interpretationes, eaque ipfa, quam tanto in pretio habuit Auguftmus , cui caeteras efle pofthaben- Eadem pofiea a- das pronunciat. Ita , inquam , negleda eft vetus ilia interpretatio , poft- vu'°peaeSmer- quam novam adornavit Hieronymus , five veterem hanc emendavit ; '""• tantamque nova fibi audoritatem conciliavit , & adeo veteri anteftare ca;pit, vetus vero in dies obfolefcere & excidere ; ut tandem pene intenerit tota , aut interire vifa fit : atque interiiffet , nifi , fingulari Pro- videntiae beneficio , in venerandis fervata monimentis , erepta nau- fragio temporis , ad nos perveniflet , fi minus tota fofpes & integra , Hanc hinc inde filteiTi quoad plutimas , prseftantiflimafque fui partes. Hanc in vene- l',epa'^Ji"eTft an,: randis hifce monimentis hinc inde difperfam quxrere , & extrahere , atque ex extradis & colled:is , quae diflipatae erant , partibus reparare , quantum fieri poteft , & corpus Bibhcum efficere animus eft. At quam- sed ad primige- vis iicc laboti , ncc curis , nee vigihis pepercerimus , huic tamen Italae dTi poffe "rrpe- verfioni , quse jam olim Hieronymi & Auguftini temporibus vitiata , dopravata, 6c pluribus afperfa erat maculis , primigeniam puritatem, niam P R iE F A T I O. ix nativumque reddi poO'e nitorem defperamus. Quis enim vero id fpe- ■ rare aufus fit , & qui id fieri pofTit ? quandoquidem , ut fiia ipfi in- tegritas , nativufi.jue redderetur nitor , tantlim ad Apoftolorum tem- pora non foret recurrendum. Sat igitur erit , nee plura tas eft fperarc , 11 earn, qualis & quanta in MlT. codicibus, & SS. Patrum Latinorum vo- luminibus exftat, exhibuerimus : id quidem pollicemur. Quod priufquam exfequamur , Italae interpretationis quae fit setas , quae notae , qui chara- deres, quibus ab aliis poffit fecerni, juvat explorare. XX. Longinquse certe fit vetuilatis necefie eft ilia interpretatio, quae De ejus amiqui- vel ab ipfis Augullini temporibus longe antiquillima erat , quam m luos "Jdm." Latini ufiis adhibere foliti erant , priufiquam Hieronymus novam Scri- pturae interpretationem adornaret. Ab ipfis Ecclefiae incunabulis ex LXX. Interpretum verfione confediam fuifie interpretationem Latinam , quae apud Latinos principem obtinuit locum , quaeque ea eft ipfa , quam reflituendam aggredimur , plurimorum opinio ell i quamvis ik. quo tem- pore , & a quo fit fada definiri vix ac ne vix pofTit. cc Cum ab initio cc Matth. Pe- nafi;entis Ecclefiae , inquit Matth. Petitdidier , Diflertatione decima « ""^"''"• in Script. S. Graeca verfio Septuaginta Interpretum , quae jam diu cc apud GrKCOS audloritatem adepta erat , per totum Orientem in omni- « bus ecclefiis obtinuerit , hinc tadum eil , ut cum Latini de Scripturse cc verfione fiais procuranda cogitarunt , illam in fuam linguam converte- cc rint , eo confilio , ut in eadem Scriptur» ledioiie univerfa Ecclefia con- cc veniret. Licet autem temporis procefTu verfiones Latinae pene infinitse c< prodierint, una tamen inter alias, quam Auguftinus It alum ^ Hierony- cc mus Vulgatam^ Gregorius Veterem nuncuparunt, quamque omnium pri- cc mam fijifle merito fiifpicamur , principem locum obtinuit. Hanc fiib cc Apoftolorum temporibus elaboratam multi opinantur , nee fine aliquo cc flindamento , ne Latina Ecclefia Scripturarum thefauro tandiu privare- cc tur. At quo demum tempore , & a quo fada fit , certo definiri nulla- cc tenus poteft. 3> XXI. De ea interpretatione pluribus etiam difputat Sixtus Senenfis sixms sencnCs. Bibliot. S. lib. 8. p. 721. ac i". quidem de Graecis interpretationibus haec praemittit : cc Prima Graeca Editio veteris Tefl. qua pnmum ufa eft cc Ecclefia, fiiit duorum & LXX. Interpretum verfio. Secunda, Aquilse cc Pontici , annis pene 1 20. pofl Chriflum edita. Tertia , Symmachi Sa- cc maritani , anno 1 90. humanae falutis condita. Quarta , Theodotionis cc Ephefii , amio 200. a Chrifli ortu elaborata. Quinta , una cum plerif- cc que Hebraicis & Graecis voluminibus in Hierico in doliis inventa efl cc ab Origene ; qui etiam non multo pofl aliam quandam translationem cc reperit in littore Adiaco in Nicopoli , eodem modo in doliis occulta- cc tam , eamque Editionem Sextam appellavit. Septima poft omnes iflas « Editio quaedam Graeca inventa efl : banc Ifidorus 1. 6. Etymol. putat f« ab ipfomet Origene inventam, quae Ko/t-ji a Graecis, hoc efl. Commit- c* nis & Vulgata dicta eft ; ab aliquibus vero Ka^tavoi; , vel Aa)c/*c«a vocata eft, « eo quod a Luciano M. edita crederetur , de qua in ep. ad Sunniam & « Fretelam ita Hieronymus fcribit : Breviter illud admoneo ut fciatis aliam ejfe « Editionem , quam Origenes & Eufebnis Cafarienfis Ko/wi/^ id eft Communem ap- cc pellant^ & a plerifque nunc Aaziafog dicituri aliam Septuaginta Interpretum^ qu^s cc reperitur in Hexaplis codiabus Koivn autem ifta pro locis & temporibus , pro « voluntate fcrtptorum veterum coir apt a editio eft ; ea autem ^ qua babetur in Hex a- « pli^ ip^a eft ^ qua in eruditorum libris incorrupt a & rmmaculata LXX. In- '■^ tfrpretum trandatio refervatur. » His praemilHs de Graecis Scripturarum in- X PRiEFATIO. terpretationibus , de Latinis ita pergit Sixtus : « Pod has duae aliae Lati- >j nx Editiones veteris Teftamenti in Ecclefia Latina fuerunt ; nova fci- » licet , ac vetus. Vetus quidem Vulgata &c Communis edicionis nomen ac- » cepit ; turn quia nullum certum haberet audorem , turn quia non de w Hebreeo fonte, led de Ko.i-,? , vel de LXX. interpretatione itimpta elTet, » quemadmodum Auguftinus 1. i8. de Civir. Dei , & Hieronymus in praef. « Evang. teftantur ; cujus ledione ufa eft Ecclefia longe ante tempora » Hieronymi , Sc etiam multo port ufque ad tempora Gregoni P. Nova 3' vero abHieronymo, non de Grxco , fed de Hebraica verirate in Lati- » num eloquium verfa ell , qua Ecclefia ab ipfis Gregorii temporibus una » cum veteri Editione ufa eft. 3> De tradudionibus autem novi Teftamenti , quod Graece , fed inter- 5:) dum Hebrai'cis phrafibus fcriptum fiiilTe conftat , certum earum numerum » fcire non poflumus. Illas tamen fuilTe multas indicat Hieronymus in prae- w fat. IV. Evang. inter alias vero innuit fuiffe Editionem quandam vete- Ji rem , jam dudum ante ipfum in Ecclefia vulgatam ; quae cum a dormitan- >5 tibus librariis progreffu temporum corrupta eflet , Hieronymus earn juffu 53 Damali P. facta multorum Grsecortim exemplarium collatione , cor- » rexit emendavitque , & ad Grsecam veritatem reftituit i qua Hieronymi » caftigatione, vel potius editione, Ecclefia Romana a temporibus Divi » Hieronymi ufque in banc diem perpetuo ufa eft. «arouiiis. XXII. Sed Baronium audiamus, qui ad annum Chrifti 221. n. 41. multis prsemiffis de Origene , & ingenti Hexaplorum opere, necnon de principe omnium LXX. interpretatione ; pcftea de variis ipforum Grae- cis editionibus , de Latinis etiam interpretationibus hsec habet : » Cse- 33 terum etfi omnium conftat fententia editionem LXX. diclam eife Com- ■)i mtinem^ tamen S. Hieronymus tradit eam baud fimplicem , fed triplici >3 editione fuilfe toto orbe diveriam De his enim tribus h^ec idem ha- J5 bet aieronyvaMS : Alexandria & ^gyptus in LXX. ftiis Hefychium laudat Vr^f.-.» >5 auEioremi Conjiantmopolis ufque Antiochiam Luciani martyris exempluria probat i'^f^'Z^',' >j media inter has provincict Palaflinos codices legunt , quos ab Origene elaborates i} Eufebius & P amphilus vulgaverunt i totiijque or bis hac inter fetrifaria variet ate >j compugnat :h.'Xc'\^^Q, fed accidit , ut ob triplicem communem LXX. ».4*. » editionem, dum fuam quiique propriam commendaret , non leves inter » fe conflarentur feditiones , ob eamque caufam faepe veritatem Hebrai- J) cam, vel alias a profanis editas translationes conmlendi pateret occafio. » His igitur & aliis rationibus permotum fe fuiffe dicit S. Hieronymus , » ut Hebrai'cam quoque editionem in Latinum converteret. Ciim vero » eo nomine a multis fibi adverfantibus temerariae novitatis argueretur , >j perinde ac fi eo confilib fuam ederet, utaboleret LXX. translationem ^ » ipfe Ikpius conatus eft inftituti fui reddere rationem , atque animi confi- 53 lium aperire, & inter alia, cum adversus Rulinum , fic fcribit : £^o«e , Advtrf. K inquit , contra LXX. Interpretes aliquid fiim locutus ^ qiios ante annos plurimos ^'/' 3J diligentijjime emendatos mea linguae fiudiojis dedi ? Tarn flultiis eram , ut qua a ■»■> pueritia didici ^ fenex oblivifci vellem > .... Caufatus etiam depravationem »3 LXX. Interpretum , opportune fibi vifus eft ex Hebrai'cis iontibus de- » ducere veritatem. Nam fic fuperius ait : Si L XX. Interpretum pura ., (Ij ut » ab eis in Gr cecum verfa eft^ editio permaneret i fuperfue me , mi Chromati , Epifco- » poriim fandijjime , impelleres ut tibi Hcbraa volumina Latino fermone transferrem: » quod emm femel aures hominum occupaverat , (^ nafcentis EccleficS roboraverat j> fidem , jujium erat nojiro [ilentio comprobari. Nunc verb cum pre variet ate regio- » num diverfa ferantur exemplaria , & germana ilia ix antiqua translatio corrupta P Pv iE F A T I O. xi fit atqtie violata ^ nojlri arbitrii putas ant ex plurikts judkare quid fit verum cc Primus itaque S. Hieronymus fuilTe reperitur , qui ex Hebraeo fonte « ».44. aquas deduxerit in Latinum alveum. Quifnam autem ex Graecis editio- (c nibus id ante praeftiterit , majoribus etiam incertum fuit. Nam cum plu- cc res ilierint , nee numero diftindi , vel tempore ; quinam illi eiTent , ut cc lih.z. Auguftinus affirmat, obfcurum remanfit : Ut enim ^ ait, ciiique primis fidei cc a,r!fl°fc. temponbus in manus venit codex Gracus , <iT aliquantulum facultatis fibmet titriuf- cc *'• que lingua habere videbatiir ^ aufus eft interpretari : qua quidem res plus adjuvit cc intelligetitiam ^ quam impedivit^fi modd legem es non fint negligentes. Inter omnes cc autem veteres Latinas interpretationes LXX. Italam , nempe Roma- cc nam , praaftitifTe caeteris , quod verborum tenacior eflet , & felicius ex- cc primeret fententiae perfpicuitatem , idem S. Auguftinus affirmat. Acci- cc dit autem ut ob illam priorem verfionem Latinam , pofterior a S. Hie- cc ronymo tradita fperneretur , cum videlicet Occidentalis Ecclefia anti- cc quitatem excolere confueta , novos fonos exhorrefcens, illam Hieronymi cc primo auduu refpueret , quod ficut a majoribus acceptge fidei , ita & cc verborum efTet pariter tenacilTima ; donee paulatim , quaenam qualifve cc eflet , omnium eruditorum ftudio & labore perfped:a , atque pia , pura , cc vera, finceraque comperta, magno labore tandem fummaque laude fue- «c rit in Eccleftam introduda , veteri non explofa. Nam & ipfe S. Augu- cc flinus , qui ea de re obniti Hieronymo vifus crat, ejus (ludium poftea lau- cc dare coepit Sed quantumcunque opus laudatum fiierit, nequaquara cc tamen prseferendum putavit antiquae illi LXX. editioni. » XXIII. Addam hie Briani Waltoni teftimonium, in cujus prsefatio- waiwnus. ne 8c prolegomenis ad Biblia polyglotta, multa fcite & erudite tradan- frcUg. tur. En ipfius verba : cc Quod ad verfiones Latinas attinet , multae olim cc ^'"'^' erant ex Graeco fadae, ita ut vix numerari poflent , telle Augullino cc Inter reliquas tamen unam prae reliquis commendat , quae Vulgata &ii cc Itala dida eft, quae in verbis erat caeteris magis perlpicua. Hanc vero, cc cum Vulgata & l^eteris nomen his temporibus nada lit , reliquis Latinis cc antiquiorem efle necefle eft. Cumque Latina ecclefia fine verlione Lati- cc na nunquam fiaerit , verifimile eft hanc primam fuifle Latinam verfio- cc nem ex Grasco fadam Apoftolorum temporibus , vel non multo poll: , cc ne dicam cum Baronio, Bonfi-erio, Serario , & aliis , ab aliquo Apofto- cc lorum difcipulo fadam , & ab ipfis primis Ecclefiae fiindatonbus vifam , cc & approbatam. jj Tr.^f.m XXIV. MiUii fententia eft, quamvis cum Waltono , quern laudat, Miiiius* Gr«J'p! exiftimet Ecclefiam Latinam fine verfione Latina Scripturarum elTe non i77- potuifle ; non ftatim tamen , fed poft annorum complurium intervallum a fufcepta fide Chrifti , deliberatum de translationibus Bibhorum inufum publicum conficiendis. cc Ipfam hznc Italam ^ inquit , cum apud Latinos, cc & aufpiciis, ut omnino credibile eft, ecclefiae Romanae prodierit, vix cc certe eft ut editam cenfeamus antetempora Pii P. Erat quidem is cum Ita- cc lus gente, turn & Latinorum primus ( ipfienim Pontifices hucufquefe- cc re Graeci fiierant ) qui diutiias paulo, per annos dicoquindecim, Ecclefiae cc res adminiftraret : neque abfimile veri eft ab ipfo demum procuratam cc fuifle hanc verfionem , aut faltem aliquam ejus partem. » Vereor ne cui non fatis firma videatur haec viri dodi ratio , atque etiam ne nimium confidenter , ne dicam temere , aflerat Pium Pontificem e Latinis pri- mum , caeterofque hue ufque pene Graecos iuifle Pontifices , qui fedem Petri occuparent. Sed nemini mirum videri debet , fi in re obfcura , ni- mium conjeduris vir dodus indulferit. Concedam iibenter, fortaflTis non Tom. I. e xii P R iE F A T I O. nifi pofl: plurimorum annorum intervallum , de admittenda in ufum pu- blicum aliqua prae cseteris Bibliorum translatione habitam luifTe delibe- rationem : at ante earn deliberationem , & ante Pii Pontificis tempora, fiiifle Scripturarum interpretationem, qua Romani prae cseteris uteren- tur , qusecunque ilia fuerit , & quocunque infignita nomine, five Itala^ five alio appellaretur nomine , nemo certe negaverit. Itaque fi qua, Pio Pontifice, habita eft deliberatio de translationibus Bibliorum, baud cer- te habita eft de conficiendis translationibus, quae. jam pridem confediae, & in ufu publico erant. Melius igitur & rechiis fcripfiflet Millius delibe- ratum fuiife ( fi tandem deliberatum eft ) de una aliqua ex multis deli- genda Scripture interpretatione, qu^e, poftbabitis aliis , in ufum publi- cum admitteretur ; hancque interpretationem , non recens conteclam , . fed tunc primum , quamvis jam antea in ufu efTet , folemni Romano- rum iummique Pontificis judicio comprobatam prodiifle , atque hinc illi . deinceps Itala nomen fuille, quodab Italis haec interpretatio approbata, ; & in uium publicum , poftbabitis aliis omnibus , eifet admifla. Exemplo elTe poteft Vulgata noltra, quae profeclo exftabat, priufquam folemni Ec- clefiae judicio in fynodo Tridentina & approbatione , fola , quam fequi deberent, omnibus proponeretur. Quid liceat affir- XXV. Quid ergo demum circa antiquam interpretati(fnem ftatucn- mare ciica ^latem i ,-1 1 . • 1 • in n • antiquE inierpre- dum alt ? quidve cx his omniDus virorum doctorum teltimomis , quae ^ tatioius. . jj^j-gj prolixa fatis , retulimus, de veteri interpretatione, ejufque state colligendum? Nimirum una vox omnium eft, inter varias interpreta- tiones Latinas unam fiiifle prae caeteris infignem , quae variis eft appella- ta nominibus , ab aliis vetus Vulgata^ ab aliis Communis^ ab aliis Itala : : banc interpretationem e Grseca L X X. Interpretum verfione , quae fum- mo in pretio, & fola in ufu apud Graecos fuit, verbum de verbo fuifle expreffam , ut in eadem Scripturae ledione univerfa Ecclefia conveni- ret , ne Latina Ecclefia fcripturarum tbefauro diutius pirivaretur ; a quo autem elaborata fuerit incompertum efle. Itaque fi roges cujus fit aevi antiqua Scripturarum interpretatio ', longe eft antiquiftima , & Apoftolorum temporibus vicina : fi audorem ; latet. Cui refponfum iftud minus arriferit, quaerat doctiores. Nobis certe, neque fcriptoribus qui rem iftam diligentiflime rimati funt, licuit efle doctioribus. Quibus indiciis XXVI. Ao;e vcro , inquies, qua nunc mibi ratione conftabit inter- coflQt diijnofci an- . <-' . ' , ^ .i . . „ ,^ . finua iiuerpieta- pretationem , quam in lucem emittis, iplam eile antiquam interpretatio- "°- nem , quae prifcis Ecclefiae temporibus in ufu fiiit , & quae Itala eft ap- pellata ? Quibus enim vero indiciis , quibus fignis, quibus coloribus le- cerni ilia poftit ab aliis interpretationibus, fi plures fint ? Quis Italam^o- tiiis , quam aliam quamlibet fuperefle affirmare aufus fit ? XXVII. Nonlevis, fateor , difficukas; nee facilis ad expediendum nodus ille eft ; fed hujus modi tamen nodus , qui folvi poftit. Sunt namque indicia , funt notae , funt proprii , ut ita dicam , hujus antiquae interpretationis colores , ut cognofci fua Iponte poflit. Haec igitur tibi erunt figna atque indicia quibus illam iecernas. Dupiexdosan- XXVIII. Primo quidem vetus intcrpretatio , fcu I?^/^, caeteris prse- 'tionfs erriS- ^^^1 ipfai'nque caeteris praeferendam , quod fententiis magis perfpicua fit, »"• " & verborum tenacior , pronunciat Auguftinus his verbis : /?z ipfis inter- i- z- pretationibus \idX2i cat eris pVi^feratur ; nam efl verborum tenacior^ cum perjpi- chr.°\'. cuitate fentenfia. Duplex fingularifque ilia eft dos veteris interpretatio- H'^ "' nis : Prae caeteris aliis perfpicua eft, & verborum tenacior. Itaque quam Scripturarum interpretationem hac duplici.dote gaudentem , quae nimirum P R iE F A T I O. Xlll fiierit verborum tenacior , cum perfpicuitate fententias, repereris ; hanc effe veterem , feu Italam ^ tibi conrtare dcbebit. Jam vero experire , utmm talis ilia fit, quam in lucem emittimus. En priores verficuli Can- tici Deuteronomii ex Mf. codice S. Michaelis in Lotaringia : i, Attende ccelum , 1^ loquar ; & audiat terra verba ex ore meo. 2. Exjpedetur Jicut plu- vja adpronunciatio mea , eJr defcendant ficut ros verba mea ; ficut imber ftiper gra- men ^ & ficiit nix fuper fenum. ^. Quia nomen Domini invocavi : date maghifi- centiam Deo noflro. 4. Dem , vera opera ejus , & omnes viiV ejus judicia : Dcus fidelis , & non eji m eo iniquitas ," jujitis , & rectus Dominus. ^. Peccaverunt non ei jilii maculati : generatio prava & perverfa ^ &:c. Porro haec, fi cum Grseco edit. Rom. conferas , vix una aut altera vocula differre inter fe depre- hendes : fie enim Graece legimus : i. neo'c^;^* «e5«i'i\ <^ AaAoW* ^ etxni-ra »' yii jn'tisi'wi CK <^^/iu/^tiq f^.a, 7.. U ^adbn^&co uq Jstoc to ^;7Hp-3?5'/!<5t f/» , ^ i-jf-Qt^n-m ui; Jpamg to. fti/H^Tti fx\s' cLcrd hjuS^? its-' a^ugtv t (C ceai vi^nvg 'fki ^Pfrov. 3. ''Oti tc ovo- fiff, Kt/g/« iMU-Mtra.' Jbn fjLtyt'Xuiaujuluj tS Qioi tif^uv. 4. Qiog , aAndiva to, i'p'^a dimf , (S TTucn^ <tf cJo) twnf y-S^Teig' Qecg Tn^oi; , (£ chc 'c^v aJi'/ia' J'lV.'zloc, , ^ ot/o? Kt/'s/oc. J. 'H^aOTOcraf iy. ourrrS n%vct /ji.Ci>iJ.r\-ni: •^tvici cuoXla, ^ J)e?pafj.ixivii. Si quae tamen all- cubi fonti Grjeco diflimilia occurrunt, id non aliunde venit fepilTime, quam ex diveifitate Mfs. Grascorum. Exempli gratia , in verfione antiqua libri Efther, quam eruimus ex Mf. codice Sangermanenfi , fie habetur ad cap. in. ff. i. 2. :5. Et faSium efl pofl luec verba ^ glorifica- vit rex Artaxerxes Aman , (ir pri^tuUt eum , cb" prima fella fecit eum inter om- nes arnicas fuos. Et omnes ^ qui in atrio , adorabant Aman ; fic enim prace- perat rex fieri : JUardochaus autem non adorabat eum. Et locuti funt ^ qui erant in atrio regis , JVIardochao , dicentes : Qiiare non audis qua a rege di- cuntur ? In Grseco vero : m«to q wSS» l^d^^^v 6 (iauiMvc 'A/?'^^e/?^ni;'A/j'.av cv T? at/'A'T, <co^7iKUV>iv ourrrS' ovt^i yb 'zp^criju^iv 6 ^aaiXdjg Tmnija^' d 3 MafJo^7og is 'szF^a^iivvi ojuTT/^. Kotj sAo.'Af/fra;' 0/ cv ti7 cu/^.n tQ ^a.crfy\iCi]? , ra M-afdh^'ia' Mofifo^hy 11 -sx^aKoJft? TO vOT iS ^uaiMcog ^i^jw^a ; Ita cx cditione LXX. Lambert! Bos, Franequerge 1709. Porro editor in notis inferioribus diverfas fubjicit ledtiones ex variis locis petitas , quae optime refpondent textui noftro : verbi gratia , ad hxc priora verba , Mitk q toiTS , obfervat apud Ong. legi , UiTo. 3 m pnV-tpiS SCra- apud vet. al. Ka) i')4vno fjt^ Svg >^6yyi i^Jrs?- fubinde ad feqq. ^ v^ac^v dunv , &c. notat alias legi , i. eViTpse au- ToV > i: ihicAv oLOTov 5-^vov cumf VTn^vo) -^" ( Orig. iTiuvco ) Tcrtviuiv ■fit)' <p'iXa>y ^S itjr^- denique monet apud Orig. obelo configi vocativum UAfJ'o-^'ii. Quse omnia mire confirmant antiquam noftram Eftheris verfionem , textus Graeci efle tenaciorem , ideoque effe Latinam verfionem olim ufurpa- tam in Ecclefia. Plura exempla ex aliis libris petita hue afferre pof- fem, quibus convenientia Mis. nofirorum antiquae verfionis Latinse cum textu Graeco conftaret ; fed haec ipfa melius multo infpicientur in notis , quas confulat diligens ledor. XXIX. Non tantlim autem certam nobis regulam tradit Augu- _ ipreAugudinus ' ftinus, qua veterem dignofcamus interpretationem j veriim etiam ipfe dlJnofal^uf^eTuj inftar reguls efle poteft. Cixm enim ceteris interpretationibus Lati- ""■ ' \ nis Italam efle praeferendam pronunciet , hanc S. Doclor interpretatio- nem cseteris omnibus ita praetuliflie exillimandus eft, ut quidquid ex Scriptura facra in ejus fcriptis occurrit , defcriptum ex Itala habendum fit ; nifi eum dixerimus Auguftinum , qui meliora videret , probaret , aliifque proponeret ; ipfe deteriora fequeretur. Jam vero fi conftabit ( conftare autem debet ) quidquid ex variis Auguftini operibus defcri- verCo, xiv P R iE F A T I O. pfimus , aut faltem partem maximam , efTe pretiofa antique interpre- tationis fragmenta i quanta vel ex hoc uno fonte pars veteris hujufce Verfionis ad nos manavit , hodieque falva nobis eft ? Frequentiori XXX. Dcindc frcquentiori verficulorum diftindione vetus inter- etiam diltin- .....^ i P i-ri-o- -hi aione verf.cu- prctatio aD aliis iecernitur. a V erluum namque diltnicho , ut ait Mar- J'^hg. fcimT at^qul '' tianaeus nofter , ab antique sevo ufurpata in libris Sacris , quaeque in t'". '»'. interpretario. „ Editione vulgata ante Hieronymum obtinebat , copiofior fuit caete- '• » ris omnibus divifionibus , tarn antiquis , quam hodiernis. Hac di- >j ftindione verfuum partiti olim Pfalmi , duplo majorem habuere nu- >3 merum verficulorum , vel interdum triplo majorem , quam nunc ha- 53 bent in Vulgata noftra Latina. Hujus copiofifTimae divifionis memi- » nit Hieronymus procem. in 1. i6. comment, in Ifai. ad Euftoch. lo- » quens de odo xiii. Pfalmi verfibus ab Apoftolo citatis in ep. ad ») Romanos. w O^lo verfus , inquit , qui leguntur in ecclefiis , & in He- hrdico non habentur , tertii decimi Pfalmi^ Apojiolm tifurpavit fcribens ad Ro- manos ( 5 . 13.) Sepulcrum patens eft , &c. non eft timor Dei ante oculos eo- rtim. Jam vero totidem , eodemque ordine decurrunt in Pfalterio noftro Mf. Sangermanenfi , annorum plus mille ; quo Pfalterio ve- terem interpretationem Latinam , e Graeco Ko/i-Jf proxime derivatam , contineri credimus. Praeterea Pfalmus cxviii. Beati immaculati ^ vi- ginti duos habet verfus fub unaquaque littera alphabeti Hebraici ; & fic de aliis. Haec verficulorum copia recte animadvertitur in fine perantiqui Mf, codicis S. German! a Pratis n. 31. ubi catalogum ple- rorumque librorum utriufque Teftamenti fcriptor fubjunxit , adnotans e regione numerum verfuum uniufcujufque liori juxta divifionem an- tiquam , quae divifio copiofiffima eft in hoc manufcripto. Exempli gratia, libro Genefis tribuuntur ibid, ft- 4500. Exodo , 3700. Levi- tico, 2800. Numeris , '^(>')0' Deuteronomio , 3300 Matthaeo , 2600. Marco, 1600 Epiftolae ad Romanos, 1040 ad Phi- lemonem , 50. quae ultima epiftoU viginti quinque tantiim verfus habet in Vulgata noftra. Qui ab Hiero- XXXI. Prsetcr libros , qui canone Hebraeo continentur ; praeter nymo nee emen- '1 . t"^ JJ-J- V dati , nee Laiini eos , quos u. Hieronymus aut emendavit , aut Latme reddidit, aiii i?b"i!"otiMMbTiH f'^'^'^ nonnulli libri , perinde Sacri , quibus etiam Vulgata noftra con- vetsris imcrpreta- {j-^t. De his certc libris nulla debet effe controverfia , nee ullum po- uoms reliqiuas. nrrJU- • • 1 C ■ ■ • ^ \- telt eile dubium , quin toti venerandae lint veteris interpretationis reh- quiae. Cum enim a canone Hebraeo exulent , nee in Hieronymiana verfione appareant , non alio ex fonte, quam e veteri interpretatione, quae ante Hieronymum fiiit in ufu, manare ad nos potuerunt ; adeo- que veterem nobis illi libri interpretationem exhibent. Hujus generis funt, Sapitntia^ Ecclefiafticus ^ Baruch , Epiftola Jeremia , & duo Machabaorum libri. His nunc omnibus libris perinde Sacris hodierna Vulgata con- ftat : cc Qui namque in ea ( Vulgata ) libri continentur , ut a ma- uh,- 3) joribus noftris quafi per manus traditum nobis eft , partim ex S. ^'l/^J •>:> Hieronymi translatione , vel emendatione fufcepti funt ; partim re-^'*''"- w tenti ex antiquiflima quadam editione Latina , quam S. Hieronymus 55 Communem 8c Vulgatam , S. Auguftinus Italam , S. Gregorius veterem jj Translationem appellat. w simiiiorertGrx- XXXII. Cum vetus intetprctatio , £eM Itala ^ non ex Hebraeo, quamHebrxo ve- fed c Gracca L X X. verfione Latine fit reddita; Graecae interpretation!, n.^shxcimerpre,a- ^^ ^^^ Ratine eft rcddita , fimilior effe debet ; ita ut, fi quae fit difcre- pantia inter Hebraeum &. Graecum , fi quid defu in uno , quod in al- P R. yE F A T I O. XV tero reperiatur ; fi quid detraclum , fi quid additum , fi quid immuta- tum , fi quid exuberans ( funt autem bene multa hujus c?;eneris , quse Hieronymus pafTmi obiervat ) Grseci textus , non autem Hebnci dif- crepantias repraefentare debeat vetus interpretatio : atqui & iilud erit ■fignum , quo in hoc noftro opere internofcas Italam. In exemplum fit liber Efther , quern variis translatoribus vitiatum in Edirione vulgata p«/.;«agnofcebat Hieronymus. Libriim Efther , inquit , varus translatoribm '" conftat e^e vitiatum ; quern ego de archivis Hebnvonim relevans ^ verbitm e ver- ba prejjius tranfiuli. Qtiem Ubnim Editio vulgata laciniofis hinc iiide verborum fmibus trahit ^ addens ea qu<.v ex tempore did poterant ^ cJr audiri ; ficv.t folitum eft fcholaribus difciplinis , fumpto themate , excogitare quibus verbis v.ti potiiit , ' qui injuriam pajjlis eft , vel ille qui injiiriam fecit. Hasc fline fcribendo quafi ante oculos habuilFe codices, ex quibus antiquam libri Efther interpretationem Latinam eruimus , videtur Hieronymus : uc enini Martianaei verbis utar , « tot tantaque in his addita leguntur , quse ex cc tempore dici poterant & audiri , ut vix ea conjeduris alTequi potuifTe- « nius , nifi adhuc fcripta nobis luperefTent in praediclis Mfl^. » Infuper his , notat S. Dodor Mardochxi fomnium in Editione vulgata princi- pium libri fuiiTe ', ejufdem vero fomnii declarationem poll finem fe repe- riffe : quse, ficut & caetera pene omnia quae obfervat, ita apte conveniunt codicibus nodris, fimulque codices noftri ita fonti Grjeco refpondent, ut in dubium revocari nullatenus poflit quin Italam reprsefentent. X X X I I L _ Vel ipfae macule , quibus afperf^i fuit Hieronymi N^vis ipHs di- tempore vetus interpretatio , polTunt efle indicio, equidem minus ho- ^"''''''"' norifico , fed tamen indicio , quo dignofcatur. Audire juvat S. Hie- ronymum de his macuhs diflerentem in epiftola ad Chromatium ; a quo , ut novam ex Hebraeo Scripturarum interpretationem elaboraret, rogatus flierat : Si Septuaginta Interpretiim , inquit , pura , & ut ab eis in Gracum verfa eft ^ editio permaneret /fuperflue me mpelleres ^ ut Hebr^a tibi volumina Latino [ermone transferrem. Quod enim femel aures homimim oc- cupaverat , & nafcentis Ecclefta roboraverat fidem ^ juftum erat noftro filentio com- probari. Nunc verb cum pro varietate regionum ^ diverfa ferantur exemplaria^ & germana ilia antiquaque translatio corrupta fit , atque vwlata ; noftri arbitrii put as , aut e pluribiis judicare quid veriim fit ^ am novum opus in veteri opere cti- dere^ &c. Caterum memini ednionem LXX. Translatorum olim de Gr^co emen- datam tribuiffe me noftris ; nee inimicum debere exiftimari eorum , quos in con- ventu fratrum femper ediffero. Ft quod nunc Verba dierum interpretatus fum^ idcirco feci ^ ut mextricabiles moras , & filvam nominum^ qua fcriptorum con- ftifa funt vitio , fenfiiumque barbariem , apertius , & per verfuum cola digere- rem. Et praef. in Paralip. ad Domnionem , & Rogatianum : Libere vobis loquor^ ita in Gracis dj" Latinis codicibus hie nominum liber vitiofus eft ^ ut non tam Hebraa quam Barbara quadam , & Sarmatica nomina con]e£la ar- bitrandum ft. Nee hoc L XX. Interpretibus , qui Spiritu fanllo plem , ea quie vera fuerunt^ tranftulerant ; fed fcriptorum culpa afcribendum^ dum de emen- datis inemendata fcriptitant ; & fape tria nomina ^fubtraclis } medio fyllabis ^in unum vocabulum cogunt; vel e regione unum nomen ^ propter latitudinemfuam, in duo vel tria vocabula dividunt. Sed & ipfa appellationes ^ non homines^ ut pleri- que exiftimant ^ fed urbes , & regiones^ & fait us ^ & provincias fonant; & obli- que , fub tnterpretatione & figura eorum , quadam narrantur hiftorict , de quibus in Regnorum libro dicitur : Nonne ecce haec fcripta funt in libro Verborum dierum regum Juda ? qua utiqiie in noftris codicibus non habentur. Vel ipfis ergo naevis antiqua interpretatio patebit. Porro & haec noftra , quam vul- Tqvi. I, f xvi P II iE F A T I C. gamus , verfio pafTim hujufce modi nsevos , & maculas pra^fert, quarum tamen macularum hic non proferemus exempla , ne lectori t^edium affe- ramus j cui etiam digito monftrare vitia fupeiHuum eft , quae per fe fatis ,.■ patent. Dignofcitur e- XXXIV. Talia profctflo fatis funerque funt indicia, ut vetus Scri- tiam additaniciuis r- tr 11- ■]■ r ■ v qu^ in Hebia:j pturarum vcrlio dignolcatur : nuUis tamen certius dignolcitur , quam non legumur. additamcntis , quae cum nee in Hebraso , nee in HieronymianK ver- iionis codicibus antiquioribus legantur, nonnifi a LXX. Interpretibus , ad quorum Graecam interpretationem Latine reddita eft hala , atque ab ipfamet hala manarunt. Nimirum L XX. Interpretes , ut ait Hiero- nymus , prsei. in Paralip. in fua verfione Graeca vel oh decoris gratiam , vel ob Sptrittis fan£li aufioritatem plura addiderunt , quae in Hebrais voliimi- nibiis non legumur. Sic in libris duobus prioribus Regum , Vulgata noftra plurimos exhibet verficulos , qui in Hebrseo defiderantur , & quos etiam fruftra quseiieris in Hieronymiana verdone ; quolque adeo necefTe eft ab antiqua interpretatione , quae ante Hieronymi Ktatem in ufu fuerit , ad nos ufque manafle , & inde in Vulgatse hodiernce con- textum fuiffe relatos. Nee vero fmgula liaec additamenta exhibet nova interpretatio , ieu Vulgata hodierna j fiquidem , prseter ea quae conti- net, alia bene multa in codicibus manu exaratis ad oram rejecla , ali- quando etiam textui immixta reperimus. Nos fingula , tarn ea qux in Vulgata noftra defunt , quam quae exftant , ftudiose collegimus j eaque partim in textum veterem retulimus , partim ad notas rejecimus. veteiis interpre- XXXV. Vetcrem dixi interpretationem fecerni &; dignofci maxime "iverTs vef."Teft!^'^ditamentis, qua nee in Hebrseo , nee in libris quos Hieronymus aut 'i''"'- tranftulit, autemendavit,reperiuntur. Hieronymi epiftolae feu prsefatio- nis , in qua, quid in vertendis aut emendandis Sacris libris praeftiterit, narrat, verba diligenter funt expendenda. De libro Tobiae, quem Latine reddiderat, differens S. Dodor, his verbis Chromatium & Heliodorum alloquitur : Exigitis ut librum Chaldao fennone confcriptum , ad Latinum fly- lum traham ^ librum utique Tobia^ quem Hebrai de catalogo divinarum Scriptu- rarum fecantes , his , qui£ hagiographa memorant , manciparunt. Feci fatis defi- derio veflro Arguunt dr nos Hebraorum ftudia ^ ^ imputant iiobis^ contra fuum canonem Latims auribus ijla transferre :fed melius efe judicans Pharijkorum difplicere judicio , ^ Epifcoporum jujjionibus defervire^ injliti ut potui. Et quia vicina eft Chaldaorum lingua fermoni Hebraico , utriufqtie lingua peritijjimum loquacem reperiens , unius diei laborem arripui ; <^ quidquid ille milii Hebrdicis verbis exprejjit , hoc ego , accito notario , fermonibus Latinis expofui. In libro Judith- XXXVI. De libro Judith , prsef. in eundem 1. haec fcribit : Apud Hebraos liber Judith inter hagiographa legitur Chaldao tamen fermone con- fcriptus , inter hiftorias computatur. Sed quia hum librum [ynodus iSiicana in nu- mero S. Scripturarum legitur computajfe , acqmevi poftulationi veftra , imo exa- Bioni ; & fepofitis occupationibus ^ quibtis vehementer arclabar ^ huic unam lucubra- tiunculam dedi ^magis fenfum e fenfu^ quam ex verba ver bum transferers. Multo- rum codicum varietatem vitiojijfimam amputavi ; fola ea , qua intelligentid integrd in verbis Chaldais invenire potui ^ Latinis exprejji. Ex quibus poftremis Hie- ronymi verbis intelligas, S. Dodorem non fidi interpretis more, ver- bum verbo reddidiflTe ; fed facrum iftud volumen , quod in fonte Chal- daico copiofius fiiifle videtur , in quandam veluti epitomen contraxiffe , iis duntaxat Latine expreflis , qua intelligentid integrd in verbis Chaldaicis invenire potuit. Neque etiam forfan a vero aberraveris, fi idem dixeris de libro Tobiae , ad quem vertendum unius diei laborem fe arnpuijfe fcribit Hie- P K. iE F A T I O. xvii ronymus ; quod quidem temporis fpatium ad hujufmodi opus conficien- dum videri poflit anguftius. Quicquid lit, in Grxco, quale nunc exftat, uterque liber longe prolixior ell, utpote torlan Chaldaico tonte manans, & verbum verbo majori fide redditus. XXXVII. Contra vero hbrum Efther variis tramlatoribus vitiatum ^ di- lo Ubro Efther. cit fe de Hebraico fonte verbum e verbo exprejfiits tranfluli^e : quern libriim , in- quit , Edhio vulgata laciniofis June inde verborum finibus trahic , addans ea qua ex tempore did poterant ^ (b" audiv'i ; ficut folitum eft fcholanbus difciplinis^ fumpto themate ^ excoghare quibus verbis iiti potuit ^ qui injur iam pajfus eft^ vel quiinju- riarn, fecit. Non moror banc S. Dodoris obfervationem accommodari ut- cunque polTe libris Tobiae & Judith e Grseco communi derivatis. De li- bro Efther agimus , certumque eft plurima in ejus verfione antiqua exfti- tifle, quae in Hebraeo non invenerat Hieronymus. Qjia habentur in Hebr^o^ infit poll 1^. -^. cap. x. plena fide exprejji : hac auteni qua [eqiiuntm\ fcripta reperi in Editione vulgata , qua Gracorum lingua ix litteris continentur : (Ij interim poft finem libri hoc capitulum ferebatur , quod juxta confuetudinem nof- tram obelo , id eft veru ^ pranotavimus. Et infra cap. xi. ha;c habet ad {om- nium Mardochsei : Hoc quoque principium erat in Editione vulgata : & in fi- ne : hucufque procemium : qua fequuntur ( nempe epiftola Artaxerxae re- gis ) in eo loco pofita erant ^ ubi fcriptiim eft in vohimine : Jit diripuerunt bo- na , vel fubftantias eorum : qua in fola vulgata Editione reperimus. Sic & nonnulla alia admonet fandlus Dodor Vulgatse noftrse inlerta fuilTe lub finem hujus libri. XXXVIII. Circa libri Job veterem interpretationem , hjec ab Hie- in libro Job. ronymo difcimus : Caterum apud Latinos , ante earn translationem , quam fub afterifcis (^ obelis nuper edidimus^ feptingenti ferme , aut o^ingenti verfus dejiint , ut decurtatus (Jj laceratus , corrofufque liber , foeditatem fui public} legentibus pra- beat. Et infira : Audiant , inquit , canes mei , idcirco me in hoc volumine laboraffe^ non ut interpretationem antiquam reprehenderem ; fed ut ea , qua in ilia aut obfcu- ra flint , aut omijfa , aut certe fcriptorum vitio depravata , manifeftiora noftrd in- terpretatione fierent. Ex hoc Hieronymi teftimonio colligimus librum Job mutilum in antiqua verfione fijilTe plufquam leptingentis verfibus , quod & in alia praefatione confirmat S. Dodor , his verbis : Beatum Job^ qui ad- hiic apud Latinos jacebat in ftejrore ^ & vermibus fcatebat errorum ^ integrum im- maculatumque gaudete. Quomodo enim poft probationem atque vifioriam^ dupli- cia funt ei iiniverfa reddita ; ita ego in lingua noftra , ut auda&er loquar , feci eum habere qua amiferat. Haec Hieronymus de antiqua verfione Latina libri Job. Sed notandus maxime in hac interpretatione veteri verfias 4. capitis xiv. quern Auguftinus his verbis reddit lib. 20. de Civitate Dei cap. XX VI. Nemo mundus a fordef nee infans^ ciijus eft vita unius diei fiper ter- ram. lifdem pariter verbis , vel prope iifdem hunc verfum reddunt com- plures alii. In Hebraeo autem & Vulgata noftra ita legitur : Quis poteft facere mundum de immundo conceptum femine : nonne tu , qui folus es ? XXXIX. NuUus pene Scripturarum liber eft , in quo plures fiiper- in libro pfaimo- fint veteris interpretationis reliquiae , quam in Pfalmorum libro ; qui qui- dem liber femel & iterum ad Graecorum exemplarium fidem ab Hiero- nymo fiiit olim emendatus. Duplicis hujus corredlionis a fe elaboratae meminit ipfe fandus Dodor his verbis : Pfalterium Roma dudum pofitiis emendaveram , c^ juxta L XX. Interpretes , licet ctirfim , magna tamen ex par- te correxeram. Quod quia rurfum videtis fcriptorum vitio depravatum , plufque antiquum errorem , quam novam emendationem valere , me cogitis ut veluti quo- dam novali fcijfum jam arvum exerceam , (^ obliquis fulcis renafcentes fpinas rum. Kviii P R /E F A T I C. eradic-em wide conftieta frafutione commoneo , tarn vos , quibm forte labor ifle dfj'iidat , quam eos , qui exemplaria ifiiuj'modi habere volnerint , tit qtu-e di- ligenter emeiidavi ^ cum cur a ij' diligentui tranfcribantur. Licet autem pofle- rioribus Hieronymi curis multa fmt immutata in Pfalterio , plura tamen intada permanfere , hodieque manent & fuperfunt ', ita ut Pfalterium , <^uod in hodierno efl ufu , idem pene fit ac illud vetus , quo ante Hie- ronymum utebatur Ecclefia. Si quis hujus veteris Pfalterii veil;iG;ia & reliquias node defiderat ^ has e multis pauciores accipiat : In Pfalmo v. '^. 9. ita legimus : Dirige m confpeulu tuo viam meam : quae verba nee LXX. habent ^ inquit Hieronymus , nee Aquila^ nee Symrnachus ^ nee Theodotio^ fed fola Koirri editio. In Pfalmo xiii. odo verficulos, nimirum , Sepulcrum pa- tens eft giittur eorum , &c. non eft timor Dei ante oculos eorum , pariter ha- bebat fola vulgata Editio ; ideoque obfervat idem S. Dodtor omnes Gra- tia traflatores has verfculos veru annotare atque praterire ^ liquido confiten- tcs in Hebrdico non haberi^ nee effe in LXX. Inter pretibus ^ fed in Editione vulgata , quit Grace Komi dicitnr. Notanda infuper a veteribus admiila ledio Pfalmi xvi. f. 14. faturati funt fuillam ^ ye\ porcina , & reliquerunt qua fuperfuerant parvulis fuis i item xxi. f . 22. Et a cornibus unieornuorum humilitatem mearni & f. 24. univerfum femen Jacob magnifieate eum : in queni pofteriorem verfum admonet Hieronymus epift. ad Sunniam Sc Fre- telam , tibicunqite in Graeo fcriptiim eft glorificate , Latinum interpretem ma- gnifieate tranftulijfe. Rurfus Pfal. xxin. f. 5. Et poculum tuum inebrians ^ quam praclanim eft I Sunnia & Fretela pariter legebant calix tuus ; non mens , ut L X X. & Hebraicum , & omnes Interpretes , tefi;e Hierony- nio j qui ait hunc in Ko/nl errorem obtinuifle : climque Latini codi- ces haberent in Pfal. xxx. f. 2'^. Ego dtxi in pavore meo ; fatetur idem Sandus fe , amotis his verbis , in pavore meo , refi:ituifre juxta Grsecum inexce^u mentis mea. Item Pfal. xxxvii. f. j. habebat Pfalterium vetus, Qiwniam iniquitates mea fuperpofuerunt caput menmi f. vero 6. Computrue- riint ^ (Jj deterioraverunt cicatrices mea. S. Auguftmus in Retrad. plero- rumcjue codicum audoritate approbans banc vulgatam Pfal. XLiii. f". 22. ledlionem, Qiioniam propter te morte affieimttr tot a die i aliam, quamali- cubi repererat, rejicit his verbis:/?; eo libro ^ qui eft de moribus Ecclefia Cutholica , iibi pofui teftimonium , in quo legittir , Propter te afficimur tota die , &c. mendofitas noftri codicis me fefellit , minus memorem Scripturarum , in quibus nondum aftiietus eram. Nam ejufdem interpretationis alii codices non habent ^ Propter te afficnnur i fed ^ Propter te morte afficimur. In Pfil. autem XLiv. f. (). ubi fie legebatur, Murra , & gutta^ & caffia a veftimentis tuis ^ a gravibus eburneis ; erroris notat Hieronymus haec verba , a gravibus eburneis; pro eifque reponit, domibus eburneis : & erroris caufam detegens : Qjiia , inquit , in Graeo fcriptiim eft , "^ jSapiav i^Kpavnv&'v ^ qtiidam Latinorum ^ ob verbi ambiguitatem ^ z ^r3.Yihusinterpretati funt.Sed haec fufficiant veteris Pfalmorum interpretationis exempla ; qui plura volec , librum ipfum , & notas noflras confulat. tniibroProvei- XL. Quemadmodum in duobus primis Regum libris , quod jam a biurum. nobis eft obfervatum , ita & in libro Proverbiorum plurimi ex an- tiqua interpretatione Latina defcripti funt verliculi. « Additamenta quae- » dam, inquit Martianaeus , tom. i. novae edit. Hieron. col. 9^8. n. a. )3 in contextum Vulgata; noftrte Latinae derivata funt a L X X. Senioruni jWnterpretatione hsec longe poft setatem Hieronymi inferta funt }} Hebraicse translationi. » Et infra col. 945. n. a. « In id genus addita- » mentoium cuiiofms attendentes, veram eorum deprehendimus ori- P R .E F A T I O. xix glnem in antiquo anonymo fcriptcy?e , qui fequentem adtexuit admo- tc nitionem ad finem praelationis in libros Salomonis , editte ab Hierony- « mo, cum haec volumina primum recenuiit ad Grcecos codices LXX. cc Translatorum , obelis & afterifcis opus omne diftinguens. Ideo & de « Graco , & de Hebrwo , inquit Anonymus , pr^fatiunctda utraque in hoc « libro pramiffa eft , qum nonnulla de Graco , ob Muminationem fem/ls , (^ k- « genus adificationem , vel infer t a Hebraic a tramlationi , vel extrinfecus jiincla cc funt. 53 Porro adfcititias illas fententias, cum in Vulgata nortra ferva- tas, tum ad margines quorumdam Mfs. codicum repofitas, in vete- rem textum noftrum , vel certe in notas fubjedas retulniius ; csete- ras e veterum Patrum fcriptis deprompfimus. XL I. In libro Ecclefiadx , cujus antiqua interpretatio ad codices in ubro Ecckfiaf- Graecos eft elaborata , has nobis hujus verfionis reliquias fuppeditavit '*" Hieronymus in commentario , fcilicet cap. i. f. 5. Oritur jol ^ & oc- cidit fol , & ad locum fuum ducit : Pro eo quod , inquit , vulgatam Editio- nem fequentes ^ pofuimus ad locum fuum ducit, in Hebr/eo habet ^ foeph. Et t- i^- -H"^?"*: diftentionem malam dedit Deus film hominmn ^ ut diften- dantur in ea , obfervat verbum Hebrseum anian , Aquilam , LXX. & Theodotionem 7rse<cr7rao>'.oV fimiliter tranftulifle , quod ait in diftentionem exprefTifTe Latinum interpretem ; Symmachum vero «^cA/^r , id eft occupationem. Item cap. 11. f. 2. Rifui dixi amentiam ^ hxc hzbet : Uhi nos amentiam legimus , in Hebrao habet molal ; quod Aquila TtAamcr.v id eft errorem i Symm. ^ofvQov, hoc eft t\im\x\i\.\m ^ interpretati funt : ^. vero <. Feci mihi hortos , & pomaria ; plantavi in illis lignum omne fru£liferum (ic fatur idem S. Dodor : Plantantur arbores , non omnes fruHifera , ut in Latinis codicibus habemus ; fed omnis fru£lus^ hoc eft dwerfarum frugum. Vi- defis in notis plura hujufce verfionis indicia. XLII. In Cantico Canticorum iftas ex interpretatione veteri de- in camico Can- fcriptas voces, atque fententias obfervabis. Cap. i. f. 1. Ofculetur me"""""'' ab ofculis^ vel ofculo oris fui : f. 2. Unguentum exinanitum eft nomen tuum : f. 4. Fufca fum^ & decora. Cap. viii. f. 5. Qiia eft h^c ^ qua afcen- dit dealbata> Item pafTim occurnt yox frater ^ fraternus ^ fratrueUs vel confobnntis , pro voce dilecius } ficut & capillatura^ vel capdlamentum ^ loco capilli. Alia infuper multa in ipfomet libro cuivis obfervare licebit , quern pene totum ex Ambrofio eruimus. X L 1 1 1. Sapientiae , & Eccleliaftici , necnon & geminos iVlachabjeo- i" sap rum libros, una cum prophetia Baruch, & epiftola Jeremi^, totos at-fuctr'^ que integros exftare in Vulgata noftra ex antiqua interpretatione, jam '"'"''■ obfervavimus, idque communi omnium eruditorum fententia conftat. X L I v. In Ifai^ prophetia his antiquam verfionem Latinam fen- in prophetia tenths 8c vocibus dignofces. Cap. i. t- V ^g'^ovit bos pojfeffbrem fuum ^^^ & afinus prafepium domini fui. Ambrofius in Luc. 2. col. 1296. a. le- git quidem prafepe ^ fed addit, imo prsefepium dixerim^ ficut fcripfit qui tranftulit ; nihil enim apud me diftat in verba , quod non diftjt in fenfu. Ibi- dem f. 6. Non eft malagma imponere : ita haud dubie ferebat antiqua ver- fio Latina, ut Hieronymus his verbis atteftatur in hunc Vulgatx locum ex Hebraeo , Non eft circumligata } pro quo L XX. tranftulerunt , Non eft malagma imponere. Idem dixerim de t- 18. ejufdem cap. i. Sifuerintde- li£ia veftra ut phocnicium} cum plerique antiqui conftanter legant phccni- cium^ Hilarius videhcet, Cyprianus , Ambrofius, Auguftinus, Fulgen- tius, & ahi. Cap. n. f. 6. Pro Philifthiim , inquit Hieronymus , yiw- fer LXX. ahenigenas mterpretati funti ficut ^ ^. 16. pro Tharfis, quod Tom. I. g entii , Eccleliaili'ci , Ba- ruch, & Machab. Ifaise. XX P R iE F A T I C. omnes Jimilker tranfliilerum i foli LX(j^. mare inter pretati [tint. Ibidem f. 22. hxc Vulgatae hodierncc verba, Ojiiefcite ergo ab homine ^ cujus fpiritus in naribiis ejus eft ^ quia excelfus reputatus eft ipfe^ in veteri verfione aberant ; quod etiam obfervac his verbis Hieronymus : Hoc pratermifere LXX. & in Gracis exemplarikis ab Origene fub afteriftas de editwne Aqnil^ additum eft. Cap. VI. f. 4. Et levatum eft limen ex voce ^ qua ^ &c. Ubi ^ inquic idem S. Doetor epill:. ad Damafum, in Latino elevatum legimus^ in Gra- co lublatLim ponitiir : fed quia verbi ambiguitas iitroque modo interpretari po- teft^ noftri elevatum interpretati funt pro Ablato. Notanda vero maxime veneris noftri interpretationis lectio cap. ix. y. 6. Etvocabitur nomen ejus , Magni conftlii nuncius : adducam enim pacem fuper principes , (^ fanita- teni ejus ^ pro his de Vuigata hodierna , Et vocabitur nomen ejus ^ Admi- rabilis^ conftliarius^ Dtiis , /orto, pater futuri frculi^ princeps pads. P. ledio- ni fufFragatur MifTale Rom. ad Introit. 7^. Mife Nativ. fa vent etiam plures e Patribus Latinis,apud quos hmiliter, ficut & apud LXX. In- terp. tacita relinquitur Chnllii divinitas. Sed telliis in primis eft hu- julce ledionis laudatus Hieronymus, qui etiam quid de hoc LXX. Interpretum filentio fentiat , his verbis exprimit : Nomiiinm ma- jeftate perterntos LXX. reor non effe aufos de puero dicere^ quod aperte Deus appellandus ftt , ij" cater a; fed pro his fex nominibus pofnijje , quod in Hebrdico non habetur^ Magni conftlii angelum; & ^ Adducam pacem fuper principes^ & fa- nitatem ejus. Sexcenta alia hujus modi figna verfionis antique in mentem veniunt, quae confulto omittimus : unum addam ex cap. xlv. petitum, f. I. qui ita legitur in Hebrseo , & Vuigata hodierna : Hac dicit Do- minus chrifto meo Cyro. Manifeftum eft Latinam verfionem antiquam non Cyro , fed Domino habuilfei neque enim aliter legifTe conftat Tertul- lianum , Novatianum, Cyprianum, Tichonium, Vigilium Tapfenfem^ & caeteros antiquos fcriptores. Hinc Hieronymus in hunc locum , Scio^ inquit, in hoc capitulo^ non folum Latinorum ^ fed Gracorum plurimos ve- hementer err are ^ exiftimantium fcriptiim ejfe^ Sic dicit Dominus Chrifto meo Domino neque enim Kupia ^ quod Dominum fonat j fed Cyro dicitur ^ qui Hebraic} appellatur Chores , regi Perfarum. injeremia. XLV. Ad JcreiTiiam quod attinet, obfervat Hieronymus in prse-"- fat. in hunc prophetam , fe vifonum ordinem apud Cntcos & Latinos om- ninb confufum , ad priftinam ftdem correxiffe ? fed praetermifiife libriim Banich^ qui nee in Hebrao legitur ^ ^ec habetur : & revera hodie in Vuigata noftra exftat liber ifte ex ea interpretatione, quae tum recepta erat, ut jam di- ximus. Alia multa in fequentibus prolert S. Docftor indicia, quibus fe- cerni facile poteft hsec vetus verfio. V. g. cap. 11. y. 6. ubi Vuigata noftra legit, neque habitavit homo ^ ait : Pro homine , LXX. filium hominis inter- pretati funt*: quod invicte probat hunc verfum, his verbis expreffum, Ne- que commoratus eft tbi films hominis ^ ad veterem illam pertinere. Cap. xxxi. ■^. 2, ubi Vuigata noftra habet, Invenit gratiamin deferto populus i antiquam lectionem , Inveni lupinum in deferto^ his verbis rejicit : Ridicule Latini co- dices in hoc loco ^ ambiguitate verbi Graci^pro calido, lupinos interpretati funt: Gracum enim S^pfj.ov, utrumqtte figmficat ^ quod<^ipfum non habetur inHebrao: quae etiam repetit in haec verba Ifaise cap. lxv. quafi calidtm in deferto in- vent Ifrael^ &c. Item fupra cap. xxiii. f. 18. ex Hebraeo , Qius enim af- fuit in confilio Domini > Vbi nos ^ inquit idem Hieron. interpretati fumus in confilio Domini, & in Hebrdico fcriptiim eft bafod LXX. & Theodo-> tio fubftantiam , //I'e fubfiftentiam interpretati funt. Et revera Ambrofius, Vigilius Tapf. Vidor Vit. & Viclor Africanus , hanc veterem ledionem P II iE F A T I O. xxf habenr, verfum ilium his verbis efferentcs : Quoniam qnis fletit in [ubflan- tta Dummi ? Infinitus fim li pleraqiic id genus teftimonia perfcqui , & pene ad flitietatcm ingerere perfeverem. Nee vero pauciora occurrent in Ezechiele, Daniele, & caeteris prophetis , quae utililis, commodiuf- que in iplis infpicientur notis. XL VI. Nunc de novi Teftamenti antiqua interpretatione paucis di- DcnovoXtda- cam. Sed priufquam indicia & noras, quae veterem cujufque libri in- "'"""^ terpretationem lecernunt, alTignem, operoe pretium eiTe arbitrur Hie- ' ronynii verba referre , quibus fandus Dodor differit de nova interpre- tatione, quam elaborandam, feu" potius de veteri, quam ad fidem exem- plariorum codicum emendandam, jubente Damafo, aggreditur. Nn- Hieronj-mi ver- viim opus facer e me cogis ex veteri i lit poft exemplar ia Scriptitrartm toto or be dif- ve'-frMn^^pKil! perfa^ qtiafi qiiidam arbiter fedeam; & quia inter fe variant^ qua fint illa^ qua cum """«.quanicn-.en- Craca confentiant veritate^ decernam. Pius labor ^ fed periculofa prafumptu) Quis enim ciim in manus volumen ajfumpferit^ (b' a faliva quam femel tmbibit viderit difcrepure quod le^itat , non fiatim erumpat in vocem , me falfarium , me clamitans ejje facrilegum , qui audeam aliqiiid in veteribus libris addere , mutare corrigere ? Adversus quam invidiam duplex caiifa me confolatur ^ quod (^ tu^ qui fummus facerdos es , fieri jubes ; iy verum non ejfe quod variat , etiam maledico- rtim tefiimonio comprobatiir. Si enim Latinis exemplaribus fides eft adlubenda refpondeant quibus ? tot cnira funt exer/iplaria pene , quot codices. Stn autem Veritas eft quarenda de pliiribus , cur non ad Gracam originem revertentes ea qua vel a vitiofis inter pretibas male reddita , vel a prafimptoribus imperitis emen- data perverfius , vel a librariis dormitantibtis ant addita funt , am mutata cor- rigimus? Et poft pauca ; Hac prafens prafatiuncula pollicetur quatuor tantiim Evangelia codicum' Gracorum emendata collatione ^ fed veterum ; qua ne multiim a le^ionis Latina confuetudine difcreparent ^ ita calamo temperavimus ut his tantiim , qua fenfum videbantur mutare , correflis , reliqua manere pate- remur^ ut fuerant. Denique hsec obfervat : Magnus hie in noftris codmbus ^rror inolevit , dum quod in eadem re alius Evangelifta plus dixit , in alio , quia minus putaverint ^ addiderunt ; vel dum eundem fenfum alius aliter expreftit ^ ille qui tmum } quatuor primum legerat , ad ejus exemplum cateros qitoque aftimave- rit emendandos. Unde accidit ^ ut apud nos mifta fint omnia ^ & in Marco plu- ra Luca atque Matthai ; rurfum in Matthao plura Johannis & Marci^ & in cateris reliqnorum qua aliis propria fint , inveniantur. X L V 1 1. Plurima in his S. Dodoris verbis funt perpendenda. Pri- Hieron. verba mo quidem in eorum numero exemplarium, quje inter fe difcrepabant, ^''P'"'^'' ' ' fuere quEedam aliis magis fincera ; ea autem ahis erant finceriora, Hie- ronymi judicio, quse Gr^co magis erant confentanea, ut diferte figni- £cat S. Doctor, cum ait, id fibi onus impofitum , ut arbiter fedeat ^ & inter difcrepantia Latinse interpretationis Scripturarum exemplaria, de- cernat qua fint ilia , qua cum Graca confentiant veritate. At vero ilia La- tins interpretationis exemplaria , qu;x cum Graeca confentiunt verita- te, ipfa funt exemplaria, quae puram putam Zrj//awz reprxfentant, quam caeteris anteponendam , utpote verborum tenaciorem , pronunciat Au- guftinus. Deinde in diverfis hifce exemplaribus multa equidem erant, vel a vitiofis interpretibus male reddita , vel a prafumptoribus imperitis emendata perverfius ^ vel a librariis dormitamibiis aut addita am mutata. Hk macule, quibus afperla erat, Hieronymi aetata, vetus Scripturarum interpreta- tio , adeo impedimento non funt quominus noftra aerate dignolcatur, ut etiam plurimum ad eam fecernendam conducant. CcCterum haud ta- ks has fuifle maculas exiftimandum, ut iis penitus foedaretur vetus inter- Juniur. xxii P R /E F A T I O. pretatio ; quando quidem vel ipfe teftatur Hieronymus, fe plurimare- ^ liquifle intada : ne muhum ^ inquit , a lecfionis Latiiuv confuetndine difcrepa- rent , ita calamo temperavimus , ut his tantim , qua fenfum videbuntur mutare , correclis^ reliqua manere pateremitr , ut filer ant. Itaque tarn haec Hierony- mi verba, quibus menda & maculas ; quam & ea, quibus Latinarum interpretationum numerum amplificat, debemus interpretari mollilis, ne- dum ea urgere vehementius. vcrerisintcrprc- XLVIII. Nuiic quafdam ex innumeris, vetcris a Hova intcrpretatio- novo Teftf"'' '" nc difcrepaiitias hie fubjicio. In Evangelic Matthaei exemplo erunt ife : Cap. I. y. 2^. in Vulgata hodierna legitur, Ecce virgo in liter o habebitim antiqua autem ita legerunt olnn Irenseus, Cyprianus, Ambrofius, Augu- ftinus, Vigilius Tapfenfis , Leo Magnus, Maximus Taurin. &c. in utero concipiet^ vel accipiet. Cap. ii. f. 5. interpretatio vetus ferebat, in Bethle- hem J udaa ^h Grxco TOc 'lacTala?; non J lid a ^ quod in Vulgata hodierna le- gitur. Hieronymus in Matth. 2. torn. 4. col. 9. a. fimiliter legit in Beth- lehem J uda a ; £ta hie librariorum errorem elTe admonet : Putamus enm^ inquit, ab EvangeliJIa primum editttm, ficiit in ipfo Hebrdico legimus^ Jiidct^ non Jiidaa. Cap. V. verfum 7. Beati mifericordes ^ quoniamipfn miferebitiir Deus^ ex Itala veri;one prodiille coUigitur ex Hilario , Ambrofio, Auguftino , Chromatio Aquileienfi , Audore operis imperfecli , S. Valeriano , & aliis : item & verfum 22. ejuldem capitis, Omnn qui irafatur fratri fuo fine caii- fa^ e Graeco , u-lc 6 ofpyii^o/d^ot; ■nJ' dStX(f(p dunl iiyJr nam plenque Patres antiqui, Irenseus videlicet, Cyprianus, Hilarius, Philaftrius, Augufti- nus, S. Paulinus, Auclor operis imperfecti , Gregorius M. pariter addunt fine caiifa. Cap. vi. verfus 4. Et pater tiius ^ qui videt in abfcondho^ vel in abfconfo , reddet tibi in palam , ad eandem pertinet verfionem , tefte Au- guftmo, qui lib. 2. de ierm. Dom. in monte, ait, multa Latina exempla- ria fic habere i fed quia ^inc^it^ in Gracis ^ qua priora fiint ^ non invenimus pa- lam , non putavimus hinc ejfe aliquid dijferendum : in Graeco tamen hodierno eft, -^7n]J[ac7i mi ov m" (fcLvipa. Item y. II. Vulgata vetus legebat, P««e?w «oy^ triim qitotidianum da nobis hodiei & ita legifTe conftat TertuUianum, Cypria- num, Ambrofium, Auguftinum, Chromatium, Sedulium. Prseter hos Hieronymus, lib. 2. in epift. ad Titum, diferte afTerit fectindum Latinos interpretes fcriptum efTe, Panem noftrum quotidianum ; fed melius in Graco fiaberi^ Panem noftrum jV^aOTOf, id efl pracipuum^ egregium^ peculiarem : & poft pauca : Qtiidam^ inquit, i'minnDv exiftimant panem diSium^ quod fuper omnes imct^ fit : & comm. in Matth. Qiiod nos fuperlubftantialem expref- fimus^ in Graco habelur tTUHcncv. Obfervanda in his Marci Evangelii ver- bis antiqua interpretatio cap. iii. f. J. Et circiimfpiciens eos cum indigna- tione fuper emortua illorum corda^ dixit homini : Extende manum tuam. Et ex- tendi , & reftituta efl manus ei , ficiit & altera : pro quibus in Vulgata legi- mus : Et circiimfpiciens eos cum ira^ contriflatus fuper cacitate cordis eorum^ di- cit homini & reftituta eft manus tlli : qux magis concinunt cum Graeco, ubi flC habetur : Kcu TneiS^i-^ajuS^oi; cwtui; fur opyrt;, cfu>^v'ZB-iju^o( iyn n 7m- gjoV^ TOC Ticf^^Jiai; ttju^, ?\iyit TZjD dv^^rwa) )u "^uiyt-nfafiH ^- ^'P ^xm Cyivc cci >i' aMw- Cap. X. verfus ij. Ecce qtiidam adgeniculans dicebat ^ his redditur verbis in Vulgata noftra , Prociirrens qiiidam , genuflexo ante eum , rogabat eum. Cap. XII. f. 42. ubi Vulgata habet , Vidua una pauper mifit duo minu- I ta } ferebat vetus verfio , mifit ara duo. Item in verfione veteri verfus ic. cap. xiii. Qtii in fuperioribus ^ non defcendat ^ ita in Vulgata noftra exprimitur , Et qui fuper tedum , ne defcendat. Caeteris percurrendis no- vi Foederis libris fuperfedeo : pauca namque hsec lufficere arbitror, ut P R iE F A T I O. xxlii de veterls a nova interpretatione difcrepantiis judicare sequus ledor polTit. Sed haec melius in ipfo opere difcutientur : quid enim aliud Vul- gata noftra, e veteris regione edita ; quid fufiores notae, utrique verfio- ni fubditae offerunt , nifi perpetuas hujufmodi diverfitates V XLIX. Dixi maculas, quibus afperfa erat vetus interpretatio, adeo HuJus interpret, rr • !• • \- r 'J r macul* ad earn non elle impedimento quominus dignolcatur , ut etiam ad earn lecer- difcernendan> ma- nendam conducant. Id quidem arguunt verba ifta verficuli quinti in "'"^ ""'*"'""'* capite fecundo Matthxi, in Bethlehem Judaa : haec, inquam , verba, in quibus mendum eft, ut placet Hieronymo, fimul & fecernunt antiquam interpretationem, & earn verborum tenaciorem, & cum Graeca veritate confentientem oftendunt ; fiquidem in Graeco legitur -n?? 'lac/^/a? , quod cum veteri interprete verbum verbo reddes Jtid^ai non Jiida ^ ut in Vul- gata legitur. Mendum quidem iftud contendit elTe Hieronymus : Li- brariorum hie error ejl , inquit , in Matth. 2. t. 4. col. 9. a. putamtis enim ab Evangelifta primum editiim , ficut in ipfo Hebrdico legimtis , Judae , non Judsse. Hieronymo adentior, & errorem elTe concedo : veruntamen error eft, quo vetus interpretatio dignofcitur, & cum Graeco textumagis efle con- lentanea demonftratur. Nihil itaque necefle eft nos congerendis anti- quae interpretationis difcrepantiis diutius immorari. Quas enim e multis hue inveximus , abunde mfficiunt , ut probetur plurima etiamnum fu- perefle vel ex folis Patribus indicia , & notas , quibus haec antiqua inter- pretatio fecerni pofllt. L. Reliquum jam, idque unum videtur, ut eorum, fi qui fint, fcru- pulos convellamus, qui talibus indiciis antiquam agnofcere interpreta- tionem recufant. Sed antea operae pretium fadurus mihi videor , fi ftri- 6lim collegia fub afpedlum fuBjiciam, quae hadenus prolixe fatis de ve- teri interpretatione fumus prolecuti. ■ LI. Ecclefia Latina vel ab ipfis incunabulis, Scripturas facras Lati- FusJ haftenus ne redditas penes fe habuiife credenda eft , ne diutius Scripturae thefau- coifeaa"fuhi'idi!i^- ro privaretur. Quis primam omnium interpretationem audor emife-'"'^"''^'^^^'^""' rit i an fub ipfis Apouolorum temporibus, an aliquanto ferius ; an fa- cros unus omnes libros Latine reddiderit interpres ; an autem alios alii diverfis temporibus , & aliquot faltem annorum intervallo verterint , quoadufque libri omnes iacri Latine redderentur ; an fua fingulis eccle- fiis , propriaque fuerit interpretatio ; an una communis omnibus , com- muni omnium ufu recepta ; priorum Ecclefiae temporum obfcuritas , cer- to definire non finit. Verum five unica primum fuerit Scripturarum ver- fio Latina , qua fine vix uUo unquam tempore Latinam Ecclefiam fuifle crediderim ; five plures deinde fuerint ', Ecclefia, quam penes eft fumma audoritas , & jus Scripturarum interpretationes probandi aut reproban- di , unam prae caeteris ufu frequentiori olim , vel proximo ab Apoftolis tempore, ita confecravit, ut aliae, fi quae fuerint, nuUo pene ordine ha- berentur. Haec eft ilia interpretatio, quam propterea Commimem paflim fcriptores antiqui appellant. Nifi enim ea in omnium ufu fuiflTet , ut quid f^ulgata , ut quid Communis appellaretur ? Plena forfitan eft ilia longe antiquiftima interpretatio verbis & fententiis , quas vetus interpres, do- cente Paulo , Romse audierat , aut audita ab aliis acceperat , acceptaque fuae inferuit interpretationi. Quid enim? an credibile eft Paulum, qui gentium omnium ore loquebatur , cum Romae verfaretur (manfit autem. bien- nio , pradtcans regnum Dei , & docens qute funt de Domino Jefu Chrifto cum omm fiducia^ fine prohtbttione. Ad. Apoft. xxviii. 50. 31«) quid, in- quam ? an credibile eft Paulum toto biennio de regno Dei & Jefu Chri- Tom. I. h xxiv PRiEFATIC. fto difputantem in Urbe , non hic Romanorum lingua , quos inter ver- fabatur, quibus audientibus differebat , locutum, cum facrarum Scriptu- rarum verba proferret ? fin autem Romanorum lingua , Romanis verba faciens, facras Scripturas eft interpretatus Dociior gentium '■, an Roma- ni , quorum fidem eximiam toto orbe commendatam fuide fcribit Pau- lus, divina ha;c verba excidere & interire palTi funt ? Hsec ilia ipla ell interpretatio , quam nos recuperare , 6c revocare in lucem conati fumus, nee modo conati , fed etiam recuperavimus , & revocavimus ; fi mmlis totam atque integram, & quanta olim fiiit, faltem quanta nuncinfan- d:orum Patrum fcriptis , aliifque exftat monumentis. L II. Regulas propofuimus , notas, figna atque indicia aflignavimus, quibus dignofci facile polFit , an ea, quam in lucem emittimus , vetus ilia fit interpretatio, quse Hieronymi judicio , nafcenth Ecclsju-e fidem robora- vh , & quam Auguftinus Italam appellat. His regulis , & his indiciis , iplam eile antiquam interpretationem , five Italam^ qualis Hieronymi & Auguftini tempore exftabat , quo fcilicet nonnihil nativi nitoris amife- rat, & quibuidam afperfa erat maculis, conftare videtur ; quidquid re- clament nonnulli, qui his fignis atque indiciis antiquam interpretatio- nem agnolcere recufant , atque etiam pofTe dignofci negant. L 1 1 1. Sed jam ad refellenda ipforum argumenta , & ad vindicandam Veterem verfionem, feu Italam^ aggrediamur. Neque enim difTimulare fas eft plurima eiTe , & gravia ilia quidem , quje contra eam poftint ob- jici , in quam proclivior fum fententiam , & quam initio hujus primse prsetationis partis jam leviter attigi , plura ad calcem me di(5lurum pol- licitus. Argumenta , qui- L I V. Scilicet, fi vix alia, inquiunt, apud Latinos in honore & ufu veri^onem^'no'ft™ fuit interpretatio Scripturarum , prster eam veterem , quae Itala a no- impugnatur opi- {jjg pQ^j- Auguftinum appellatur , quorfum tanta Latinorum codicum vel ipla in Urbe difcrepantia ? Ut quid Damallis id Hieronymo de- dit negotii, ut arbiter lederet, & qusenam inter tot varia exemplaria effent ea, quae cum Grxca confentirent veritate, decerneret ? Ut quid Damafo Hieronymus refpondiffet, tot apud Latinos fuilTe exemplaria, quot codices ? Si Latinis exemplarihis , inquit , fides eft habenda , refpon- deant , quibus ? tot enim fiunt exemplaria pene , quot codices. Certe fi una tunc in honore & ufu ftiilTet interpretatio Scripturarum , neque Da- mafiis Hieronymo quam impofuit , provinciam impoiuiflet i neque Hieronymo his reipondere verbis licuiffet. Refpondit tamen. Ubi ergo tum erat famola ilia interoretatio, fola in ufu? an tanta potuit effe inter varios unius ejufdemque Scripturarum interpretationis codi- ces difcrepantia, ut vel ipfe Romanus pontifex haereret, atque igno- raret qmbus .fides effet habenda? An ita hofpes & peregrinus Romae fiiit Damafus, ut eum.lateret, quaenam germana & fincera elFent Ital^e exemplaria , illius nimirum interpretationis , quse fola in ufu apud Latinos , maxime apud Romanos femper liierat , atque etiamnum efle debebat ? LV. Praeterea , inquiunt, fi una eademque exftitit interpretatio in Ecclefia Latma , tam frequenti ufu confecrata , ut cseterae , fi quae iiie- rint, nuUo ordine haberentur ; ut quid alii aliis verbis Scripturas lau- dant SS. Patres ac Dodores ? Unius profedo ejufdemque interpreta- tionis eadem funt verba ', quae fi interpretatio fola a Patribus Hiit ufurpata , iifdem debuit verbis ufurpari : ut quid ergo aliis Cypria- nus verbis, aliis TertulHanus, ahis Auguftinus, aliis Ambrofius, inter P R TE I- A T I O. XXV laudandas Scn'ptiirse fcntcntias , utuntur ? L VI. Atquc hxc dcmuni Iiint argiimcnta , quibiis ea impugnari po- tell opinio , in quam me die proclivioreni dixi. Non vereor ut quis ea me dilfimulaHe , eorumque vim , i\ quam habent , quo ea facilius folverem , aut iblvifTe viderer , extenuafTe accufet. Ad ea jam fol- venda , & ad vetcrem interpretationcm ab his tclis vindicandam ag- gredior : neque enim contrarias mihi rationes afpernor : tantum id quam maximc paucis licuerit, quoniam brevis ede cupio, expediam. L V 1 1. Prima veniat in medium difficultas , petita ex exemplarium Rcfeiiimr pru difcrepantia. Quamlibet grave, firmumque videatur iftud argumen- [^^"^ "2"™«"- tum ; fpeciem tamcn lirmitatis potiiis, quam iplam habere firmitatem, ego afTcrere nihil dubitem ; idque vel inde patet, quod paribus quoque argumentis conficeretur, neque hodiernam Vulgatam nortram, efle earn Scripturae interpretationem , quae longo tot faeculorum ufu in Ecclefia probata fuerat ad ufque Tridentina^ fynodi tempora ; quae quidem lynodus eam gravi decreto authenticam declaravit. Si enim ingens numerus diicrepantium inter fe exemplarium , quae facraruni Scriptu- rarum interpretationem Latinam repraefentabant , priufquam novam elaboraret Hieronymus, fatis fit, ut ea fuifle una negetur verfio , quae fola diuturno ufu in Ecclefia probata effet, ac confecrata ; fi, ob iftam exemplarium multitudinem , ac difcrepantiam , dignofci certo non po- tuilfe , nee recuperari veterem illam interpretationem contendatur i cuilibet alteri amrmare licebit , neque etiam fecerni potuifTe Vulgatam hodiernam in tanta , non modo codicum , fed etiam interpretationum multitudine , & difcrepantia, quantam fuide concilii Tridentini tempo- re, ipfi aud:ores lunt editores Romani, c^uorum verba editioni Sixtanae praefixa hic fubjicio. (c In multis magnifque beneficiis , quae per fa- cc cram Tridentinam fynodum Ecclefiae liiae Deus coptulit ; id inprimis cc numerandum videtur , quod inter tot hatinas editiones divinariim Scriptu- cc rarinn , folam veterem ac vulgatam , qua longo tot factdorum ufu m Ecclefia cc ■probata fuerat^ graviffimo decreto authenticam declaravit. Nam ut cc illud omittamus , quod ex recentibus editionibus , non paucae ad hse- cc refes...... confirmandas licenter detortae videbantur , ipia certe tanta cc verfionum varietas , atque diverfitas , magnam in Ecclefia Dei confii- cc fionem parere potuilfet. Jam enim hac nortra aetate illud fere eve- cc nifle conrtat , quod S. Hieronymus tempore fuo accidilTe teftatus eft, cc tot fcilicet ftiiU'e exemplaria , quot codices , cum unufquifque pro arbitrio cc fuo adderet, vel detraheret. Hujus autem veteris ac vulgatx editionis cc tanta femper fuit audontas , tamque excellens praellantia , ut eam cc cateris omnibus Latinis eduionibiis long} anteferendam ejfe apud sequos judices cc in dubium revocari non poffet. Qui namque in ea libri continentur c< ut a majoribus noftris quafi per manus traditum nobis eft, partim ex cc S. Hieronymi translatione , vel emendatione fufcepti funt ; partim cc retenti ex antiquiflima quadam editione Latina , quam S. Hieronymus cc Communem & Vulgatam^ S. Auguftinus Italam ^ S. Gregorius Veterem cc translationem appellat. » Et poll pauca. cc Quia tamen in tanta re nulla cc poteft effe nimia diligentia ; & codices Mil. complures , & vetuftiores, cc lummi Pontificis jufTu conquifiti , atque in Urbem advecli funt ct Et Pius IV turn lacrarum litterarum , tum variarum linguarum pe- cc ritiffimis viris eam provinciam demandavit , ut vulgatam editionem cc Latinam , adhibitis antiquiftimis codicibus Mfl^ infpedis quoque He- « braicis , Grsecifque Bibliorum fontibus ', coniultis denique veterum « xxvi PRiEFATIO. w Patrum commentariis , accuratiffime caftigarent. » inVuigawmho- L V 1 1 1. Ex his cditorum Romanorum verbis manifeftum eft. quid- dicrnamregeri no- ' J ' fl r ■ • ■ r-- • • left , quidquid in quid in noltram lententiam circa antiquam Scripturae interpretationem rSg«itu"'^' ingeritur, regeri pofTe in Vulgatam hodiernam : utriufque enim fors eadem, par conditio, fimilis fortuna. Utraque longo ac diuturno ufu probata, ac confecrata ; utraque, contradis maculis, nonnihil foedata; utriufque innumeri , difcrepantefque codices : Jam enim hac noflra atate^ inquiunt editores Romani , illud fere eveniffe conflat^ quod S. Hieronymus tempore fuo accidiffe teflatus eft , tot fcilicet fnijfe exemplaria , qtiot codices , cum umifqnifqtie pro arbitrio fiio adder et , vel detraheret. Demum , ne quid defideretur , utraque fuuni habuit Damafum ; & uterque Damafus fuum habuit HieronymLun , cujus ftudio & opera maculae funt detra- d:ae,nativus redditus nitor^ nifi quod plures habuerit Pius IV. qui turn facrarum litterariira , turn variarum linguarum peritijfimis viris earn provin- ciam demandavit ^ ut vulgatam editionem Latinam ^ adhibitis antiquijjmis co- dicihus MjJ. injpe£lis quoque Hebraicis , Gracifqiie Bibliorum fontibus ; conful- th deniqu^ veterum Patrum commentariis , accuratijfime caftigarent. Nemini profec5t6 manca videbitur ilia comparatio : nemo non advertit quam apte cadat } adeoque quam merito dixerim , regeri in Vulgatam pofle qucecunque nobis objiciuntur. Enim vero fi vix alia, prseter Vul- gatam Latinam , in Occidentali Ecclefia , quam late patet , interpre- tatio Scnpturarum obtinebat ad ufque Pii IV. tempora ; quorfum tan- ta ubique, vel in ipfa Urbe, non tantum codicum Latinorum, fed & interpretum multitudo , ut timendi locus fuerit, ne tanta diverfitate confuilo pareretur in Ecclefia , ipfaque turbaretur ? Si tanta hujus in- terpretationis audoritas femper fuit, tamque excellens prseftantia, ut ipli ca;teras pofthabendas efife verfiones apud aequos judices revocari in aubium non pofTit.; quid necefle fuit , ut banc tantse audoritatis , & tarn excellentis prseftantiae Vulgatam Latinam denuo emendandi , 6c ad Grxca, Hebraicaque exemplaria caftigandi provinciam viris lin- guarum peritiftimis demandaret alter Damafus. Nonne his peritilli- mis viris hcuit iifdem verbis Pio IV. refpondere, quibus olim Damafo Hieronymus refponderat? Qua ratione enim viri dodi , quibus hsec a Pio IV. impofita eft provincia , germanum Vulgatae noftrae con- textum , in tanta codicum , interpretationumque multitudine , quanta , ab Hieronymo ad Tridentinae fynodi tempora exftitit , & exftabat , dignofcere potuerunt ? Quid plura ? nonne qusecunque funt nobis ob- jeda , haec poflunt urgeri ? inutramqueni- L I X. Jam vcro fl haec momenta nihil habent virium , quo confi- advI!ii"bmniob- ciatur eam Scripturae interpretationem, quam toi inter alias gravilTimo jei^a. decreto authenticam declaravit facrofanda fynodus Tridentina, eam ipfam non efle interpretationem , quse longo tot faeculorum ufu in Ecclefia probata fuerat ; ut quid iifdem conficeretur inter varia exem- plaria , diverfofque codices nee dignofci , nee revocari in lucem po- tuiffe longe antiquillimam illam Scripturae verfionem, quae in honore apud Latinos erat , priufquam Hieronymus novam elaboraret ? Fa- ceflTant ergo , omnemque deponant fcrupulum , qui ob tantam exem- plarium codicumque multitudinem , & dilcrepantiam , quantam fuifTe olim putant, revocari in lucem polTe antiquam Scripturarum interpre- tationem negant. « Hanc tantam varietatum multitudinem ( ut cum a editoribus noftris operum Divi Auguftini loquamur ) minime difEte- « mur j fed minorem efle nequivifle contendimus. Quifquis in evolven- PR^FATIO. xxvii dis Mfs. vel mediocrem laborem impendent, is ignorare nequaquam a poterit rara inveniri exemplaria , in quibus paginarum numerus , va- a rietatum five bonarum , five malarum multitudine non vincatur ; & in c< hujufinodi fcriptis codicibus , non fecus ac quandoque in editis gra- « via quaedam occurrere, non modo qua a librariis ^ ut Hieronymi ver- cc bis utamur , d^rmitantibm , atit addita funt , aut mutata i fed etiam ^ pra- ct ftmptoribm imperhis emendata perverfius. Lucas Brugenfis, qui Tola col- cc legit Romanse corredionis in Bibliis Editionis vulgatae , juflii Sixti V. cc recognitis , loca infigniora , horum plufquam ducenta in folo Pfalterio cc annotavit. Quis vero inde colligat, aut codicibus, ad quos fadta eft <c ea correclio , Vulgatam minime contineri ; aut Vulgatam ipfam , quse cc noftris in Bibliis hodie circumfertur, & in qua tot obfervantur diver- cc fitates, non eandem, quse erat concilii Tridentini tempore , exifti- cc mandam ? » L X. Quamvis autem tantam varietatum multitudinem , five in Ope igirur regu- codicibus , five in interpretationibus Scripturarum minime diffiteamur ; lurdig^iX!'* imo etiamfi tam multas olim Scripturarum fuiffe interpretationes ut '«vocaii in luccm numerari non pollent , tam muita exemplaria, ut codicum numerum preudo. sequaret numerus interpretationum , exadis rigide Hieronymi aliquan- diu & Auguftini verbis, concederemus ; nihilominus tamen unam fuilfe inter alias contendimus interpretationem , quae caeteris prxftuit ; quse in honore , & ufu frequentiori tuit ; cui aliae omnes funt pofthabitx ; quae etiamnum , fi minus tota , faltem quanta exftat in antiquis moni- mentis , Patrumque fcriptis , revocari in lucem , atque dignofci ope regularum , quas propofuimus , polTit ; quemadmodum dignofci potuic Vulgata noftra in fuTuli , ne dicam in majore codicum exemplanum- Que multitudine ; inter quae , ipfa , Ecclefis ufu probata , ac veluti con- lecrata eminebat , & integra ad nos , non tamen fine mendis per- venit. LXI. Videant nunc qui ex multitudine, & difcrepantia codicum, contra antiquae interpretationis vindices & inftauratores , tam firmum fibi videntur elicere argumentum , quid inde poflit confici. Quae ve- to fint harum difcrepantiarum caufe , & qui fieri potuerit , ut unius ejufdemque interpretationis Scripturarum, varii & difcrepantes efient codices , nihil necefTe eft hie expHcare , cum de his jam dixerimus §. 2°. n. I J. & 1 8. Hunc locum adeat ledor, fi vacat ; nobis eadem dicere non vacat. LXI I. Alterum argumentum poteramus contemnere, & labore re- Rewiimr t. ar- fponfionis penitus fuperfedere : mhilominus illud quoque refellemus. g""^"""- Si una, inquiunt, eademque ofim fuifiet in ufu interpretatio Scriptu- re , nee praeter iftam alise ulle exftitifTent , aut faltem in ufu fiiilfent ; nulla deberet occurrere difcrepantia in Patnbus, qui Scripturas laudant : nimirum, fi una, eademque omnibus fuit interpretatio, ex uno fonte eandem haurire aquam debuerunt. Ut quid ergo aliis Tertullianus , ahis Cyprianus, aliis Ambrofius, atque alii aliis verbis Scripturas lau- dant ? LXIIL Jam munita nobis eft via ad hujus difficultatis enodatio- cur in isudanais nem ; quae etiam fuperiori refponfione expedita , & explanata videri f^^lf^^^' potuit. Quae enim caufa eft , cur varii difcrepantefque fint Scriptu- ss. p rarum codices ; eadem caufa eft cur fandi Patres in laudandis Scriptu- ris non confentiant aliquando , atque etiam ipfi fibi non femper conftent. In primis juvat obfervare jnon adeo urgendam , verbifque Tom. I, i s non con- inter Jum atres. xxviii P' R. 4^ F A T I O. ampliiicandam hanc efle difficultatem ; quandoquidem fandi Partes, alii ab aliis, aut ipfi a femetiplis in laudandis Scripturis tantopere ;nQn difildenc : Latini namque Patres , xlim facras Scripturas proferunt y iif- . dem eas fententiis verbifque, aut iifdem, aut pene iifdeni folent proferre, , & magna inter eos felixque ut plurimum eft concordantia ', rara au- tem, & levis fere Temper, quandocunque aliqua intercedit , difcrepan- tia. Deinde quilibet Pater fibi fatis conilat, & quam femel laud^vit Scripturas lententiam, hanc in aliis deinceps libris, fiquando opus eft, iifdem plerumque conftanter verbis laudat. .;;;,•?_ No.i propterei L X I V. Scd £iteamur quod res eft,verifque concedamus.' Inlaur scdptmamm "i"- dandis Scripturis interdum non adeo omnes , & finguli fecum Patres, tcrpretaiiones. coufentiunt , ut nou aliquando alii ab aliis diftideant , 6l alias alii fen- tentias, alia alii verba adhibeant. Hanc varietatem minime diffitti-;; mur : aliquando enim difcrepat a Tertulliano Cyprianus , a Cypriano Auguftinus, ab Auguftino Hieronymus, & alii ab aliis. An vero prop- terea diverfas fuifle Scripturarum interpretationes , quibus Patres vite-, *ComrariaEian-rentur , dixerimus ? * Ita exiftimat clariflimus Jofephus Blanchinus,. coriu«dr^ii.4'o! presbyter Congregationis Oratorii Romani, to. i°. nuper edito Fin- diciarum canonicurum Scripturarum , pag. x x v 1 1. qui poftquam non- nulla Hieronymi , Auguftini , Hilani Pictaviednfts in medium adduxit, teftimonia, quibus plurimos Scripturarum interpretes &L translator es ^ quo -quidem nomine utitur Hilarius, adeoque plurimas interpretationes fuifle docent , ita profequicur : cc Varietas ergo ledionum , quae in operibus » veterura Latinorum Patrum deprehenditur, non unam eandemque, led. » varias ac plane diverfas Latinas verfiones prodit , quas ufurpari. de- » preliendimus a Tertulliano, Cypriano, Hilario, aliifque. S. Auguftinuiij « Hipponenfem, 6c Ambrofium Mediolanenfem, epifcopos, J?^/i?j?2 fuiria J) fecutos dubitari minime poteft.,» Miror haec poftrema verba viro doclo * Varietas leaio- excidiiTc , quibus prima impugnari queunt. * Etenim fi varietas ledtio- jium , maii fida -^^ laudaudis Sctipturis ^ GujE in veterum Patrum .fcriptis de- regula, qua vane- T ^ ^ j r TT C • ^ ^ • tas interpretatio- preheiiditur , ptoclit iiott unaiTi eandemque luiUe Scripturarum inter-. """' . p^.gj3^^JQj-jgj-[-j ^ feJ varias, fic plane diverfas, quibus ufi iunt TertuUianus ,, Cyprianus , Hilarius ; cum eadem varietas in Auguftino & Am;brofip, reperiatur, necefTe eft ut fequatur, aut Auguftinum & Ambrofium noiij eandem fecutos fuifle interpretationem , aut varietatem lectionum male fe dam effe regulam, qua varietas interpretationum deprehendatur. Pofti^e- mum nobis magis arridet '■> £c clarilf. Blanchino concedentes , dubitari minime pofle S. Auguftinum Hipponenfem , & Ambrofium jVIedigia- nenfem, epifcopos , Irakm fuifle fecutos ; ipfam quoque & alios vetef.eS Patres fec,utos luifi^e , in quorum fcriptis vix alia ledionum vanetasi.^ quam in Ambrofio & Auguftino deprehenditur , fas efle contendere arbitramur. Inio idem clariftlmus Blanchinus , cjuamvis vanas inter- pretationes fe in Tertulliano , Cypriano , & Hilario deprehendille fcri- pferit '■) horum quoque tamen Patrum teftimonia occurrere , fi quis ,in» Italam intueatur, audor eft : In. .earn fi intuearis , inquit, ubi ledbti; Italam commendat p. ccix. maxirne tibi occiirrent , & qitafi lucebiint pit-, raque SS. Patrum tejimonia , prafertim Irenai ( Latina loqmr aiitiquijjim^ interpretationis ") Cypriani ^ Hilarii Pitlav. Luciferi Calar. Zenonis Feron. Qau- dentii^&ic. ,,..j ^ii.;-. " ,v.t::<^a ije vatiarum k- LXV. Quid ctgo varietas ilia ledionum prodit ? Scilicet var ios ,"■_ aine" quid Tandem difcrepantcfquc unius ejufdemque interpretationis codices habuifl"e an- inf«endum. tiquos Patrcs , Tertullianum , Gyprianum, Hilarium,.&; alios, in, quj- P R iE F A T I O. XXIX bus ilia occurrit vaiietais. Non enim olini , ut hodie , iiuiuiiKra ex eo- dem prselo exibant libri unius exemplaria , omnino liniilia i led plura a. plunbus , peneque lingula a iingulis defcripta librariis erant , iilque aliquando ofcitantibus, laepe temerariis , qui mutare quae minus intel- ligebant, gloffulis illuilirare , melilis dixerim , obfcurare , aut aliter red- dere fatis non habueie religioni. Latini autcm Patres, qui Groec'e per- inde ac Latine norant , cum hsec librariorum menda inter legendum offenderent, ea emendare fuo quifque calamo 5 exacta ad Graecum m- terpretatione Latina, folebant. Hmc Auguftinus, ad pleniorem Scri- pturarum fcientiam , linguanim illarum , ex cjuikis in Latinam Scrintura fervmic , petendam elle cognicionem docet : hmc jubet S. Doctor , uc lii. 2. ad Latinos codices emendandos Grseci adhibeantur : Latinis ^ inquit , chufl. ' quibuslibet emmdandh Gr^sci adhibeantur. Neque etiam negaverim Latinos Patres aliquando interprecum vice fundos fuifTe , & ea quse ipHs minus bene reddita funt viia , aliter interpretatos fuiflfe , quam prse fe ferrent codices, quibus utebantur. Hinc illae diicrepantiae, quae occurrunt ; fed hujufmodi tamen difcrepantiae , ut reipfa SS. Patres una & eadem Scri- pturarum interpretatione ufos fuifle , 8c difcrepantes tantlim codices ha- buifle agnofcas. LXVL Ppftremo nobis SS. Patrum, niaxime Auguftini & Hierony- Refdiimr j.ar- mi audlof itas opponitur. Scilicet ille interpretes Latinos , adeo multi S""""'""- liint, numerari pofle negat 5 ille vero tot Latina efTe exemplaria, quot codices diferte aflerit. Ex quibus , non unam , fed plurimas fuilfe Scri- pturarum interpretationes fequitur. LXVn. Equidem arbitror cum Cl. V. Phil. Gabelho, to. 1°. Fin- Urgearurii- diciarum Blanch, p. :58l..cc non fatis attente Hieronymi atque Augurti- « ^" itt^flmo ni aucioritatem urgere multos qui N. T. Latinas verfiones plurimas a '«i'""^"'»"» , ohm in Lcclelia luille arbitrantur. » Do tamen manus '•> & plurimos cet ejus'auac- prifcis EcclefiK temporibus, Latine reddendis, quae Graeca exllabant ""'' Scripturarum exemplaria operam impendilTe fuam, Augullini audoritate addudus, fateor. At idem S. Dodor audor efl, unam prse cjeteris infignem fuifle verfionem ; & eam omnibus praeferendam , quod tena- cior verborum fit cum ferjpicuitate fententice ^ docet. Hanc profedo fecutus eft S. Auguftinus ; hanc & alii bene multi Patres fecuti funt ; hsec in ufu frequentiori verfiri debuit interpretatib , atque verfata eft ; at- qui ijioc liftum eft quod contendimus. Irritum ergo telum, quod con- tra nos cuditur ex verbis Auguftini, in cujus tanti dodoris & magiftri verba me. pene addidum jurare dixerim. LXVIIL Quod Hierony mum fpedat,S. Dodoris verba vehemen- Urgeri mmen ve- tius urgeri nec^pofl^unt, nee debent ; quod fateatur necefle eft, quifquis j^'n^^Tne^aXn^ animadverterit Hieronymum de novi Teftamenti codicibus verba facere : "'"^"y^ ^«^^a. De novo nimc^ inquit, TeJiamenlo loquor^ &c. Quis autem dixerit tantam fuifle interpretationum multitudinem , ut numerus exemplarium exa^qua- r$t numerum codicum ? Ufquene adeo turbatum Riiflct in Ecclefia ; tantane unquam luit confuiio , ut nuUi codices novi Teftamenti con- fentirent? Ergone Chriftiani , qui his tcmporibus tanto ftudio iacras verfabant Scnpturas , tam diverfis utebantur codicibus , ut alii aliter le- gerent, alii aliter interpretarentur; nuUufque inter eos vel m ipfa Urbe, & in. ipfius legendis novi Teftamenti Scripturis eflet confenfus V Ec- quis id aflerere aufus lit? Concedendum eft igitur Hieronymi verba, quEe ultra hdem , numerum & diicrepantias facrorum exemplarium am- pliftc&nt , ardioxibus cuxumfcnbenda canceUis, benigneque int^lligenda j XXX ^ P R iE F A T I C. nee tarn de variis difcrepantibufque interpretationibus , quas varii ela- boraverant imerpretes, quam de multiplicibus efle accipienda mendis^ qua; in varies unius ejufdemque interpretationis codices irrepferant , of- citantia & fupinitate librariorum , necnon 6c temeritate eruditulorum , qui inter defcribendos legendofve facros codices addiderant , detraxe- rant,mutaverant. Atque ita fi benigne Hieronymi verba intelligantur, ex his duntaxac efficietur , ejus getate pluribus vitiis mendifque antiquam interpretationem laborafTe ; non vero earn aut exftindam, auc cum tanta aliarum interpretationum multitudine permixtam & confiifam , ut ab his difcerni non poflit. Teftes hic appello vires dodos, antiquitatis aman- tes , quicunque revocandis in lucem veterum Patrum fcriptis impendunt operam,primnumque ipfis reddere nitorem novis editionibus laborant. Quam multis antiquge editiones maculis afperfse erant ! quot vitiis, quot erroribus , quot mendis laborabant veterum fcripta , priufquam nbvis curis emendarentur ! an propterea interiiffe , nee pofle dignofci, revo- cari in kicem fcripta ilia , tot afperfa maculis , exiftimarunt viri doAi 7 LXIX. Sed quid externorum oppofitione exemplorum opus eft? ipfe fit exemplo divus Hieronymus. S. Dodor Pfalterium , ciim Ro- ma; verfaretur, magna ex parte ad Grgecae Septuaginta Interpretum ver- fionis fidem emendaverat ; idem tamen Pfalterium , non ita longo poft tempore , nempe ipfa Hieronymi aetate , adeo depravatum erat fcripto- ^rum vitio , ut emendando & expurgando iterum Pfalterio manum ad- movere, precibus Euftochii & Paulae coadus fit. Pfalterium Rom^ dttdum pofaus emendaveram ^ inquit, Euftochium & Paulam alloquens in epiftola uti ique infcripta , & juxta L XX. Interpretes , licet curfim , magna tamen ex fane correxeram. Quod quia riirfum videtis fcriptorum vitio depravatum , plufque amiquum errorem^ quam novam emendalionem valere i me cogitis ut veluti quo- dam novali fcijfum jam anjum exeruam , & oMiquis fulcis renafcentes fpinas eradicem. Depravatum erat Pfalterium, cum iilud, pofitus Romae, Hie- ronymus juxta L X X. Interpretes magna ex parte emendavit ; nee du- bium quin plures in Urbe, variique hujus depravati Pfalterii codices circumierrentur ; & forfitan refpondere Hieronymo licuifTet , tot elTe «xemplaria quot codices , fi quis ei hanc emendandi Pfalterii provin- ciam impofuiffet , nee eam ipfe fponte cepiffet. Nunc ergo ab adver- fariis require , an varii hujus Pfalterii codices diverfas interpretationes repraefentarent ? Non opinor certe ; fed diverfi erant duntaxat unius ejufdemque interpretationis , fed depravatae vitie fcriptorum , codices J tarn ante primam, quam ante fecundam corredionem Hieronymi. Quid- ni ita intelligamus verba ilia , quae vehementiiis urgentur ? Tarn revoori in LXX. Certc fi quis pcrftarc in hac fententia veht, &: contendat, inMra!qufm po' aut intcriiffe, aut cum tam multis aliis cenfufam & permixtam effe ve- tuit Gr;Eca LXX. x_QY:tn\ intcrpretationem , ut fecerni ab aliis non peflit ; idem etiam , fi audoritate , & rigide exadis Hieronymi verbis Itare velit , neceile eit concedat, ne ipfam quidem Septuaginta Interpretum Graecam verfionem revocari in lucem , & ab aliis Graecis interpretationibus pofTe fecerni J quippe cujus verfienis , ut fcribit Hieronymus in epiftola Chromatio infcripta , p?-o varietate regionum diverfa ferantur exemplar ia^ & germana ilia ^ antiquaque tramlatio corrupta fit atque violata. Etenim fi pro varietate re- gionum diverfa funt Graecae interpretationis LXX. exernplaria ; fi haec antiqua interpretatio corrupta violataque j fi orbis ipfe ftudia in con- traria fcifTus , hac varietate compugnet '■> fcilicet , ut Hieronymi ver- bis utar , Alexandria & ^gyptus in Septuaginta fuis HeJ^chinm laudat em , uno nobis conceiro , unicui- mui arbitrium. P R ^ F A T 1 O- xxxi auHorem : Corijlantinopolis ufqiie Antiochiam Lucuini martyris exemplaria pro- i?at : media inter has provincial PaLeflinos codices legitnt^ qnos ab Origene ela- horatos Eiifebiiis & Pamphiltis vulgaverunt ; totiifqtie orbis hac inter fe trifaria varietate compugnat. Si totus, inquam , orbis circa Graeca exemplaria difTidet , cujus erit tantas lites componere ? Ecquis judex & arbiter fe- debit , ut fecernat quxnam inter diverfa , qua; pro varietate regionum circumferuntur,fincera & germana LXX. Interpretum exemplaria (int habenda ? quis ea , tot aliis permixta , dignofcat ; extradaque e multi- tudine , digito monftrare poflit ? Expediant fefe inde qui talia in nos momenta urgent vehementius, & Hieronymi verbis prorfus abutuntur. Nobis interea licebit aflerere, ut niultis momentis revocari in lucem, & in tanta codicum varietate antiquam interpretationem Latinam di- gnofci non pofle contendunt ; nobis, inquam , interea licebit afferere, tarn recuperari earn polTe, fi minus totam, faltem partem aliquam, quam recuperari potuit , & recuperata ell Graeca interpretatio LXX. cujus pro varietate regionum, diverfa circumferebantur exemplaria. LXXl. Sed forfan nimis multa de hac quseftione , cujus arbitrium Dials qui de unicuique permittimus, dummodo nobis concedatur , penitus non in- fifj^"^ hujm u" teriilTe antiquam interpretationem Scripturarum , nee adeo eam elTe ^^^"^,5-"°°^^^; exftindam & oblitteratam , ut non aliqux faltem fuperfint reliquiae , que permiui qucc etiamnum revocari in lucem polTint. Caeterum fi quis erit ita morofus , ut ne id quidem velit concedere ; fi quis pertinaciter con- tenderit , plurimas exftitilfe olim Scripturarum interpretationes , quas inter Itala nulla ratione fecerni pollit ; faftidienfque quafcunque ad banc dignofcendam regulas conllituimus, eam, quae in hac editione Antique Verfionis nomine a nobis cohoneflatur , tam elfe aliam quamcunque ex an- tiquis interpretationibus , quam ipfam Italam propugnet ; fi cui , in- quam , ita videbitur , fuo ut libet faftidio obfequatur. Neminem cogi- mus in noftram concedere fententiam : tantlim exoratos volumus om- nes, quorum fefe auribus conftitutae a nobis regulae non probarint, ouid in operis fronte promiferimus , advertant. Tum vero five Itdla lit , five Itala non fit , quae Itala nobis vifa eft , & quam Antique Ver- fionis nomine donavimus ', five poftit , five non poffit ab aliis fecerni ; five demum plures exftiterint interpretationes » feu una , negledis aliis , in ufu & honore fiierit ; nihilominus nollris nos promiflis tecilTe fatis, & qute- cunque in operis fronte polliciti fumus, exfecutos fuilfe intelligent. Cum enim non tantum eam, quae Itala effe nobis vifa eft, fed caeteras omnes interpretationes quafcunque licuit reperire , reprsefentet hsec Bi- bliorum editio ; Italam certe , fi minus ab aliis fejundam , faltem ipfis permixtam exhibet. LXX 1 1. His refponfis dilutum confutatumque videri debet recens casieyi de voce nuperi fcriptoris commentum ; qui fuilfe aliquam Scripturarum inter- ''"'' ""'°^"'""'' pretationem , quae olim Itala ab Auguftino fuerit appellata , negat , at- que in ea inveftiganda inanem Benedidinos operam impendere , fcnbere non eft veritus. Nupero fcriptori Casleyo nomen eft.* Is in Catalago iVIir. bibliothecae Londinenfis , quern' anno 17^4. in lucem emifit, de- pravata effe haec contendit Auguftini verba : In interpretationibus atitem Latinis Itala ceteris praferatur ; nam eft tenacior verborum , cum perfpicuitate fententia : ficque legendum effe exiftimat : In interpretationibus atitem La- tinis ilia ceteris praferatur , qua eft tenacior^ &LC. Res eft profedo operae levis, exiguique laboris , contra hujufmodi corredorem , melius dixe- rim adulteratorem , verba Auguftini defendere j quandoquidem in om- Tm. 2. ^ k xxxii P R iE F A T I O. nibus manu exaratis codicibus , quotquot noftri in adornanda operum S. Dodoris editione adhibuere, J/^^'/j, & nam; non vero ilia ^ & qua le- guntur : adeoque fniftra Casleyus contra omnium MlT. fidem, novam inducere lectionem conatur. Inanem profecto Benedicftini impenderenc operam, fi pluribus refellere iilud commentum laborarent; quapropter huic labori fuperfedebimus. Beiuicyi dc la- LXXIII. Veruntamen , quandoquidem Casleyus audlorem fe ha- cTum.""'^"' ^"'^'' bere fcribit Bentleyum , ego hic Bentleyi aucloritate & verbis etiam oftendam in inveftigandis interpretationibus antiquis , inanem non q^q Benediclinorum operam. Equidem vir doclus , qui de nobis optime eft meritus dum viveret , fuit in ea fententia , in qua eurn fuilTe Icribit Casleyus, idque datis litteris ad unum e noftris iignificavit. At pro- pterea adeo fruftraneus Benediclinorum labor ipfi non eft vifus , ut .^ eum longe fore utilifllmum exiftimaverit , atque etiam ut propolitum maturarent, calcar addiderit. Quid vero moror ejus verba reterre? « In his ego omnibus Italkam , fi forte reperirem , aliquando invefti- » gavi, Millii noftri, & aliorum opinione commotus ; fed diutwrna exa- 53 minatione id foliim confecutus fum , ut de invenienda illa,quam cafti- 53 gandam fibi recepit Hieronymus, verfione jam pridem defperem. Nee 33 tamen ideo hsec dico , ut ibdales veftros ab inftituto opere gnav'iter 53 perficiendo dehortari velim j quin ipfe, ut inaturent propofitum , cal- 53 car eis , fi pofTem , addere vellem j paratus eis & conlilio , & re , &; 53 opera opitulari. Neque enim aut oberit veftra mese, aut veftrae mea >3 editio ; immo altera alteri & lucem & dignitatem impertiet. w Aiiis idem datis ad nos litteris Bendeyus , poftquam pluribus fuam circa Auguftini teftimonium fententiam confirmavit , ita demum claudit epiitolam : « Vos vero , utcunque de his judicatis , incceptum opus 33 ftrenue exfequimini : nihil enim de veftrae editionis utilitate pretioque 53 decedet, five unius Itala ^Cwe variaruminterpretationum Asi^'^ca protu- >i lifTe videatur. w Nunc indicandi fontes, ex quibus variarum interpretationum fragmen- ta haufimus. PARS SECUNDA. Indicantur fontes , ex quibus antiquum Scripture interpretationem haufimus. LXXIV. T T I funt manu exarati codices Scripturarum , & SS. Pa- trum fcripta , in quibus facrse Scripture frequenre^r laudantur. Puriores hi funt fontes, quam ut in iis afTerendis & de- fendendis operam impendere noftiam necefTe fit. Hos ergo tantum aftignabimus ; atque initium ducimus a codicibus manu exaratis , de quibus tamen paucis dicemus , pluribus diduri in pri^viis admonitio- nibus. § PRIMUS. De codicibus manu exaratis. Pauciadmodum LXXV. \ D rcvocandas in lucem veteres Scripturae interpretatio- "iqua^nlicusm^ l\ "cs , ante omnia lux ipfa fidefque codicum manu exara- Krprei.exhibeam. i^q^^^xx requircbantur. Utinam varia ilia Scripturarum exempla, quae tam PRiEFATlO- xxxiii multa olim fiiere , feu plurium interpretationum , feu unius fuerint inter- pretationis exemplaria, adiverfis confeda librariis, ad nos perveniflcnt, aut faltem pars aliqua. Utinam id nobis tantum negotii daretur, ut ex his omnibus colledis , atque collatis exemplaribus , antiquse illi in- terpretationi , quam revoc^tf in lucem aggredimur , primigeniani pu- ritatem, nativumque decorem redderemus. Sed heu ! ex innumeris codicibus, qui omnium olim manibus verfibantur , vix aliquot, & illi quidem non hujus primsevae antiquitatis , fed ex aliis defcripti anti- quioribus , in maximarum , celefcerrimarumque bibliothecarum forulis delitefcentes fuperfunt. Imo vix e fexcentis unum reperias , faltem veteris Teilamenti, qui, baud equidem dixerim antiquam interpreta- tionem totam atque integram reprsefentet , fed qui quafdam lacinias & fragmenta exhibeat. LXXVI. Primum itaque ftudium noftrum fuit, bibliothecas luftra- Bibiiorh-c* in /- • \ r 1 1 U ■ . /"11' \ PI iuit)us aifeivan- re, li minus omnes , laltem celeberrimas ? nee Galhcas tantum, ledmr. etiam exteras, aut per nos, aut amicorum ope. Plurima antiquae ver- fionis fragmenta accurate defcripta, ad nos tranfmifla funt ex Mff. Va- ticanis , Oxonieniibus, Cantabrigienfibus, &c. At nuUibi lautior meffis fuit, quam in bibliothecis Parifienfibus , maxime in Regia, quae nobis femper patuit. Plurima etiam mutuati fumus ex MAT. bibliothecse Col- bertinse, Sorbonicse, Claromontanse, Sangermanenfis noftrse, &c. * Fas * Ex hu paud fit dicere, pauci funt in his bibliothecis codices , qui nos fugerint, fi qui ""^"^e™»'- fugere. EfTet hie locus quofcunque in confilium adhibuimus codices, longo ordine numerandi , &: de lingulis uberius dicendi ; cujus nimi- rum aevi fint, quam probatse fidei , quam bonae not^, aliaque id ge- nus. Id quidem ageremus ; verum , cum in prjeviis admonilionibus haec fimus profecuturi , ubi quid ad fingulos quofc^ue libros , feu fingulo- . rum partem aliquam rellituendam pra^ftiterimus , commemorare ne- cefTe erit , ha:c eadem fummatim hie perflringere fat efle debet. L X X V 1 1. Duo potilfimum in codicibus requiruntur , antiquitas , Eomm antiqui- & fides. Si noftrorum setatem fpecles , longinqux certe vetuftatis ', [i^^^^^'^^'- fidem , optimae funt notse. Haud tamert ego meos tantse dixerim an- tiquitatis codices, quants fuos effe cenfet vir Cl. Jofephus Blanchinus; Jofepiii Bianchi- cui, ut fcribit in epill:, nuncupatoria p. v. quod vix ^ ac ne vix quidem uLlx^gge'iai'"' fperandum erat ^ oceiirrere & quafi lucere vtfi funt non pauci IV.V. S' ^/. '*"^' faculi codices AJjf. divinarum Scripturarum ; qui , cum juxta regulam S. Au- guftmi , tenaciores verborum fint cum perfpicuitate fententia , antiquam Latinam Italam mirific} reprafentaut. Si fexti, quinti , imo & quarti fceculi co- dices nadtus ell Jofephus Blanchinus, merito fcribit id fibi contigifle, quod vtx^ ac ne vix quidem fperandum erat. Felicem profed:6 virum do- dlum , qui tarn longinquae vetuftatis codices reperit , fi tamen tarn ve- tuftos reperit ! Nobis, fatemur, effe non licuit perinde felicibus j fed neque ulli alteri haclenus licuilTe arbitramur. Non enim quifquam ad hanc diem quarti fseculi codicem Latinum reperilTe vifus elt : id vel ipfius dodiuimi Blanchini audoritate fas eft confirmare '■> quippe qui cap. IV. p. 40. praefationis , ubi de codicum Hebrseorum , Grxcorum , &; Latinorum antiquitate dilputat, Latinis codicibus antiquioribus non-, nifi mille annos concedit , his verbis : Summa igitur fit hiijus capitis Latina demum antique <^ vulgatct editionis , quam Italam quoque nuncupave- rat ohm S. Auguftinus , ad oclavum circiter jaculum referri oportet. LXXVI II. Sin autem duntaxat ad odavum circiter fasculum ve- Codex noRrr r\_- fp T ■ • • 1 r • Pfalmorum tultiliima Latina; antique interpreiationis exempla reierri oportere ceimani , pfalmorum fancti auiio-* xxxiv P R iE F A T I O. rum plus quam cenft't doctifTimus Blanchinus , nobis certe fuppetunt huius veiTionis 1000. ,. ., , p^.. 111-rr T codices , quiDus nemo alter le antiquiores habere glorian poliit. In- ter exemplaria namque, quorum ope antiquam verfionem in lucem re- vocavimus , nonnuUa iuiit , quae annos plufquam mille fibi vindicant. Exemplo effe potell in veteri Teflamento infignis ille Pfaimorum co- <iex, quo olim ufus ell: S. Germanus, Parifienfis antilles. Hujus codi- cis antiquitatem hmul £c pretium indicant fatis membranse purpura violacea tindse, & litterx argenteae unciales, quibus eft exaratus. Ta- les habere codices ditiorum olim erat , non vero eorum , tjuibus res eilet angufta domi. Hinc Hieronymus : Habeam ^ qui volunt veteres libros^ Vr.if.m vel in mtmhrarm parpureis aiiro argentoqtie defcnptos , vel uncialibm , ut vulgb aiiint ^litteris ^onera magis exarata^quam codices^ &:c. Alii pkrcs ejuf- L X X I X. Alios ejufdcm , aut pene ejufdem antiquitatis codices , dem, aut pene c- j /- r- " ■ ^ ■ T- (T. ' • juidem antiquita- ^^l lacrse bcripturx , maxime novi 1 eltamenti , antiquam interpretatio- "'• nem reparandam verliivimus. Alios etiam paulo, alios longe recentio- res adhibuimus. Alii annorum nonnifi fexcentorum , alii feptingentorum, •* Omnes optima: alii oftingentoruiTi , alii nongentorum occurrere. * Singuli autem quof- CaiiicaTil co'dici- cuuque adhibuimus, cujuicunque aevi fint, certiflimse fidei & optimse funt fcmiarBianchinm! "ot£c 5 quod ante Omnia in codicibus MIT. requiritur. Hie vero mihi in animum lubit, quod evolvendo jam laudati opus Blanchini fcriptum reperi de Latinis libris, qui inconfiderate fitis ^ ut fcribit vir. dod:us, baud fcio an ipfe fatis confiderate, in Galliis dicuntur fcripti ad veteris translatio- tiis exemplum^^ ab optimis quidem viris^ fed non fatis eruditis. cc Volebam equi- 5) dem, inquit, alloquens Gabellium , epift. ad eund. incunabula pene Ita- 35 lica ^ aliarumque Latinarum veriionum hie tibi oftendere fed quo- 33 niam hoc argument! genus , quod fiiit a nonnullis aut ignoratum , auc 3) pene reliclum , epiftolarem non patitur brevitatem , longa difTertatione 33 in prolegomenis tomi ii. illuftrandum conftitui. In quo tanto ma- ss gis eft mihi elaborandum , quod multi Latini libri , inconfiderate fatis 33 in Galliis dicuntur fcripti ad veteris translationis exemplum , ab opti- 33 mis quidem viris , fed non fatis eruditis. Mandate autem nunc litteris 33 cogitationes omnes , hominis effet intemperanter abutentis otio atque 33 patientia tua. 33 Hsec Blanchinus ; quem ad mandandas litteris cogitatio- nes fuas reftridiorem fuiflfe aegre fero , & pene cum viro dodo ex- poftularem. • Has nimirum fi litteris mandaffet , nofcerem quae viro dodo caufa fiierit haec fcribendi , quibus Gallicanorum codicum fides in fufpicionem adducitur ; fimulque & noftros defendendi codices , & oftendendi certifllma: eos fidei elfe, notseque optima copia daretur. Ego vero interea alfeveranter definio, codicum, quos ad revocandam in lucem antiquam Scripturarum interpretationem adhibui , fufpedam efle fidem non poflTe J & fi fufpedi funt hi codices , iis demum fufpeclos effe unis , qui in rebus criticis hofpites funt & peregrini. Hxc obiter dixilfe fat eft; plura forfan dicemus, poftquam dodiflimus Blanchinus cogitationes fuas litteris mandaverit, fi codicum noftrorum fidem, quod quidem non veremur, oppugnarit. P R iE F A T I O. XXXV § I I. De SS. Patrum fcriptjs , e quibm Scriptures fragmenta , [en verficiilos excerpfimus. LXXX. O Umma fua Deus bonitate non folum Divina ad nos Latina scriprur* O tranrtiilit, fed etiam fingulari providentia per tempora ''""P'«'^''".t." I ■•Jo •t-^--iit r ^ leiu'a in piimis i per loca, eximios doctores , qui Divinos hos hbros interpretarentur ss. Pambus. qui Prophetarum , Apoftolorum , Evangeliftarum litteras docerent deiHnavit, procuravit. Unde ergo potiiis Scripturse verborum Lati- na interpretatio quaerenda nobis eil, quam ab his Divinitus in Ecclefia deftinatis interpretibus ? Unde, inquam, potius interpretatio Scriptura- rum repetenda, quam ab his, quibus Scripturarum facrarum datam efle per Spiritum iandum inteUigentiam conftat ? a quibus etiam & earn elle repetendam Ti-identina lynodus definivit ? quorum confenfio in interpretatione Scripturae, tam firmum eft veritatis argumentum,ut qui concordem veterum Patrum expofitionem rejecerit, in errorem labatur necefTe fit? LXXX I. Nemo igitur in verfandis SS. Patrum fcriptis longiorem Q„otnpfe.ioha. nos moram poliiifre, nimiamque impendifTe operam caufetur. QpH '"='"'' p"'"']?'™'''' Ii qui caulabuntur, irntumque laborem clamitabunt, hi ferme erunt aut iniqui rerum seftimatores, aut qui nefcient, quo in pretio purifli- mi illi traditionis fontes habendi fint. Etiamfi quafcunque Scriptura- rum particulas ex illorum fcriptis recuperaffe nos juxta antiquam inter- pretationem exiftimamus, non forent antiquae interpretationis particulse; nee irritus, nee poenitendus nofter effet labor. Etiamfi Auguftinus Italam non fuiffet fecutus , quam eum effe fecutum conftat i an vero mi- nor! in pretio illas habere deberemus Scripturarum fententias , quibus vidrici gratis Pelagiana perfidia fuccubuit, quibus contriti funt Ma- nichaei, fubadi Donatiftae, totque ahae peftes exftindae funt. Ego certe ita fum animo comparatus , ut quamvis nullum Scripturarum apicem , nullam litterulam , nifi afflante Spiritu fanclo , calamumque regente , fcriptam , adeoque nullam Scripturarum particulam effe , quae non om- nimoda veneratione digna fit, exiftimem ; illas tamen prae ceteris amem lis praecipue deleder, quibus de portis inferi Ecclefia, de errore Veritas triumphavit. Illi mihi praecipue verficuli in Apoftohs arrident , quibus ab Auguftino contra Pelagium Julianumque Ecclefiae fides eft defenfa. Nulla: me tam percutiunt fententi» , quam illae , quibus fidei noftr^ dogmata a Patribus funt confirmata. Unde vero has fententias potius, quam ex SS. Patrum fcriptis , fi antiqua interpretatio requiratur , cjitra- xiflemus ? LXXXII. Dicant ergo, qui volent, fruftra nos in antiquorum Pa- Ex his ilcet non trum fcriptis Italam quaeliilTe. Si ItaU particulas effe negent , quas in !;,t;fnon^n^^t fcriptis Patrum haufimiis i dabunt tamen , aut certe dare cogentur nos '^"^ propterea fo- ■ r r ■ • ■ rr i ^ ■ r^ ■ ■ '^^ labor noller. ex iplorum Icnptis extraxiile, quamcunque tandem fecuti fuennt inter- nretationem, Divinas illas fententias, quibus catholica res tot annis ftetit, quibus Ecclefia de tot erroribus, errorumquemagiftris triumpha- vit. In his ergo nos fcriptis fruftra Latinam qusefierimus interpreta- tionem,quae inter antiquas interpretationes, fi plures fiierint , primatum habuerit ? Ecquis hujuimodi laborem poenitendum dixerit ? Certe fi Jtala a Patribus minim'e fuit ufurpata J fi alibi , c|uam in tot ac tanto- Tom. I. 1 xxxvi P R iE F A T I O. rum fcnptis interpretum , nee in tarn praeclaris fcriptis appareat ; pro- ied:6 tanti non effe debet. Hanc ubicunque fit , quaerat qui velit , Ti aliun- de, quam e traditionis fontibus , eximiifque interpretibus fit repetenda: ego huic libens labori fuperfedebo , hanc contentus reperifTe , qua: SS. Patribus in ufu fuerit. Ad illos veniamus, ac primum ftatuamus, qua ratione haec Scripturae fragmenta , feu verficulos ufurpaverint ; an ex prsefentibus infpediifque libris exfcripferint Patres ; an eos , prout inter fcribendum fefe menti obtulere , laudaverint. iiufieft r,o(re, L XX XI 1 1. Ncmo non intelligit quanti interfit noffe, qua ratione Pacres scripturam laudati a Patribus fuerint Scripturse veriiculi , qui in ipforum libris pafllm memJria ^ a^n ad occurrunt i an ex prsefentibus infpedlifque Scripturarum codicibus eos codicum fidem. exfcripferint ; an ex memoria , & prout inter fcribendum menti occur- rere , protulerint. Si primum enim , magni ; fi fecundum , exigui & pene nullius funt momenti SS. Patrum fcnpta ad reftituendam veterem interpretationem. In ea tamen fententia, qua tantopere & SS. Patrum auAoritati in recuperanda veteri interpretatione detrahitur, & ex qua nortrum in evolvendis eorum fcriptis irritum & otiofum effe laborem videretur, fcriptores nonnuUos , & quidem eruditionis laude infignes effe video. Danieiis Hdnfii L XXXIV. Unus inftar omnium efto Daniel Heinfms, cujus hgec "P"""- £jj^j. verba , proleg. in Exercit. facras , pag. 6. « Non raro , inquit vir w doftus, ufitatum illis ( Patribus ) ut intenti rebus, fenfum potius, quam 3} verba fpedient , neque vero praetermittant alicjuid , aut addant , fed & » voces alias reponant. w Et infra pag. 1 7. « Porro quemadmodum ple- 5> rique e magnis illis viris, accuratiiis quam noftrum plerique, facras me- » moriae mandarunt litteras ; ita fieri vix poterat , quin cum , ipfo non >j infpedio codice, adducerent locos, more humano aberrarent, aut inviti M laberentur : ut & hinc manifeftum fiat, quanto cum periculo conjunclum >3 fit ex au(5toritate eorum quidquam aut mutari , aut receptam leclionem » in dubium vocari. w johamiis Feiii. LXXXV. Heinfium fequitur Johannes Fellus Oxonienfis epifcopus. « Satis luperque temporis , inquit apud Millium , infumptum eft Bi- 5) blicis verfionibus conferendis , multo magis corrogandis citationibus SS. 53 Patrum , qui quidem ipfi lacras Scripturas neglectiiis ex memoria , & >i ad fenfum fere, non autem ad exemplarium fuorum fidem allegarunt. » jac.Miiiii. Haec Fcllus , cui repugnat Millius, a quo his refellitur verbis, cc Hsec » enim , ait ifte , erat praepropera illius ( Felli ) opinio juxta cum aliis » viris eruditis , qui cum apud veteres loca S. codicis a vulgato noftro » textu diverse haud raro prolata videant , illico led:ionibus lUorum pa- » rum tribuendum arbitrantur. » johannis cierici, LXXXV I. Neutrum falli cenfet Johannes Clericus , fed ipfe ab utroque difcedens, ambarum fententiarum quoddam quafi medium, utrin- que redactum , amplexus , ita difputat epiftola ad Junium Opinianum. « Nee Fellus , inquit , nee Millius prorfus fallebantur : negari enim 5) non poteft , i". quin fsepe- Patres , praefertim antiquiores ex memoria 53 Scripturam laudannt ; 2°. quia pro verbis Scripturae facrse protulerint j3 interdum interpretationem fic fententiam , quam iis inelTe putabant ; 53 3". multa primo intuitu pofie haberi pro minus accuratis citationibus, J3 aut fallente memoria prolatis , quae revera deprompta erant ex codicibus. >3 Unde ergo, inquies, ejufmodi citationes fecernemus ? Primum rem & >3 ftylum probe confiderabimus, quae fi dilTentiant a doclrina & ftylo Scri- >3 ptorum facrorum,a nobis rejicientur , qualia funt qusedam, qure antiqui P R IE F A T I Q. xxxvu codices nonnulli habent tx fuppofititiis libris. Secundo citationcs con- cc feremus cum antiquis mterpretibus & libris, a quibus omnibus fi diflen- a tiant , merito a nobis rejicientur ; vix enim , ac ne vix quidcm potcd (c fieri , ut unus fcriptor proferat ex libris fuis locum prorfus aliter ac alii « qui ante & pofl: eum in una ecclefia, aut in pluribus fcripferunt, & uno a confenfu ejus loci verba eodem modo recitant. Quod fi accedat audo- « ritas prifcorum omnium librorum interpretumque, confumantium ledio- a nem veterum Scriptorum , quis dubitare fuftineat quin ea , quae con- (c traria afferentur, fmt vaciUantis memoriae lapfus , aut interpretationes, cc non lediones quae ex codicibus manarint. Quod fi e contrario plures re fcriptores , codices , aut interpretes confpirent ; nemo fijmniet eorum a omnium memoriam eodem modo cefpitaffe. Hsec fi accurate obfer- « ventur,led:iones veteres & vera;, e fcriptis Patrum , praefertim antiquio- cc rum, non minus haurientur & confirmabuntur, quam ex codicibus manu cc exaratis qui fiiperfiant. •» Hadenus Johannes Clericus ; in quibus, quae mea eft fententia, plurima fiant non inepte quidem,fed appofite fatis ac prudenter dicfta. LXXXVII. Ut enim ego ipfe quod verum eft dicam, licet ab ss.Patre-^no-- Heinfii & Felli fententia abfi:edam longius , fatebor tamen nonnunquam "aTum^L'ieXr SS. Patres Scripturae facrae fententias ex memoria referre ; diffuse dicla ^" ^™""^ ^^'"r contrahere aliquando , interdum contrada latius & uberius explicare , ^"'• prout loco, tempori, perfi)nse, conlifio , aliifve circumftantiis congruit. Sua etiam, ut ita dicam, faciunt aliquoties Scripturae verba, &, ut aiunt quod abundat in corde , in lingua perfonat , quamvis prae oculis non adfint libri. * Verum ut id in orationibus pro tempore & data occafio- * in aiiis renins ne habitis , aliifve fcriptis , quae ad informandos mores pertinent , con- ru^'ue'^Todicfbus tigilje concedam.; innumera alia, prje iftis paucioribus, quae etiam pro- '^"'^^''t' pterea nos parcius, vixque in conlilium adhibuimus, volumina funt SS. Patrum, in quibus Scripturae verba ex prxfentibus infpeclifque codicibus laudarunt , & ad exemplarium fidem accurate defcripferunt. Id ufque adeo conftare arbitror,ut afferere non verear , non modo fiepe faepius, fed plerumque paffim & majore ex parte laudatas a SS. Patribus, & fcriptoribus antiquis Scripturae fententias , ipfiftima effe Scripturarum verba, ex ipfifmet codicibus Latinis, feu inte^retationibus, qua; in ufu frequentiori ea aetata erant, accurate fummaque fide defcripta. Hinc fi qua; eft aliquando difcrepantia , fi quae varietas, quod quidem fsepe contingit, hsec eadem difcrepantia , haec eadem varietas, aut in aliis Pa- tribus , atque etiam in afiis quandoque ejufdem illius Patris tradatibus occurrit ; aut fimillima , vel faltem pene fimili Graeci codicis lectione confirmatur. Quod quidem plurimorum appofitione exemplorum often- dere mihi effet facillimum. LXXXVII I. Quamvis igitur inficias non eam , SS. Patres ex me- Atque in primis , moria aliquando, ut in orationibus, quas pro tempore, & data occafio- n"3"J.la' fiderdor ne ad populum habuerunt , Scripturae verba protuliffe ; fixum tamen , 2™'» *^'^''^«'"' ratumque effe habendum contendo, quafcunque in aliis libris circa fidem facras proferunt fententias, ad prasfentium infpedorumque codicum fi- dem defcriptas effe. Quid enim? an credibile eft, SS. Dgclores alle- gaffe iacras Scripturas uegletliiis ex memoria , ut Fello placet , quando eas,ad confirmanda adversus haereticos fidei dogmata, adhibent ? Pru- dentiores certe fuere SS. Dodores, quam ut uUam calumniandi occafio- nem fponte malevolis darent ; diligentiamque potius in laudandis ad- versus fidei hoftes Scripturis adhibuere nimiam , quam omifere neceffa- xxxviii P R ^ F A T I O. riam. NecefTaria autem adhibenda hsec erat cautio , ut Divina profer- rent eloquia ad exemplarium , & quidem emendatifllmorum fidem '■, nee modo emendatifllmorum, fed & eorum codicum, qui Scripturse exhi- berent interpretationem , quae communi omnium confenfu firma rataque haberetur, & cui nemo repugnare aufus effet. Quod ni feciffent, pro- fecto vix ac ne vix efFugifTent , negleflius ex memoria facras Scripturas pro- ferendo, ut lapfu memoriae, quae , licet tenacifluTia , labitur & vacillat ali- quando , alia pro aliis verba laudarent , adeoque reprehendendi & ob- treclandi fidei hollibus occafionem darent. Nequehisadv^r- L X X X I X. Frulba quis objecerit verba fandi Cypriani rationem itbroidver^LirJu-reddentis , qua ex Scripturis lacris adversus Judxos librum elaboravit. dios. Non enim hxc verba, fi rede intelligantur , nobis adverfantur , nee con- trarium probant. Et quidem ficut petifti , ha a nobis fermo compojitus ut qua fcriberem ^ non eopia latiore dijfunderem ^ fed qiumium mediocris memona ftiggerebat , excerptis capitiiUs & annexis , necejjaria qtutque colugerem. Con- trarium, inquam , non probant, nee adverfantur nobis hacc Cypriani verba ; quae quidem baud ita funt incelligenda , ac veluti his figni- fieare velit S. Doctor , fe in eo libro teftimonia Scripturse non e codiee Latino defcripfiffe , fed prout fcribenti abfque copia facri codicis , oc- currere. Quamvis enim fcribat Cyprianus,fe in eo libro, qui totus ex: colledis Scripturje fententiis eft conflatus , tantum collegiile , quantum mediocris memoria fuggerebat ; has tamen fententias , nullo adhibito eodice , unius Ribfidio memorise non aiTerit a le prolatas. Quo Tcnfu intei- X C. Qua ergo rationc intelligenda funt Cypriani verba? Ifta nimi- rum. CUm divus Cypnanus ad feribendum hunc , de quo agitur, li- brum adversus Judaeos animum appulit,non quseeunque ex facns Scri- pturis licebat excerpere contra Judaeos teftimoniaj fed ea tantum qux fug- gerebat memoria^ feu quse olim legerat , & quGe altius infixa memoriae, hseferant tenacius , proferre fatis habuit. Nee vero ablque ulla facri codicis copia, has Scripture protulit fententias ; fed ut qusequse menti inter feribendum oeeurrit, hane e eodice faero exeerpht. Itaque pri- mum memoria fuggerebat S. Dodori facros libros , feu loea , unde erueret adversus Judaeos teftimonia ; deinde haee eadem teftimonia ad codicis fidem accurate d^fcripta libro Teilimoniorum inferebat. Sed ne cui perperam , & argutiiis , quam veriiis , interpretari fandi Cy- priani verba videar ; haec eadem iterum fubjieio, ut nihil a me alienuni Cypriano affingi quivis intelligat. Poftquam Cyprianus fe feripfit eol- legifTe , quantum mediocris memoria fuggerebat ; ita profequitur , excerptis capitulis & annexis , &c. quibus eerte verbis f gnificat fe exeerpfifie ea- pitula , qujE memoria fuggerebat. Unde vero excerpi queunt capitula , nifi e hbro vel eodice ? Ecquis enim unquam e memoria exeerptas dixe- rit Scripture fententias ? Quaeeunque igitur inter feribendum adversus Judaeos Scripturse capitula Cypriano memoria fuggerebat , hsec eadem S. Dodor ad fidem codicis , & e codiee excerpta libro inferebat. His generatim praemiflis de ratione , qua SS. Patres facrae Scriptural verfieulos in fuis paflim libris laudanti nunc de finguiis Patribus, e quo- rum fcnptis has eafdem Scripture fentenuas excerplimus, dicendum eft. li<;eni!a S. Dofto tis verba PRiEFATIO. xxxix § III. De fwgiilis ex ordine Patrihts , fcriptifque Patriim , e quibm Scriptiira fra- gment a ^ feu verfwulos excerpfmus. XCI. T Nter fandos Patres, quorum fcripta evolvimus, ut fparfashinc irensEKs. i inde fententias noftro inferendas operi, coUigeremus , primum fibi locum, iervata temporum ratione , vindicat Irenaeus. Qui licet ortu Graecus fit, & quamvis etiam Latinorum Patrum duntaxat, non autem Graecorum exemplaria verfare nolhi fit inilituti , inter Latinos tamen a nobis numerari debuit ; quandoquidem S. Dodoris fcripta ad nos nonnifi Latina pervenere , fi primum excipias librum , qui pene totus eft in Epiphanio, & alia aliorum librorum in aliis Patribus de- fcripta fragmenta ; feu Latine fcripferit , feu quae Graece primum fcri- pferat , interierint , fed antequam interirent, Latine fuiflfent reddita. XCIL Graacene,an Latine libros quinque adversus haerefes fcripfe- Crscene.anLa- rit Irenaeus , eruditi certant. Dubitat Erafmus ; Latine tamen fcripfifTe """^ "'^ '''"' Irenxum potiiis arbitratur, quamvis pcritior ipfi fuHIe videatur Lugdu- nenfis praeful Grseci fermonis. Ipfe Irenaeus huic eruditorum contro- verfiae quandam veluti occafionem praebuit his verbis , quibus tenuem atque exilem dicendi rationem excufat ; quae nonnuUi perperam inter- pretantur, ac veluti fignificare velit S. Praeful, fe, cum inter barbaros verfaretur , aliena lingua fuiHe ufum. Non autem exquires a nobis , qui apud Celtas commoramur , & in barbarum fermonem plerumque vacamus , era- tionis artem , quam non didicimus , neque vim confcriptoris , quam non affetlavi- mus^ neque ornamentumverborum ^ neque fuadelam ^ quam nefcimusi fed fimpliciter ^ <ij vere^ & idiotic} ea^ qua tibi cum dileflione fcripta funt ^ cum diledione percipias. Orationis pigmenta, munditiam,& ornamenta neglexiffe Irenaeum, ac floccifecide ex his confequitur verbis , atque etiam forfan , fi placet , plebeio fermone ufum fiiine. At jprofedo inde minus rede colligas eum Latine, non autem Graece fcripfifle i maxime vero cum his temporibus, & ea adhuc aetate, Graeca lingua , perinde atque Latina Lugduni , & in aliis pluribus Galliarum civitatibus vulgo ufurpata publiceque ufitata foret , ut pluribus oftendit dodiffimus nofter Antonius Rivet , Hifi. Litter. de la France ^ il. fiecle de I'Eglife ^ Eflat des lettres dans les Gaules^ tom. i. pag. 11%. (fj fuiv. Itaque laudatis Irenaeus verbis fignificat duntaxat, fe, cum inter Gallos verfaretur, non limatum & ornatum , fed rude & fimplex fecutum fuiffe dicendi genus, quamvis Cceterum non alieno, fed proprio, qui Grxcus erat, & ipfis notus ac familiaris Lugdunenfibus ^ fermone fcnberet. Ni verba Irenaei fic intellexeris, ineptam effe pror- liis hanc quam adhibet excufationem ftyli, neceffe eft fatearis. Sed quid ego haec nequicquam revolvo, cum Graece fcriptos ab Irenseo fuilTe li- bros adversus haerefes, tam manifeftis pateat indiciis ; idque tarn firmis probarint argumentis viri dodifllmi , hos inter MafTuetus nofter, ut mi- rum fit aliquos adhuc effe , fi tamen fint , qui ea de re dubitent. Qui plura volet , adeat fcriptores , qui argumentum iftud pertradarunt , Sc COS maxime qui Irenaei opera diverfis temporibus vulgarunt. Hi lunt poft Erafmum, Gallafius, Grinaeus, Fevardentius , Grabius, prxcipue vero MafTuetus, qui uberius de ea quaeftione dilputat differt. 2. in Ire- naei lib. ubi expenfis fedulo , atque difcuftis utriuique fententi^ momen- tis , ita pronunciat : « Erit forte qui me diutius in his, quam^ar fit, « Tom. I. m ki p r .e f a T I c. 3) immoratum efTe conqueratur , cum jam communior fit inter eruditos » fententia, Irenscum Grsce fcripliire. Sed cum plures oiTendamus viros « Grsece & Latine dodifllmos , qui id adhuc in dubium vocant , oper^ 53 pretium villim eft quseftionem paulo accuratius pertraclare , ut vel exi- 53 merentur , qui fuperefle videbantur , fcrupuli ; vel faltem ledor , pen- 53 fitatis sequa lance utriufque partis rationibus, iis calculum adjicere tutus 53 poflit , quas ponderoliores elTe perfpexerit. 33 In banc ego fponte viri dodti, quo etiam magiftro ufus fum , fententiam concedo. An ipfiiis irenaei XCIII. Alia iterum cft inter eruditos controverfia, circa Irenaei li- iaKiplea^o. "^^"^ brorum interpretationem. Sunt qui ipfum fui interpretem luille Ire- naeum exiftimant, ut PoiTevinus, & Fevardentius, & eum Latine reddi- diffe , quae primum Grsece fcripferat i in quam fententiam videtur pro- pendere Huetius. Sed quse probant Irenaeum Grjece fcripfifle , eadem pene momenta convincunt eum Latine non reddidilTe quae Greece fcri- plk. Deinde tam inculta, tam agreftis, tarn horrida &: barbara eft haec interpretatio,ut dici nequeat elaborata Irenaei aetata ; qua quidem aeta- ta, etfi incorrupta Latini fermonis non eflet integritas, pars faltem * Ea ncc ami- adhuc maxima priftinae elegantias fupererat. * Haec igitur interpre- quior , nee recen- . .^ ^1 . '-' . A . ^, . . ^ .. ■ i- tior Gregorii M. tatio nonnili poltquam mtegntas Latim lermonis tota interut, ejulque remporibuj. nitor penitus in barbariem verfus eft, coniecla eft, nee multo antiquior Gregorii Magni temporibus , neque etiam recentior. Etenim fi horri- dus interpretationis illius ftylus earn Gregorii Magni aetate anciquio- rem haberi non fmit ; multo quoque recentiorem non efTe , ex lauda- tis in hac interpretatione Scripturarum veriiculis conficitur : quippe qui verficuli ex vateri interpretatione, feu Itala^ quse poft Crregorium efTe in ufu & honora defiit, plerumqua funt defcripti. Neque enim eos rudis & imperitus interpres e Graeco Irenaei textu ad verbum red- didit ; fed a Latins Italicae verfionis codice defcripfit , five ut imperitiae confuleret, fiva ^t labori parceret. , Quiinraiau- »X CI V. Id animadvertit Millius, ncc tacuit. « Irenaei vetus inter- ra"v"acuiire"x " P^^^ Latinus , inquit , proleg. in N. T. Gr. n. 1^59. in citationibus haiicr veriio- „ Scriptursc non textum Irenaeanum reddidit , fed Italicv verfionis ? ejul- fcripiirimc. 53 que interpolate, Latine repofuit. 53 Ciim igitur Irenaei interpres ex Latino codice veteris interpretationis Scripturarum verficulos defcri- pferit , quod pluribus exemplis planum manifeftumque eft , inftar Pa- tris Latini efTe nobis debuit Irenaeus , atque eofdem verficulos repetere, & ex ejus fcriptis libuit excerpere. Id quidem cum pluribus oftendere exemplis libeat , cum ex veteri , tum ex novo Teftamento , unum dun- taxat & altarum a multis proferam. Sic lib. j. c. xx viii. n. ^. verfus 2. capitis II. Gen. apud Irenaeum Graece legitur : Ka; aiivi-AxiTiv b &i:\ <r« rjuifct TH r 7K ipya cum a iTiu'iniTi, y^ zcmTiaua^v 6 0-oj or r» vuma. t>7 ^ "Stiz, inLv-itin •^ ipyov wimf. Ita vero vetus ille interpres Latine eum reddidit : Et confiim- mavit Dens die fexto omnia opera fua qua ftat ^ & requievit in die feptimo ah omni- bus operibus fiiis qua fecit ; addita nimirum voce omnia ^ quje a Grseco textu abeft i omiflb infuper poft requievit^ verbo Da«; repetitoque in fine qua fecit i ex ea baud dubie interpretatione , qua Adimantus eft ufus apud Auguftinum, tom. 8. col. 112. b. Et confummavit Deus die fexto omnia opera fua qua fecit , (^ in die feptimo requievit ab eifdem omnibus ope- ribus qua fecerat ; quse ultima verba Auguftinus ipfa 1. 4. da Genef ad litt. prorfus fimiliter ac vetus interpres retert,^^ omnibus operibus fuis qua fecit. Vin & aliud a novo Teftamento exemplum , quo planum fiat Irenaei, interpretem Scripturs verficulos ex Latino codice veteris inter- P R tE F A T I O. xli pretationis defcripfilTe ? Irenseus lib. i. cap. xxi. n. 2. ita ex Evan- gelic Marci laudat f. ^8. cap. X. Avvaiji -n fid-nfiit^ia. ^uTififJ^nvaj.-, 0 iyi fy.i?^a> p..a.7p,'i(i&<u ; Illc vero his Verbis transfert : Poteftis ba^tifma ( al. ba- ptifmum ) baptizari , quod ego habeo baptizari > quae pariter ab antiquiori verfione prodiifle Colbertinus codex indicat , Putejlis baptifmum bapti- zari^ quern ego baptizari habeo? Plura referre fupervacaneum fuerit. XC V. Latinos inter Patres antiquitate & dodrina fpedatifUmus eft Tenuiiiar.u!. Tertullianus, prifcorum innocentias Chriftianorum defenlor, morum ma- gifter, fidei vindex. Felix, li tarn praeclaris initiis extrema congruifTcnt ! Floruit circa annum 200. Quamvis plurimos ex ejus fcriptis verficulos Scripturaa excerpferimus, vix tamen definire licet, quo Latino codice, qua, fi mavis , interpretatione fit ufus. * Cum fcriptor ille acerrimi ♦QuararioncScri- vehementiffimique fit ingenii,non sequabiliter & una eademque ration e fu"pveri(r"'""' fcribit ; fed vehementis fecutus ingenii impetus , non fe verbis , fed fibi verba fubjicit, & ad nullius codicis fidem addidtus plerumque defcribere videtur, quas laudat Scripturas fententias. Alias neglediiis, alias ex me- moria , alias ad fenfum , verba referre parum follicitus , profert ; non- nuUas pluribus , quafdam paucioribus verbis effert ; plures immutat. Verba etiam fibi uni propria , nee ulli alii fcriptori exaudita adhibet. Sed de his melius in notis, ubi exfcriptos e TertuUiani libris verficulos Scripturse interpofuimus , ledor judicabit. Interea quae fit aliorum ien- tentia de laudatis a TertuUiano Scripturse verficulis , praetermittendum non arbitror. XCVL Cenfet Pamelius , cujus ftudio & labore TertuUiani opera Qua ufus fit ver- prodiere in lucem , una cum libro Novatiani de Trinitate , e quo etiam ^'°°^' quafdam Scripturse fententias exfcripfimus ; cenfet , inquam , Pamelius , utrumque fcriptorem in proferendis Scripturis a fecutum fuiffe editio- « nem LXX. Interpretum in veteri Teftamento , & tam in illo quam in « novo Teftamento fua propria ex Graeco translatione ufum. w Longe alia eft Millii opinio, cui fi fides, proleg. in N. T. Gr. « adduda a Ter- « tuUiano loca attentius paulo conlideranti , nihil certius, quam quod in « eis ad Italicam fere femper refpexerit. Hoc cum in aliis ejus fcriptis « obfervare liceat, tum vero magis in pofterioribus, maxime autem in libro <:« ^ de Pudicitia. Quale vero penes fe habebat Italics exemplar ? Haud « * parum maculatum certe , inquit , fi quid de caeteris ejus partibus con- « jedare liceat ex Evangelii kucse codice , quo ufus eft in lib. 4. adversus « Marcionem, c. j. ly. 21. « Ita Millius. XCVIL Tertullianum fequitur Cyprianus,clariftimum Ecclefiae Afri- cj-pmnus. canae lumen. Carthaginenfis praeful anno 248. aut 249. creatus,fuam fedem eximia pietate, fingulari morum innocentia , gravitate & dodri- na illuftravit. Nee Africae modo , fed toti terrarum orbi praeclaris excellentiffimi ingenii foeturis profuit , & inclaruit. S. Prsefulis fcripta innumeris utriufque Teftamenti fententiis, quae de pleno pedore ma- nabant, funt afperla. Sed prse caeteris tres Tejiimonionim libri, cum epifto- la ad Fortunatum de exhortatione Martyrii, iis abundant. Laudando Scripturae verba fibi conftat Cyprianus, nee ea ex memoria,fed ad co- dicis fidem laudat. Quae contra dici polTunt ex ipfo Cypriano , jam diluimus. Cum aliis Latinis Patribus,praefertim Ambrofio & Augufti- no , non ita concinit , ut non aliquando , & quidem plurimum difcrepet. At cum Ladantio, Lucifero Calar. atque in primis cum Latinis codici- busiVUf. magis confentit, ut cernere eft in libro Tobia;, qui, quantum ad vetus Teftamentum , exemplo efle poteft , quam bene Cyprianus cum xlii P R ^ F A T I O. codicibus manu exaratis conveniat, Hunc adeat lecflor librum , quern integrum ex duobus codicibus venerandae antiquitatis bibliothecarum Regias 6c Sangermanenfis exhibemus. Quantum autem ad novum Tefta- mentum , haec habet Millius proleg. in N. T. Graecum : « Ex citatis a » Cypriano S. textus locis abunde conftat Italicam , quam unam fere in j:> urn ei fuiffe ex allatis ab ipfo N. Teftamenti pericopis manifeftum eft , 5J temporis tractu magis magifque fuifle interpolatam. a Quod quidem ultro concefTerim. laaantius. X C V 1 1 1. Laclantius , quo non alter e Patribus Latinis facundior , feptem Inftitutionum libros, quarto Ecclefise fseculo, ante annum 327. confcripfit. Sin'gulari pietate conditi , & pluribus Scripturarum verficulis referti iunt hi libri ; quos fi legas, &: cum variis Latinorum Patrum tefti- moniis conferas , hos ex antiqua interpretatione exfcriptos efTe verfi- culos, 5c Laiftantium Cypriani veftigiis potifTimum inliftere animad- vertes. Exemplo efle pofTunt in lib. 2. Regum ff. 5. 12. 15. 14. 16. cap. VII. Juvencus. X C I X. Juvcncus prcsbytcr , patria Hifpanus , circa annum Chrifti ^30. floruit, cc Hiftoriam Evangelicam, ut Icribit Cave, maxime fecun- » dum S. Matthaei duclum, quatuor libris verfu heroico complexus eft, M fermone quidem fimplici, nee fatis uberi vena, animo tamen candido, « & qui facra tradantem decet , pio , caftoque , Evangeliftam ftricbo pede ♦verfibus licet » fecutus. w * Quamvis huiufmodi fcribendi genus auclor ille fit am- plexus, in quo aliquid, quod noltro laveat conlilio, reperiri poile, vix fcripferic, non tameii fuit negiioendrnT ^P^^ ^^^^ apparcat '■> & forfan infanire pluribus videbitur is, qui antiquam Scripturarum interpretationem in poetae carminibus quaefierit ; quaedam tamen in noftris ad Matthaeum notis ex Juvenco exfcripfimus , nee immerito. Etenim licet fruftra quis antiquam Scripturse verfionem in verlibus Juvenci ad verbum quselierit , funt tamen vel in his verfibus indicia , funt elocutiones , funt verba vocefque , ex quibus fas eft con- jicere, quem codicem Scripturae prae oculis habuerit Juvencus,ut hifto- riam Evangelicam verfu heroico complederetur : neceffe fiquidem eft, habuent aliquem Evangelu codicem, quifquis demum ille merit codex. Quid fi igitur in Juvenci carminibus ilia appareant indicia, hae fint elocu- tiones, ha£C verba, quibus planum manifeftumque fit Juvencum in confcri- benda verfibus hiftoria Evangelica, Latino codice veteris interpretationis ufum fuifle ? Atqui ita eft certe , & cum pluribus id confirmare libeat exemplis,unum duntaxat aflumo ex cap. xx. Matth. In eo capite poft haec verba f. 28. Sicut Filius hominh non venit miniftrari ^ fed miniflrare ^ (fT dare auimam fujm redemptionem pro muhis; haec fequuntur in JVlf. Colbertino , ut & in aliis exemplaribus veteris interpretationis ', quae quidem defide- rantur in Vulgata hodierna Evangelii juxta Matthaeum : l^os autem qtia- ritis de pufillo crefcere ^& de majore minor ( 1. minores ) ejfe. Intrantes autem ^ (^ rogati ad ccenam , 7iolite recumbere in locis eminenttoribus , ne fort} clarior te fuperveniat ; <^ accedens qui ad icenam vocavit te^ dicat tibi : Adhnc deorfnm accede : (b" confundaris. Si autem recubueris in loco inferior! , <b fupervenerit humilwr te , dicat tibi qui te ad ccenam vocavit : Accede adhuc fuperius : (tr ejit tibi uttlius. Juyencus autem, cum ad confcribendam verfibus hiftoriam Evangelicam , codicem Matthaei fecundum veterem interpretationem haberet j hunc fecutus codicem , quidquid in veteri interpretatione le- gitur , carminibus Latinis fic reddidit : Hommis natus fic cim^a minifb-at , Obfequio foltis propria pia munera gefians , P R iE F A T I O. xliii Pro multifqiie animam fretiofo [anguine ponit. At vos ex minimis opii>us tranjcendere vultis , Et Jic e ftimmis l/ipfi , comprendkis imos. • Si vos qiiifque vocat can^ convivia ponens ^ Cornibus in ftimmis devitet ponere membra , Qiiifque fapit : veniet forfun f nobilis alter , Tnrpiter eximio cogetur cedere cornti , Qtiem tumor inflati cordis per fiimma locarat. Sin contentus erit mediocria prendere ccena , Inferiorque dehinc ji max conviva fubibit , Ad potiora pudens tranfibit flrata thororum. Hkc prolecfto Juvenci carmina manifefto efTe argumento debcnt poetam in confcribenda Evangelica hiftoria ufum fuide codice Latino, plane noftro Timili , quique veterem interpretationem reprsefentaret. C. Julius Firmicus Maternus, qui circa annum ^40. claruit, Conrtan- Julius Firmicus. tio & Conftante Auguftis , quibus etiam librum de errore profanarum religionum nuncupavit , qual'dam nobis exhibuic Scripturse fententias. Scriptor ille frequentius cum Cypnano concinit, ut Deut. cap. xiii. &c. Interdum cum Hilario , & antiquis codicibus manu exaratis. CI. Longe vero plura antiquae interpretationis fragmenta nobis Lucifer Caiati- llibminiftravit Lucifer Calaritanus in variis , quos confcripfit , libris , "'""" Pro S. Athanafio ; De regibus apoflaticis j De non conveniendo cum /lareticis ; De non parcendo delinqiientibus in Deum } Quod moriendum fit pro Dei filio. Floruit Lucifer circa annum 354. In laudandis Scripture verbis fibi fatis conftati a Graeco textu hodierno vix difcrepat. Cum Tertulliano concinit aliquando, interdum cum Auguftino, & Ambrofio ; fed quod quidem ante omnia juvat obf^rvare ; in Tobiae & Judith libris , quos /> variorum ope Mil. codicum, & quidem optimae notae recuperavimus, tanta eft Xententiarum Scripture , quae in libris Luciferi occurrunt, con- venientia, tanta fimilitudo, ut nullam pene reperias difcrepantiam , & tantum ovum ab ovo non facilius difcernas. CI I. Hilarius PicT:avienfis epifcopus, noftrarum decus luxque fplen- Hi'a-ius Piaa- didiflima Galliarum, quas pietate & dodrina, admirabili fidei ardore ''""" ^p"'^"^'"' & veritatis defendendae ftudio nobilitavit ; commentaria in Pfalmos, in Evangelium Matthaei , Libros x 11. de Trinitate , aliaque prseclara in- genii monimenta reliquit , in quibus plurima antiquse interpretationis fragmenta reperimus. cm. Equidem non me later fuiffe in ea fententia nonnullos, ut interprefne, arbitrarentur commentarium in Pfalmos, non tam elTe Hilarii , quam fi-f'^^Pf^^ ' Origenis foetum , nee tam auclorem hujus operis , quam interpretem "'• elFe Hilarium : quae fi vera eflet fententia , fruftra quisfiflemus in eo commentario antiqu<im interpretationem. Verum ut concedamus non- nihil auxilii ad opus iftud conficiendum ab Origene mutuatum fuiffe Hilarium, tam multa e luo penu addidit S. Prscful, mutavit , circum- cidit , emendavit , ut verus hujus commentarii audor , non vero inter- pres fit habendus. Et certe primo negari nequit, quin Latinum codi- * Ai- cem exponendum fufceperit, ut cum * Cuftantio nollro loquar, viro, fi zTX""" qui J alter, in rebus criticis peritifTimo & prudentiflimo ; ac proinde qux- ^i"T'J' <^^""i ^i fuerunt explicanda, quae Origenesnon attigit. Deinde ad opus ^i-^'- iftud conliciendum , non modo aliorum fcripta audorum verfavit , led familiarium quoque fuorum, aliorumque virorum dodtiorum fententiam, vel prcelenti fermone, vel litteris , ut ipfe teftatur Hilarius, exploravit. Tom. I. n an menta- ls fue- xllv P R iE F A T I O- Demum varios codices turn Graecos, turn Latinos adhibuit in confdium ; ita tamen ut, fi quae occurrerit difcrepantia, LXX. feniorum verfionem fecutus Tit ; qu9s tantse apud earn audontatis erat, ut ab ea difcedere ne- mini tutum efTe exiftimaret. Quis jam vero dixerit Pidavienfem an- tirtitem commentarii in Pfalmos non aucftorem , fed interpretem elTe ? Sed hanc opinionem tarn firmis argumentis evertit nofter Cuftantius , ut pluribus earn impugnare nihil necelTe fit. Hujus , fi velit , adibit ledor admonitionem in hunc Hilarii commentarium pag. clxxii. n. 13. &c. simiiirer&com- CIV. De comiTientario Hilarii in Evangelium juxta Matthseum , gdi'um Matth«r eadem nonnullorum fuit, ac de commentario in Pfalmos fententia ; quam his Cuftantii verbis refellere latis efle debet : « Non defunt qui pu- Pti- >} tent Hiiarium ut in Pfalmos , ita & hic in Matthaeum Scripture fenfus ^ j] 53 ex Origene fuilTe mutuatum fed neque hujus commentarii cum lucu- 3) brationibus iis , quas ex Ongene in Matthseum habemus , frequens ad- 5) modum occurrit confenfio. Hoc vero maxime ab iis diffentit, quod 3) rara in rerum enarratarum probationem Scripturarum adducantur telli- w monia : nufquam etiam latius divagatur oratio, fed prope femper fer- 3) mo concifus, & paucis compledens multa; quod ab Origeniana dicendi S3 ratione procul abeft. 33 In eo commentario, vel,fi mavis, in eo tradla- tu, ut aliquot habent Mff. codices, Matthsei verficulos profert Hilarius ex codice Latino , qui tarn prope accedit ad noftrum codicem Colber- tinum , ad cujus fidem Evangelium Matthsei juxta antiquam interpre- tationem vulgavimus , ut gemellus frater elfe videatur. Id maxime geminis patet additamentis , qux in eo occurrunt codice , alterum poll verfum 28. capitis xx. alterum vero poll: verfum 41. capitis xxiv. Eiufd.iibcixii. CV. Commentarios in Matthseum proxime fequuntur in novifllma 5' editione libri xii. de Trinitate. * « Quam autem Hilarius e Scriptu- * c«- >3 ris hauferat fidem , Scripturis ibidem explicat , primum quidem Pro- -s'l'. ».' >J pheticis, tum Evangelicis , ac demum Apoilolicis ; 33 quod & innuit ipfe, ^'^' Dei auxilium implorans & petens , lib. i. n. ^7. ^8. Nosqiudem inopes^ inquit , ea qiiibus egemus precahimur , & in fcrutandis Prop/ietarum tuorum Apoflolorumque diflis ftudnim peiuicax afferemus ^ cb" omnes obferata intelligentia adit us pulfabimtts Exfpe^amiis ergo ut trepidi hujus cotpti exordia incites^ dr profeclu accrefcente confirmes , & ad confortium vel Prop/ietalis , vel Apoflo- lici fpiritus voces ^ ut dkla eorum non alio quam ipfi locuti funt fenfu apprehen- damus , verborumque proprietates iifdetn rerum fignificationibus exfequamuf. Et fane quam plurima veteris utriufque Teftamenti interpretationis fe- gnienta, in his duodecim de Trinitate libris occurrere, quae accuratilFime exfcripfimus, uti & quae alii ejufdem S. Dodloris tradiatus exhibent. Etfi autem fatis fibi conuare videatur, ut Deut. x. 12. 15. Pfal. 68. ff. 2. 5. & Pial. 158. -f. 9. item in Ifai. i. tf. 11. 12. 15. 17. & alibi ; imo & cum aliis Patribus , maxime cum Cypriano, Lucifero Calaritano , & Am- brofio convenire ; ab his tamen interdum nonnihil difcedit , ut non plane conftet quo potiffimum codice Latino ufus liierit Hilarius. s. zenoveron. C V I. S. Zeuo cpifcopus Veroncnfis , de quo Ambrofius ep. 5. ad epifcopus. Syagrium , medio fseculo i v. floruit , ut probant dodiflimi Ballerinii fra- tres, Veronenfes presbyteri. Saltem jam vita fundlus erat,ut animad- Vertunt viri clanllimi, quo tempore ad Syagrium fcripfit Mediolanenfis praeful , quippe qui in ea epiftola Zenonem fandts memorise vocat. Cum Icriptor ille nonnifi fermones,quodfcriptorum genus confilio atque infli- luto noftro minus idoneum praetermittere folemus , fcripferit i pnmo P R iE F A T I O. xlv quidem hos dedignati fumus fermones. Veriim poftquam nova ad nos Zenonis editio pervenit, dodiirimorum munificentia fratrum, qui unum e noftris hx)C praeclaro munere donarunt i limulatque hos fermones re- volvimus , turn plures antiquas interpretationis lacinias videntes mirati fumus , quas diligenter excerptas , in aliarum numerum retulimus. At cum ferilis ad nos pervenerit haec editio , quofdam verficulos fuis ap- ponere locis non licuit ; fed his locum ad calcem operis in appendice dabimus. Olent certe plurimum antiquam interpretationem Scriptura- rum hi , quos e Zenonis fermonibus exfcripGmus , verficuli ; quorum pars maxima cum exfcriptis e Cypriano & Ladantio ita concinit , ut pene unus idemque omnibus codex fuiHe videatur. CVII. Phoebadius Agennenfis epifcopus , ortu Gallus , provincia , phcebadius Agen- ut videtur, Aquitanus, claruit circiter anno 559. Exrtat ejus liber con- °^"'''' tra Arianos, qui plura nobis antiquae verlionis teftimonia contulit, ea- que non ex memoria ab audlore prolata , fed attente excerpta ab ipfis facrarum litterarum paginis , Itudioseque defcripta , ut quilque judicare facile potent. CVII I. Vi(5lorinus natione Afer, obiifle creditur circa annum ^70. viaorinus. Pauca admodum , nee pleriamque magni momenti Scripturae tragmenta e nonnuUis ejus fcriptis , torn, i v. Bibliot. Patrum editis , eruimus. CIX. Ambrofius ex Italia oriundus,in Galliis natus,vir confularis, Ambrofim, in Auxentii locum Mediolanenlis epifcopus circa annum ^7^. creatus eft. Admirabili fanditate , eximiaque dodrina Latinam ecclefiajn de- coravit. ex. De prxcipuis S. Dodoris fcriptis didurus, ab his incipiam libris, i» hx He.^:.-<emf. quibus quo pado Deus fex dierum intervallo fuis conftantem partibus pretisoffido'raini- mundum elaboraverit , populo Mediolanenfi explicat. Ipfi praeivifle , & "^ ^"'"^"^ ^^' jam antea de eodem argumento Origenem , Hippolytum , ac Bafilium fcripfifTe , auclor eft Hieronymu'^ in epiftola ad Pammachium. Quid ab Origene, quidve ab Hippolyto mutuatus fit Ambrofius, cum utriuf- que opus intenerit , non novimus. Verum cum Bafilii ad nos perve- nerit, hodieque totus & integer fuperfit tradatus, facile eft explorare, quid inde in fuum tranftulerit Ambrofius. cc A Bafilio vero , inquiunt « noviftimi editores Ambrofii praevia in hos libros admonitione , ut eum cc quam plurima fumpliffe haudquaquam inficiamur , ita ferviliter illius ct opera imitatum effe , aut quafi tralatoris officio fundhim pernegamus. « Enim vero etfi frequenter illius infiftit veftigiis, ab eis tamen fsepe fae- « pius recedit , quippe qui addat, adimat, tranfponat , imo nee religioni du- « cat contraria fentire Bafilio, quern etiam interdum, tacito licet nomine, « non leviter perftringit. » Abfit ergo ut exiftimemus in his libris Me- diolanenfem epifcopum Caefarienfis prsefulis duntaxat interpretem fiiille. CXI. Ne quis autem putet eodem ordine, quo fermones, habendos Hos & pisrofque efle hos Ambrofii libros, adeoque fruftra in iis quaefitas a nobis fuiife diverfoquofermo- antiquae interpretationis reliquias , audire juvat a S. Dodoris operum ""ha'biimus""*" editoribus, qua ratione opus iftud fuerit elaboratum. « Ambrofianus « hie fetus fermonibus conftat, quibus S. Do6tor populo Mediolanenfi re- « rum creationem expofuit. Hos notarium aliquem ex ore dicentis exce- cc piffe arbitrantur nonnuUi : at certe Ambrofius jam pronunciatos ftylo cc adftrinxit , ac in eam , qua circumferuntur , tradatus formam concinna- c< vit ; ipfemet enim Orontiano diacono , ad quem ficut & ad Sabinum cc epifcopum hoc idem opus mifit , fcribens , Hexaemeron fuum fefe exa- cc ralfe fignificat. Eandem rem in aliis quoque libris iple faditabat ; ne- cc xlvi P R iE F A T I C. 3> que dubium illi hoc ideo ufu venire, & amicorum ut obfequeretur vo- j> luntati, CLtterorumque ChriRianorum utilicati confuleret, & fibi ne im- 3i poni poilet a librariis. j> Quamvis igicur in his Ambrolius Hbris, opera lex dierum Mediolaneniibus civibus exponar, baud tamen habendi ilint inftar fermonuni , in quibus Scripturse fententias, prout inter diflerendum occurrere , laudaverit ', aut certe fi inftar fermonum habeantur , conceden- dum eft eos domi redditos fuiiTe incudi, tantaque elaboratos dihgenria, ut nulla fuipicio , nullum efle debeat dubium , quin ex praefenti codice Scripturas laudarir. Nee vero quse hie obfervamus circa Hexaemeron , iftud duntaxat opus, verum alios etiam plerofque fpedtant Ambrofii li- bros ; nempe , de Paradifi; de Cain^ & Abdi de iVoe, & air a; de Abraham i de Ifaac ^ & anima; de Bono mortis; de Elia^ & jejtinio ; de Tubiaj fecundam Davidis apologiami dc tradatum de Sacramentis. Dr rccunda D.t- CXI I. Sivc Ambrofii , five cujufvis alterius fcriptoris fetus fine t^jcum 2"-....- poftreiiia haec duo fcripta, fecunda nimirum Davidts apologia^ & trada- ""'"•''• tus de Sacramentis ; certant namque inter fe eruditi, & alii hos Ambrofio libros vindicant, adimunt alii i fed quicunque tandem fit librorum de Sacramentis audor, five Venerius, five alius quifpiam Ambrofii difci- pulus, qui non multo poft ipfum Mediolanenfi eccleiije prsefuerit '■, cer- te antiquior quam Albertino vifum eft, fcriptor ille eft, ut qui in lau- dandis lacris Scripturis Vulgatam noftram non fequuur. Excerptarum ex CXI 1 1. Mirum quantam ex his Ambrofii libris, atque etiam ex rte fementiarum iplius littcris , iacrotum vcrliculorum turbam excerpierimus , oc quam magna pieruniqiie j-jgj^g cum Grssca intcrptetatione Latini ifti conveniant verficuli. Sit cum cextu (jr*co 1 ^ cojivcniauia. jn exeiTipluiTi caput ^o. Exodi , ex quo Ambrofius in epiftola ad Juftum, quge feptima eft, quinque defcribit verliculos. Ex Ambr. epift. ad Juftum. Ex Grseci contextus capite xxx. 12. Cum acceperis computationem fi- 12. 'EaV xdSti? tsV av?^.o}i(;^ov -^^j uiZf Irorum Ij'ra'el in vifitatione ipfortim^ da- 'ic-ej^ijA iv tn i7n(Tv.o'srr\ lw?fi\ ^ JhcmiTiv hunt fingnli redemptionem anima fiua 'Uaw^o^ Aiirgjt wc ■\vyjic, kcnS Kiye^'oi, <t «» Domino , & non erit in his ruina in vi- i'^cu b/ hi-nlz Trman cv rn 'fha-notsrv hu^^. fitatione eorum. ^ 15. Et hoc eft quod dabunt , qilOt- 13. Ko/ tSto ssic 0* J^a-aaiVy omi £61"»^- {pilot per ambulant viptationem ^ didra- 7ivfiucapTutT,^vo'^crKi'^iv,iviljuia-uTsd)ti-^-;i- chmi dimidiam partem , quod eft fecun- ^« > 0 «s» Jy •!= JiS^^-xy-ov to a,}ior iiy.oat dum didrachmum fanclum : viginti oboli q^om) to c/iS'es'Xf^^''' "^ 'ij W'^'^ "^ J)S^^- didrachmum : dimidia autem pars didra- ^^ ' ua-pos^ Kueica. chmi , illatio Domino. 14. Omnis qui intrav erit vifitare ^ a 14. nS? 0 'si^^Twpivof^o? ik; t g^Vxs^ viginti annis ib" fupra , dabunt illatio- 4'" - ^^ i'lzoanrig ^ f7mya> , Jioaaa/ iy,v usr nem Domino. "Poeti- Kt/ata. 15. Qiii dives eft ^ non adjiciet : ^ 15. 'O v^i^, i ts-e$^^^i' ^ 0 Tnvdjuf- qui pauper eft ^ non minor abitur a dimi- •'»?> cw i?^T7ovn'<ni ')>m iS r/xicnuc iS Ji- dia parte didrachmi^ cum cceperint dare <^<^~/j^*' > ^ '^'? =^«^0»'=" r li<j(po^v KveAce, oblationem Domino , exorare pro ani- «^'AstVacaa; me2 t^ ■^i^x'^" t'/^^''- mabus fuis. 16. Et accipies pecuniam illationis a ^^' Kai A)/4ii to dpyveiov ttk; iiafo^g filiis Ift-ael , c!r dabis illam in opus ta- "^'^ 't¥ 'j'U)v 'lijes^riK , (^ ^amic, ku-w ='/? to bernacuU teftimonii^ & erit filiis Ifrael Kd-^-9y>v w? mm^ig-K y-ap-weJn, <t kou to?? legitimum memoriale in confpe^u Domi- 'j'o'k; 'lo-e^iiA fj-vn^^oavvov I'cara Ki/eis , e?/A^', m , exorare pro animis veftris, ruiQcij ?ne2 7/ 4^a;^i' ••^/^^"^ P Pv yE F A T I C xlvii Vide etiam Genef. xxii. ff. ^. 4, j. 6. Cantic, Cantic. capp. i. II. III. &c. & alibi paffim. CXI V. Nee minor Ambrofii cum aliis Patribus, quam cum Grascis Ma«.ia iaicm ■r -.^r-.^ T -1 1 • 1- • o n- cum lau.lj.: ii SJ. LXX. Incerpretibus, concordantia : qualis emm & quanta cum iltis,ta- pat.ibus fui-.ca- lis & tanta cum illis confenlio. Exemplum appono : Augullinus in eodem ""' cap. XXX. Exodi, ita pariter verfum 12. laudat : Si acceperis compuiationem filiorum Ifrael in vifitatione eortim , <^ dabunt fingitli redemptionem animd fua Domino ^ & non erit in eis rtiina in vifitatione eortim. Plunbus oilendere exemplis , quanta fit in laudandis Scripturis Ambrofii cum aliis Patribus confenfio , nihil necefle eft , cum id pafTim in notis leclori obfervare libeat. C X V. Non negaverim tamen aliquando ab iifdem Patribus , imo Non tamen & & a feipfo difcrepare Ambrofium. Nee enim femper cum ipfis confentit, 'lihiJr^c c'u,'cuac nee ipfe femper iifdem verbis Scripturae fententias laudat ; quod quidem '^""P"" Natalis Alexander in hiftoria Ecclefiaftica animadvertit. Verlim id non ita frequenter contingit ; ut plurimum enim 6c concinit aliis Patribus, & ipfe fibi conftat Ambrofius i quafque laudat Scripturae fententias , has ex praefenti codice vulgo defcribit. Tantiim nonnullas ex memoria, fed parcius laudat ; aut e Grseco Latine reddit. Quin imo comm.en- tatione in Pf. 118. ut cum noviflimis editoribus loquar , cc quid de ft variis Scripturae verfionibus fentiat, candide in medium profert, docet- « que tunc temporis in Ecclelia potiiTimum valuifle LXX. Senum inter- « pretationem. Nihilominus tamen libentiiis ipfemet utebatur exemplari « fuo Graeco, quamvis etiam minime negligerec & alia fubinde confu- f' lere. » V. g. in hujus Pfalmi f. 28. Stillavit anima mea pra tisdio ^ Ali- qui codices ^ inquit , /z.'Z/^ewf.dormitavit, quia c.fJragei/ (^ sVa^si- duabus Interis dijfonant. Potiiit mterpres , vel antiquarius fcriptor hic falli : w^dl^uv , donnire eft; Td^iiv^ftillare. Et infra ad f. 6j. Priufqtiam humiliarer ^ ego deli qui ^ &c. hsec obfervat : Alia editio habet : Priufquam humiiiarer, ego nefcivi : unde putant aliqni quod hominis anima hoc dicat : PriuCquam humiiiarer , ut in hoc liitum corporis introirem^ tua ^ qua non legeram^ mandaca nefcivi. Sed quia L XX. Virorum fententias magis fequitur Ecclejia , cfr hic fenfus eft pla- nior Jdeo accipiamus humiiiarer ita di£lum^ eb quod peccato videatur hii- miliatus. CXVI. Inter Ambrofii opera , praeter germanos S. Docloris fetus, Deore^iiuioie. gemini flint fpurii ; de quibus mihi paucis dicendum. Primus eft liber perp«am'acuibu- de fide orthodoxa contra Arianos i aliks , de fiiii Divinitate , & confubftantialitate : "'• alter, cui Ambrofiaftro nomen, commentariunl eft in xiii. priores Apofto- li epiftolas. In varias fententias circa horum librorum auclores fcin- duntur eruditi. * Fuere qui primum Gregorio Nazianzeno , poft Au- *De prime, cui guftinum afnngerent : verum hunc Patre Latino natum, plurima non timius, quid fen- probant tantum , led etiam perluadent ; quod nimirum non modo ver- lio vetus , quam Italicam vocitant , illic citetur ( verba funt editorum Ambrofii ) fed etiam quod ibidem c. vi. haec legantur : Ratio qiiadam^ qua apud Gracos nuncupatur /^joq- 6c item alia ilia : Et hoc eft quod Graci of^oHoiov appellant , id eft^ cum uno aliud ipfum : qux certe nifi Latini icn- ptoris verba eflfe non poflunt. Alii aliis hunc librum fcriptoribus ad- fcribunt ; Chifletius VigUio Tapfenfi ; dodlifiimi & clarilTimi viri, Her- mannus, &: Quefnellus , Gregorio Eliberitano praefuli , ille in Ambrofii vita, is in appendice Leonis operum. C X V 1 1. Non magis inter dodos convenit circa Ambrofiaftnm : com- item de iir«o, mums tamen illorum eit lenteniia , qui hunc librum Hiiario tvomans „omen. Tom. I. o « xlvill PRiEFATIO. ecclefise diacono tribuunt. Is eft Hilarius, qui cum Luciferi Calari- tani luctuofo fchifmati adhsefifTet, apud Hieronymum egregie vapulavit. Lii.er Qri^ph- * EideiTi Hikrio alius quoque adlcribitur liber ad calcem torn. '^. part. i. p'"L,i,',!^ ^ ' " operum Auguftini editus : is liber eft OiiajUonum veieris (ir novi Teflamenti ^ cui propterea locum hic damus. Noftrum non eft eruditorum lites com- ♦ Cur fpurios hos poncrc , & qui veri horum fint audlores operum affirmare. * Quidquid ferus non pratcer- r j -ii r ^ r ■ -ii- T 7- r ■ mi;tendos duxeri- lit oc ilia controvcriia , cum Icriptores nil ex Italics vcrlioms contextu, ""^' cujus reliquias , ubicunque fas eft reperire , inveftigamus , facras Scri- pturas laudent , hos prsetermittendos non elFe arbitrati fumus. Itaque ex his libris plurimas excepimus fententias , quarum partem aliquam hie ad Ipeciem fubjicimus. Rom. i. f. 15. ubi Vulgata habet. Nolo autem vos ignorare^ fratres^ See. in Ambrofiaftro legimus, ut in JVKT. duobus, Regio 6l Sangerm. Non autem arbitror ignorare vos^ fratres. Et f. 15. It a qiiod in me piomptum eft cir vobis^ &c. ex Vulgata noftra ; Ambrofiafter pariter cum Mir. noftris, item cum Ambrofio , & Sedulio, habet : Itaque ( al. ita^ quod in me eft ^ promptiis fum & vobis^ &c. idem obfervare eft cap. 1 1. f . 8. & alibi paflim. Quod attinet ad librum Qjiaftionum veteris dj novi Tefta- menti^yidc Gen. iv. 6. 7. Ifaise iv. i. 2.4.LIV. i. Jerem. xxxi. :^i. ^2. Matth. XV. 5. ep. i. Johan. 11. i. 2. &c. Ex libro autem, cui de fide orthodoxd titulus, paucos admodum excerpfimus Scripturas verficulos, quos fimiliter in noftris inlpicere notis, & comniodius comparare licebit. s. Hieronymus. C X V I II. Nunc fefe offert Hieronymus , vir caieftis , judicio Erafmi , ^t-fl. 1. d!" omnium Chriftianorum fine controverfia longe turn dociijfimus ^ turn facundififi-^''^'^ mus. Equidem vix eft ullus alter Latinos inter Patres , qui cum Hie- ronymo de eloquentia & eruditione poffit contendere : nullum enim ftudiorumfcientiarumque genus eft, in quo noafuerit diligentilTime verfa- * Qu;,m bene de tus. * PrEccipue vcro facris litteris operam dedit, totufque in illis abdi- tiis. ' tus, alios modo libros facros emendabat, modo alios Latine reddebat. Primlim Graecam LXX. interpretationem, in quam plurima irrepferant menda , adhibitis probatiflimse notse exemplaribus , expurgatam Lati- ne edidit. Novum deinde Teftamentum , rogante Damafo , Grae- C3e fidei reddidit. Demum,cum aetate jam provedior efTet, ad omnes veteris Teftamenti libros , quotquot in canone Hebraeorum habentur , ex Hebraeo fonte in linguam Latinam vertendos eft aggredus : quibus etiam libros Judith & Tobia; ex Chaldea lingua verfos addidit. Prae- claros hofce Hieronymi labores , quibus tam bene de Ecclefia meritus eft, five emendando , five Latine reddendo facras Scripturas, fummatim hic &. leviter- attigiffe fat eft ; quandoquidem uberiiis atque opportunius in preeviis admonitionibus, quid in fingulis libris praeftiterit S. Dodlor, licebit exponere. Quantam nobis .CXIX. Non tantum autem in expurgando, Latineque reddendo ; fed tulerinc opem pie- • • i • • r '11 n 1 C raqueejurfaipta. etiam in cxponendo, commentaruique illuitrando lacro contextu , egre- giani navavit operam Hieronymus > aliaque bene multa in lucem emific fcripta, innumeris Scripturarum referta teftimoniis. Quae quidem tefti- monia cum ex Latina interpretatione ad Graecam verfionem LXX. exadla laudarit S. Doctor , haec nos omnia , aut faltem quam plurima , in opus noftrum retulimus. Ilia vero prae cseteris excerpfimus, quae in his occurrunt libris, quos ab Hieronymo ante fuilfe elaborates conftat, quam ex Hebrseo Scripturas facras Latine reddiderit. In his fiquidem fcriptis juxta verfionem LXX. ad quam concinnata eft antiqua inter- pretatio , Scripturam laudat Hieronymus : quod hic ego tam manifeftis oftendere queam indiciis , ferme ut nemini dubitare liceat. In lib; i. r 11 7i' 1' A iM o. xiix Reg. cap. XXII. ^j!'. l8. ita vcrdciiluni luinc in cpirt. ad Mnrcellam an. ^84. (If Ep/iud & T/ia-iip/iini^ laudat HicTOiiynuis : El ionvtrfus^ inijuit Scriptiira, Duca; Syttis ^'Wuitijtcavii ipje fictrclola Domini ^ (/y oatdil in illu Uw tnrenios ejuiiiqui' viros ; five, inquit, ut in HcbrLCO Icgitur, ocloginia cjuin- qtw. Concinit [lebnto Vulgata noftra, in qua It-gitur, odof^mtu cjutnqut: verum in Cir;.x?C() iia Icgimus, -rtiiKomxi k, mv-n atJefi , trecentus dj" qiiinque T/rov, qiicmadniotiiini in Hieronymi epiftola ad MarccUam. Eccui jam diibiiun fill' qucat, Hitronyminn Grcecam LXX. intcrprctaticjncni tuific lecutum in libris, quos ante elaboravit , quam Scripturas ex Hebraeo Latino rcddcrct \ CXX. Totani libri F.cclciiadici Latinain intcrpretationem hinc inde c^mmcmKii m difperlam ex comnientario Hiert)nynii in Jibruni ilium extraximus, fuu- Pfcph^'."'" * que linguU)S loco veriiculos rcftituendo , librum integrum exhibemus. Quid lit autcm de ea verlione fentiendum, qui fcire velit, adeat nollram in hunc librum prxviam admonitionem. Adeat etiam admonitiones in Prophctas, turn majores,tum minores : quam nobis opem tulerit Hie- ronymus ad revocandam veterem Prophetarum verlionem Latinam , docebunt. CXX I. Ad calcem commcntarii in Ifaiam edita eft a Martianaso EpiOoia ^f.^rr*- nollro ad Damaium epiftola de Seraphim ix Calculo ^ quae epiftola ab^""*^ Hieronymo anno ^80. aut ^81. non modo ante eft fcripta, quam fa- cros libros ex Hebnvo Latins redderet, led etiam antequam eos ad Grae- corum exemplarium fidcm emendaret. Adeoque nullum nobis eft du- bium , quin Scripturse verficuli, quotquot hiEC exhibet epiftola, ex La- tino codice antiqua3 interpretationis Imt defcripti. Subjecta in notis fidem facient exempla ; quas li percurret nota^ lector, &. fibi fatis confta- re Hieronymum , & cum aliis Patribus fcnptoribulque anciquis , cum VigilioTaplenli maxime, concinere animadvertet. Sit in fpeciem y. ^. capitis VI. liaix, quem ^ta noftra exhibet Vulgata : Et dixi : Va mihi^ qiua taciii^ quia virpollntus labtis ego [urn. Hieronymus vero legit : Et dixi: 0 mifer ego ^ qiioniam compundus fum. Ita panter Vigilius Tapfenlis, Am- brolius , Oroiius. CXXn. Commentarius Hieronymi in Evangelium Matthaci, nullam commenaiijia nobis antiqux interpretationis partem ad iftud Evangelium , quamvis ^''^" illud pene totum compledatur , luppeditavit. Nee mirum, quandoqui- dem illud opus circa annum Chrifti ^98. elaboratuni eft,poftquam Evangeliorum libros, jubente Damafo, correxerat atque emendaverat ; quam corre^lionem li , pofthabita veteri interpretatione , iecutus fit :lle ipfe qui correxerat , nemini mirum videri debet. Verum aliud efCe de- bet judicium de variis veteris 1 eftamenti , qucc in eo commentano oc- currunt, fententiis, verfioni Graecse LXX. plurimum confentaneis, & a Vulgata noftra dilcrepantibus i quaique adeo in nollris inferendas efle notis duximus. CXXIIl. Commentarius in epiftolam ad Galatas, qui quidcm totam lafpiiLadGa- lianc epiftolam reprceientat, veterem olere nobis vilus eft interpretatio- *"**' '* nem ; idque etiam, opinor, ledori videbitur, ft excerptos ex eo com- mentario, noftrilque iubjedos in notis Scripturx verliculos infpexerit. Idem pene de ceteris alas Hieronymi commentariis in novum Tefta- mcntum las eft alferere. CXX IV. Qux contra pofTent obiici, occupare (Sc dilTolvere facilli- scivunmr qat mum elt. bive emm ab Hieronymo laudatas m ilUs commentarus, ab Itala difcrepantes elfe Scripturje iententias contenderis, 6w plane dilTi- 1 P R ^ F A T I O. miles ; five contra objeceris , eas Vulgatae noftras confentaneas effe , utrumqvie nullo negotio diflTolvi poteft. Quamvis enim Italam in ple- rifque commentariis novi Teftamenti fecutus fit Hieronymus , heri poteft Lit ab Itala difcrepent aliquando , quas laudat Scripturae fenten- tias ; fiquidem varii difcrepantefque fiiere olim hujus interpretationis codices. Deinde vir dodus , cum linguas percalleret , fi quae minus bene reddita ipfi vifa funt , ea aliter reddidit ; fi quae corrupta , emen- davit ; li quse omina , reftituit ; fi quae addita , detraxit : hinc illae difcrepantiae, quse non ita pajlim occurrunt. Ilia autem confenfio cum vulgata verfione, quae etiam objicitur, adeo non debet movere. Cum enim interpretatio Latina novi Teftamenti, tam antiqua, quam nova, ex eodem fonte Grxco manet , tanta inter utramque efle non debet diicrepantia , fed potius confonantia. Eccui enim mirum videatur , fi gemini ex eodem manantes fonte rivuli , non diverfas , fed fimiles ac pene eafdem volvant aquas ? Itaque etfi concedam Hieronymum ali- quando ab Itala difcrepare in commentariis novi Teftamenti, & a Vulgata noftra non multum diflldere ; nihilominus tamen Italam in plunbus , fi commentanum in Matthaeum excipias , fecutus fuilTe vide- tur. Hactenus de Hieronymi commentariis. EjusepiftoiK, & CXX V. Quod ejus epiftolas fpedat ; etfi nullas pene praetermiferi- reiiqui Ubii. j^^^jg^ -j^ jlg tamen evolvendis , quae ab anno ^65. ad annum 380. fcri- mse erant, quo fcilicet tempore nondum S. Dodor novam interpretatio- pem fuerat aggrelTus, operam majorem impendimus. Idem a nobis prje- ftitum eft in caeteris S. Dodoris fcriptis,ftve ante,ftve poft ejus interpreta- tiones elaboratis. Hi funt libri contra J ovinianim , Dialogi contra Luciferia- nos , contra Pelagianos , in quibus , habita eadem , quam in epiftolis ha- buimus, temporum ratione , antiquae verfionis fragmenta inveftigavi- mus , atque etiam reperimus ; repertaque noftris affuimus noti?. Sed de Hieronymo fatis multa diximus. Ruffinm. CXX VI. Ruffinus Aquilcienfis presbyter, Hieronymo coaetaneus, ejufque primlim amicitia famofus , inimicitiis vero poftea famofior, qusedam nobis antiquae interpretationis fragmenta , in libris de Bene- didionibus P atriarcharum ad Paulinum , & Expofmone [ymboli ad Lauren- tium epifcopum fuppeditavit. Varii Patres ac C X X V 1 1. Alia alii fdppcditarunt Patres, & fcriptores antiqui, quos [uT'ernommabic cgo duntaxat , ne longior fim , per nomina appellabo. Hi funt, appeiiaii. Optatus Milevitanus , S. Pacianus Barcinonenfis , Fauftinus presbyter, Gr.udentms Brixienfts , Marcellinus & Fauftus presbyteri, Julius Hila- rion ,• Tichonius , S. Paulinus , Philaftrius. Quafdam ex fingulis hifce fcriptoribus ItaU , ut credere fas eft , particulas defcnpfimus , quas aut in notas , aut in ipfum quandoque contextum , ut lacunae aliqux exple- rentur , retulimus. s.Auguftinus. CXXVIII. Prseclara duo EcclefiK fidera, Hieronymum, & Au- guftinum, una eademque felix setas tulit. De Hieronymo jam diximus, de Auguftino nunc dicendum. Tantum dodorem quifquis nommavit, laudavit fatis : neque enim ulla major & plenior , quam Auguftini no- • Plus ceteris ad men , kus arte poteft. * Ad revocandam in lucem antiquam Scriptura- revocandaminiu- ^^ intcrpretationem , non modo nobis unus omnium inftar Patrum , tit. fed & omnium, qui fuperfunt, inftar jfuit manu exaratorum codicum. Nullus quippe alter eft inter SS. Patres, cujus fcripta tot veteris inter- pretationis afperfa fint fententiis : id quidem fatis animadvertet ledor in opere toto , cujus nulla non decies repetitum Auguftini nomen pagina P R iE F A T I O. li exhibebir. Neque etiam iiUus eft codex manu exaratus, qui tantam Itahe partem repraelentet , quantam repraefentat Auguftinus. Pra;terea quod ma jus eft,ri qua fuperell hodie antiquse pars interpretationis, fi ea ali- cubi exftat , nuUibi certilis , quam in Auguftini fcriptis earn exftare con- ftat. Denique antiqua: interpretationis reliquias , quotquot iuperfunt, aut iple fuppeditat Auguftinus ; aut fi quae alicubi lint , quibus eas in- diciis cognofcamus , docet hac regula : In ipjis interpretationihiis Itala c^- teris praferatur } nam eft verborum i enactor cum perjpicuitate fententia. Ita- que quidquid ltalt:e reperimus , id pene totum Auguftino acceptum re- .ierre , five ex ejus fcriptis excerptum , five ipfo monftrante reperuim , debemus. Hinc facile eft intelligere quantum aurea fand:i Doctoris fcripta evolvendi ftudium fuerit nobis, quibus dulcis lautiliimae fpes mems erat. CXXIX. Sunt tamen nonnuUa Auguftini fcripta, ex quibus Scri-- spar>rsr.icnia pturae lententias extrahendi cura nobis aut nulla, aut non tanta tuir. x., Hujus generis funt lermones j aliaque nonnulla opera, in quibus Sen- h";;. .,' ,, ,.^ ,^ pturarum emendationem Hieronymi iteratam fecutus fuifTe vider.Lir , '^""^S'"'"-- quod quidem prsEcipue eft intelligendum de facris Evangeliorum iibris, quorum correchionem fuo probavit Auguftinus judicio , hifque laudibus cumulavit : Non parvus Deo gratias agimus de opere tno , quo Evangelium ex Grace interpret attis es ; quia pene in ommbiis nulla olfenfio eft , ciim Scri- pturam Gracam conttderimus. Unde ft quiftquam veteri faljitati contentiofus fa- verity prolatis collatifque codicibus , vel docetur facillime , vel refellttur. Et fi qui^dam rariftima memo movent , quis tarn durus eft , qui labori tarn utili non facile ignofcat , cui vicem laudts referre non fufticit ? CXXX. Longe vero aliud effe debet judicium de veteris Teftamen- in laudandis v, ti iibris, quos Latine reddidit Hieronymus. Adeo enim harx ftatim :cndI,Tm/l».rem- non probavit adhibuitve Auguftinus, ut eam etiam interpretarionem p'^''/"'*"'''"/''*" r. .o ' • r 1 ■ pet iecuius c;t. reprehenderit & momordent '■> quod, ut ne iplum lateret Hieronymum , r;,-;?. datis ad eum litteris circa annum 40^. fignificavit his verbis : Ep^o fane l^\'°i"'' te mallem Gracas potius canonical nobis inter pretari Scripturas ^ qna: Septna- '<so- ginta Inter pretum perhtbenttir. Per durum erit enim , ft tua interpretatio per multas eccleftas frequentiiis cceperit leSlitari , quod a Greeds ecclej'is L.alino' ec- clefta diftonabimt i maxtme quia facile contraditior convincitur ^ Graco pruhto libro , id eft , lingua; notifftma. Qiiifquis autem in eo , quod ex Triebmo transla- turn eft , aliqiio infolito permotus fuertt , & falft crimen intenderit , vix aut nun- quam ad Hebraa teftimoma pervenietur , quibus defendatur objeSlum. Quod ft etiam perventum fuerit , tot Latinas (ij Gracas auciorltates damnari quis ferat > Hue accedit , quia etiam confulti Hebrai pojjunt aliud refpondere ; ut tu folus neceffarius videaris , qtci etiam ipfos poftis convmcere ; fed tamen quo yadice mr~ rum ft potueris invenire unde etiam nobis videtur , aliquando te quoipie in tionnullis falli potuiffe. Et vide hoc quale ft in eis litteris , qu,^ non pof'unt collatis ufitatarum linguarum teftimoniis emendari. .Haiflenus Auguftinus ; qui cum ita fenferit de interpretatione Hieronymiana, credo equideni neminem fore , qui hanc ab Auguftino ufurpatam fiiilfe fibi polilt fin- gere. Excipiendus tamen Speculi liber, anno 427. editus, in quo Hie- ronymianam fequitur interpretationem : quod cum praeter Auguftini confuetudinem fit, vifum eft editoribus reddendam elTe rationem, quam fic edunt : « Cum enim, inquiunt editores noftri,ad vulgi ufum iftud cc pium opus compararet S. Dodor , eo noluit nifi faciliores intelledu prae- cc ceptiones comprehendi. Quo etiam confilio addudum credimus, ut cc verfione uteretur , non ex Grseco LXX. quam fequi folebat ; fed ex He- cc Tom. i. p lii P R iE F A T I O. » braeo , quod hanc demum comperiflet elTe ilia multis in locis pla- >j niorem. » Hieronymi inter- CXXXI. Licet autcm Auguftinus novam , ab Hieronymo elabora- prctatiunem ex^ taiTi , vcteris Tcftamenti interpretationem minus probarit ; ipfi tamen H<;brseo c'tioni Grj-cum {ii.ms n'"LXX*'*"°" diiplicuit, quam idem S. Dodor in emendandis antiqui Fa^deris p.jfthabuit Augu- ad exemplana Grxca libris operam impendit ; imo fuafit, & laudavit. Hinc ad iltud opus fufcipiendum horcabatur, cum inde a nova eum interpretatione conaretur abducere,in laudata jam 71. ad Hieronymum epiftola. Qua quidem in epillola emendationem libri Job ad Graecum LXX. Hexaplare, ut aiunt, cum afterilcis 8c obelis,non autem commune, laudat, limulque fignificat Auguftinus , fe huic emendationi libri /0^, no- vam pollhabere editionem ex Hebraeo : Didicimus ^ inquit,/o(^ ex He- brao a te interpretatum , cum jam quandam haberemus interpretationem tuam ejufdem prophets ex Grteco eloquio verfam in Latimim : ubi tamen after ifcis no- tajii qua: in Hebnto funt , & in Graco defunt ; obehfcis autem qua in Graco inveniuntur^ & in Hebrao non funt ^ tarn mirabili diligentia ^ ut quibufdam in locis ad verba ftngula fingulas ftellas videamus , fignificantes eadem verba effe in Hebrao^ in Graco autem non effe. Porro in hac pofteriori interpretatione ^ qua verfa eft ex Hebrao , non eadem verborum fides occurrit , nee parum turbat co- gitantem , &c. Mij qua ex diah CXXXI I. Hsec abs re non erat referre, ut intelligeretur quid de Hie- "oirJnt ar^uroen- ronymi laboribus in vertendis, emendandifque Scnpturarum libris £tr\- ris obviam itui, fj^^it Auguftinus '■> fimulque Ut nonnullis quae inde contra nos peti poiTunt argumentis obviam iretur. Nimirum erunt forfan qui dicant Auguili- num Italam^ fi minus novae Hieronymi ex Hebraeo interpretationi , fal- tem emendationi Scripturarum cum veteris tum novi Teftamenti poft- habuifle. Quis enim crediderit Scripturarum emendationem, quam ut aggrederetur , auclor Hieronymo fiiit Auguftinus; quam deinde,poft- quam perfeda eft , idem laudibus cumulavit ; ecquis , inquam , credi- derit hanc Scripturae corredionem, pofthabita Itald^ non fuifTe ufurpa- tam ab Auguftino ? Verum quifquis ita dilputat , meminifle debet , id quod a nobis non femel eft obfervatum , nempe antiquam interpreta- tionem, feu Italam ^ Auguftini & Hieronymi tempore pluribus fuifTe maculis afperfam & vitiatam. Has ut abftergeret maculas , emendatis ad Graeca exemplaria , unde primum manarat ilia interpretatio , facris codicibus, audor quidem Hieronymo fuit Auguftinus. Hsec ultro con- cedimus ; atque ut concedamus etiam Hieronymi emendationem ali- quando fecutum fuilfe Auguftinum , nihilominus tamen eum Italam fem- per prae caeteris prseferre ac laudare contendimus : tantum maculas , quae in eam temporis vetuftate irrepferant , eradit ope codicum , vel ad Graeca exemplaria emendat ; aut ab Hieronymo emendatam lau- dat , idque etiam parcius. Neque enim vel in novi Teftamenti libris, & ne in ipfis quidem Evangeliis, quorum emendationem probavit lau- davitque , femper eam fequitur ; fed ab ea faepe difcedit : quod pluribus exemplis oftendere in promptu foret. Itaque Italam fequitur Augufti- nus ; & fi minus confentit aliquando cum codicibus manu exaratis , etiamfi certilTimis conftaret argumentis eam effe Italam , quae in codici- bus exhibetur, certioribus adhuc conftare debet eam nobis in Augufti- ni fcriptis repraefentari. Nifi forfan addamus, quod quidem verum eft, eam effe Italam puriorem, quae in Auguftini fcriptis, quam quae in co- dicibus hodiernis exhibetur ; ut pote ex codicibus hauftam longe an- tiquioribus, atque emendatioribus , quam qui hodie fuperfunt. Nec P R /E F A T I O. liii gratis id a nobis afTertum videri debet , quandoquidem non modo Ita- lam cseteris Scripturae interpretationibus ab Auguftino conllanter prse- latam fuiffe j verumetiam lummam ab ipfo adhibitam diligentiam , ut quam emendatillimi eflent codices quibus uteretur , oftendimus. C X X X 1 1 1. Jam vero his de Auguftini fcriptis generatim prxmiffis , singula rfcenfen- de unoquoque fingulatim , faltem de prsecipuis libris aut tractatibus , '"ra! '^'"^""" "' fervato novae editionis ordine , dicamus. CXXXIV. In geminis de Genefi contra Mankhceos libris quos Au- Quas noHs fuf- /-1- '^ r ■ r \ TT" 1' fccerint ]iaLt re i- guitinus quatuor ante Icriplit annos,quam nova Hieronymi prodiret qi.iasdu. .^k;»/?,? interpretatio,plurimas antiquae Genefeos interpretationis e GrEeco LXX. ^^'te^ 'I'f 'tomi f. repenmus fententias. Hae , ut verum fatear , nonnihil difcrepant ab i"'- iildem lententiis, quas ex aliis libris de Genefi ad litteram exfcripfimus : quae licet difcrepantia non alia , quam verborum fit ; argumento tamen eife poteft, laltem aliquando Auguftinum diverfis ullim fuilTe codicibus : aliquot etiam ex iifdem libris, novi Teftamenti verficulos defcripfimus. Plurima nobis veteris interpretationis fragmcnta , duo de moribtis Ec- clefi^e (b" Manich^onim libri , anno ^89. editi ; pauciora liber de vera Re- ligione ^ an. ^90. pauciflima vero caeteri pnoris hujus tomi tradatus fup- peditarunt. CXXXV. Qui proxime fequitur operum Auguftini tomus, nil pra?- Qua. item in ir. ter litteras S. Dodoris continet ; in quibus plures utriufque Teltamenci ftoTs.^'" ^''''^'' juxta antiquam interpretationem fententiae occurrerunt. Quae Vulga- tse noftrse plane fimiles erant , in his falcem non mifimus : quafcunque autem difcrepantes reperimus, maxime veteris Teflamenti fententias, diligenter exicriplimus ; atque inter has defcribendum, conllare fibi Au- guftinum non femel animadvertere licuit. CXXXV I. In totis Auguftini operibus nullibi lautior meflls fuit, in m. tomo uu- quam in y. tomo. Et vero lautilTima iUic effe debuit, fiquidem pj^. ^^_^'^'^'^''' "^ ■•■■^f- rofque Auguftini tradatus in Scripturam tomus ille compledicur. Ad hos libros ita praefantur novillimi editores : a Conftat apud jeouos re- « Novor'^mE- rum xftimatores , Auguftinum ad intelligentiam novi Teftamenti fub- « iah.iZ\lm^'^ fidio Graecae linguae, ad quam omnes Latinae editiones conditse funt, « fatis inftrudum fuiffe ; ut probant varise lediones ex Graecis fontibus de- « duclae , quas Vir fandus in locis dubiis aut mendofis adhibuit Quod « attinet ad vetus Teftamentum , in eo exponendo Vir fandus prse ocu- « lis habuit verfionem LXX. Interpretum, quae fola tunc in audoritate « erat jam inde ab Apoftolorum temporibus Porro Graecus contextus cc LXX. ab eo receptus, ille ipfe eft, quem recenfuit Nobilius, cujus pla- « raeque variantes ex Auguftmo lediones oriuntur ex editionum vitiis, cc quae fubfidio veterum librorum in hac editione fuftulimus. Eam au- c< tern interpretationem credimus illam elTe, quam ipfe Uftatam appeilat, « Hieronymus Veterem & Viilgatam^ eandem tortafle, quam ceteris prje- « fert Auguftinus, nempe Italam ab ipfo laudatam in lib. 2. de Dodrina « Chriftiana Denique , fi noftram in recenfendis ipfis Auguftini hbris « operam commemorare juvat , fumma cum ubique cura & fide , turn « maxime ubi in facro textu mutandum aliquid vel tantillum fuit , agen- u dum effe duximus. Quapropter ciim in nonnullis Scripturae teftimoniis o varietatem apud Auguftinum deprehendet ledor , atque unam eandem- cc que fententiam non conftanter a nobis in integrum ubique , fed certis c< quibufdam in locis reftitutam ; id minime tribuet negligentiae, aut teme- cc ritati, fed religioni, & fincerse fidei noftrae. Nam ea in re fecuti fumus cc veterum codicum fidem, ficubi quid vel caftigandum erat, vel retinen- cc Kv P R ^ F A T I O. » dum : ne , fi pro arbitrio unam eandemque fententiam , quam aliqcando ■» corrigendam eire docebant melioris nota^ codices , in aliis locis diver- « fam ablque luffragio codicum iimilker emendart-mus ', excideret non le- » vis, qui ex variis Auguilini fcriptis percipitur Irudus, nempe ut ex va- >j riantibus ejus leclionibus argumenta deducantur turn ad refliituendam w Bibliorum, quse modo in Ecclefia leguntur, integritatem, turn ad eorum i) audontatem llabiliendam. w Non ab re fuit, opinor, hsec^ quamvis prolixe fatis, referre editorum verba, quorum editionem ad conquiren- das & inveftigandas in Auguilini operibus Scripturae fententias fecuti liimus. U4.,ieDr!i;:- C XXX VI I. Primo in limine tertii tomi offerunt fefe quatuor de ver.Tem'''pi'erum- ^oclrma Clmfluma libri , quos merito cum editoribus appellaveris Cla- ailuiwtiLnem"^'^'^ «^ij/ie artem re£la interpretandi ratwnis ^ c^uam adhibuit Auguftinus. Pri- mam huic S. Doftor operi manum , circa annum 397. fub anno vero 426. poftremam adhibuit. Plurima nobis ex utroqueTeftamento, maxi- me ex Apoftoli epiilolis fragmenta Scripturarum , quK quidem omnia antiquam olent interpretationem , luppeditat. Et liquando in his li- bris interpretationem Hieronymi, pofhhabita communi ex LXX. fequi- tur Auguflinus, lectorem monet : quod, ut exemplum apponam, cerne- re eft in hbro 4. ubi laudaturus verba Amos ex Hieronymiana verfione, hxc prxmittit : Non aiitem [ecimdiim LXX. Interpret es } qui etiam ipfi divi- no Spirit ti interpretatt ^ ob hoc aliter vtdentiir nonnulla dixi[fe^ ut ad fpiritalem fenfum fcrtitandum magis admoneretur le^oris intentio fed [icut ex Hebrao in Latinum eloquium presbytero Hieronymo , utriufque lingua perito , interpre'tante translata funt. Poftquam hxc prcemilit Auguftinus, profert verba Pro- phetae, Vulgatse noftrae fuTiinima : ex quibus conficitur, quotiefcunque- Scripturas laudat, non aliam ab eo ulurpari Scripturae interpretationem, quam antiquam ex Graeco LXX. Ut quid enim commonetaceret ledto- rem , a fe prophets Amos verba laudari non fecundum LXX. inter- pretationem , ex qua antiqua verfio Latina manavit ; fed fictit ex Hebrao in Latinum eloquium presbytero Hieronymo interpretante translata funt ? Ut quid, inquam , hanc praemitteret admonitionem Auguftinus , nifi quia lole- bat juxta antiquam interpretationem, ad Grsecum LXX. elaboratam, laudare Scripturce verba ', quae hic prster confuetudinem , laudat licut ex Hebraeo in Latinum eloquium ab Hieronymo funt translata ? Prse- terea infignes difcrepantiae a Vulgata noftra, contra vero magna cum Patribus & codicibus MfT. confenfio, oftendunt Scripturae verliculos, qui in 4. de Doftrina Chriftiana libris occurrunt, juxta antiquam interpreta- tionem laudatos ab Auguftino fiaifle. Exempla 11 requiras, adito Tobiam cap. VI 11. ff. 8. 9. 10. Ezech. xxxvi. ff. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. Rom. VIII. ff. 28 :59. L Cor. vi. ff. i 9. IL Cor. vi. ff. 2 10. XI. ff. 16 -^o. In lihris Je Ge- C X X X V I IL Libcr de Genefi ad litteram imperfeclus^ circa annum 593. nej; .aiitieram ^ elaboratus , totum pene Genefeos caput primum, ab initio nimirum ca- fcribit.quas laudat pitls ad ufquc vctficulum 26. nobis fuppeditavir. Librum hunc alii duo- lia'sT"* *"''"" decim fequuntur de Genef ad litteram^ quos ab anno 401. cceptos, non nifi circa an. 41 j. abfolvit Auguftinus. In his S. Do(5lor libris Scriptu- ras pro more ex codice Latino defcribit ; quod liquido patet ex Auguilini adnotationibus in verlum ij. cap. fecundi Genefeos. Poftquam enim libro 8. c. X. col. 231. e. haec laudavit verba, Et pofuit eim in paradifo ^ ut operaretur & cuftodiret ; pluribus deinde interjedis , ita dillerit col. 232. g. Sed neqtie Scriptura dixit ^ Ut operaretur & cujlodiret paradifum} dixit P R iE F' A T I O. iv autem , Ut operaretur & ciiflodiret : turn addit : Quanquam fi de Groeco dili- gentius ad verbiim exprimatur , ita fcriptum eft : Et pofuit eiim in paradifo , ope- rari eiim & cuftodire : exinde : Sed utrum iffum Iwminem pofuit operart , hoc enim fenfit qui interpretatm eft ut operaretur ; an eundem paradifum opera- rt , id eft , ut homo paradifum operaretur , ambigtie fonat j (^ videtur magis exigere locutio^ ut non dicatur ^ Operaretur paradifum ^ fed ^ in paradifo. Hae profedlo adnotationes manifefto lunt argumento, non e Graeco Latine redditos , fed e codice Latino defcriptos ab Augullino fuiffe , quos lau- dat Scripturse verficulos ; adeo ut prima ledio ut operaretur & cuftodiret^ ' vera ac germana veteris interpretis ledio fit habenda, e Latino codice defcripta ; quam quidem ledionem cum Graeco collatam exponit Au-' guilinus. Hsec , inquam , verba baud interpretantis , fed exponentis Scnpturas, quas ex Latino defcripfit codice, verba funt. CXXXIX. Libros de Genefiexcipiunt libri feptemLoa/^/o?7?/w,totidem- scptcmiibrii.- que Qucfftionum in Heptateuchum , id elt in Genelim , Exodum , Leviticum , demque (h,4i<,- Numeros, Deuteronomium, Jofue, & Judices. Ex variis Auguflini fcri- '"""' ptis, vix ulla funt in quibus tam lauta fefe obtulerit mefiis, quam in iftis^ quos jam fenior circa annum 419. edidit. Libro Locutionum fuus hunc ipfe au(5lor titulum prsefixit : Locutiones Scripturarum^ qu^e videntur feciindum proprietates , quis idtomata Grace vocantur , lingua Hebrdtca vel Graca. OmifTis locutionibus Hebraicis, qux noftri non erant inftituti , Grsecas tantlim, feu potius locutiones Grasco fonte manantes excerpfimus. Id unum circa has locutiones vocari poteft in dubium ; an eas Auguftinus - ipfe e Grseco Latine reddiderit, ut ex quibufdam locis, lis tamen pau- v*:. cioribus, confici pofTe videtur ; an e codice Latino defcripferit , quod longe plura fuadent. Hsec namque Auguftini verba , ipfi inter laudan- das Scripturas in his libris familiaria , Qtwd habent Latini codices i Quod multi Latini habent ; Qtiod fcriptum eft in quibufdam Latinis codicibus &c. aperte fatis oftendunt, has Scripturae fententias non ab ipfo Latine red- ditas Auguftmo,fed e codice Latino fuiffe defcriptas. Quapropter lau- datos plerofque in his libris verficulos, anticpae interpretationis reliquias efle rati, eas aut in ipfum contextum adexplendas lacunas retulimus,aut ad notas margini inferiori fubjedas rejecimus. Quin & ipfae Auguflini adnotationes , fi quae ad noilrum pertinere inflitutum vifae funt , in his quoque notis fuam fortitse funt fedem. CXL. Idem effe debet judicium de libris Quaflionum in Heptateu- sin-uUrh ejm in chum , quem his Auguftinus verbis exorditur : Cum Scripturas fandas , ciTurd^iigemiaf'" qua appeliantur canonica , legendo , & cum aliis codicibus fecundihn L XX. inter- pretationem conferendo percurreremus , placuit eas qiiaftiones , qua in mentem veni- rent ftilo alligare. Omittenda certe non erant haec Auguftini verba quibus fingularis illius in Scripturis legendis animi intentio, fummaque in Latinis codicibus cum Grgeca interpretatione LXX. conferendis di- ligentia apparet. Nee vero dubium effe debet ullum , quin codex ille Latinus, in quo Scripturas meditabatur S. Dodor, quem codicem cum Latinis codicibus , & cum ipfa etiam verfione Septuaginta conferre fo- litus erat , codex eflet emendatiftimus , & qui Scripturse interpretatio- nem repraefentaret, quae Latinarum omnium, fi modo pliu-es elfent,fo- ret praeftantiffima , & Auguflino familiariflima. Sed unum & alte- rum apponamus exemplum , ut nemini liceat ignorare , qua dihgentia Latinos codices cum Latinis codicibus, atque cum Septuaginta interpre- tatione contulerit Auguftinus. Ad Gen. xlvii. 31. Quod habent ^ in- quit , Latini codices , Et adoravit fuper caput virgje ejus , nonnuUi codices Tom. I. a Ivi P R iE F A T I O. emendatius habent ^ Adoravit fuper caput virgae fus, vel in capite vir^ae lua; , five in cacumine , vel fuper cacumen : fallit eos emm verbum Gr tecum ^ quod eifdem htiern jcribitur ^ five Ejus ^ fve Sua. Item {up. ad Gen. xxvii. ??• Qj'-od habent Latini codices^ Expavit autem Ifaac pavore magno val- de , Gt'i^eci habent.^ 'e^eth 5 1'™°=» h^mv (/.iyixm (7!p6S'Qsi. Rurfum ad Gen. XXV. 27. ita primo Latine contextum refert : J acob autem erat homo [implex ^ habitans domtim : turn addit : Quod Gvivce dicitur 0.7^0.701; , hoc Latini lim- plicem interpret ati punt. Demuni ad Jofue v. 2. Dixit Dominus adjefum: Fac tibi ipji cultros de petra acutos , continue) addit : vel , ficut habet Gracus , . de petra acuta. Verum haec in notis melius & opportunius legentur , quam hie a me referrentur. Parci.'..^ fenex, iu- CXLI. Unum duntaxat , priufquam hinc difcedam , obfervabo ; HTeWn^Weriio- ri^rnp^ Hietonymi interpretationem ex Hebrxo nonnunquam ab Au- "^*'- gullino ufurpari. Exempli caufa, poftquam libro v. Quseft. 20. retu- lit uknnos duos capitis xiv. Deuteron. verficulos e verfione antiqua juxta LXX. ita prolequitur : Sed in ea inter pretatwne , qua efi ex Hebrao^ apertius hoc difiintlum reperimus. Ait enim : Anno tertio feparabis , &c. Sin autem Auguftinus jam lenex , Hieronymi interpretationem , quo tem- pore in honore & in ufu elTe coeperat ilia interpretatio , parcilis ufurpa- vit, fed Quandoque tantlim adhibuit, & contuiit cum Latina verfione, e Grjeco LXX. exprefla j certe in libris , quos antea in lucem emilit, antique interpretationi Latinae Hieronymianam , vix dum ufitatam , poimabuifTe exiftimandus eft. jn AnitiMhmiHs CXLI I. Interpretatio tamen, quam in libro Annotationum in Job fecu- i« ;<-* ejuidem le- ^^^ cft Auguftmus , tam difcrepat a Vulgata noftra , ita veto concinit cucus eft hujus 11- _ O _ ' _ r O ' bii correciionem. cum interprctationc Latina ad Grsecum LXX. elaborata, quam emen- davit , & cum afterifcis & obelis vulgavit Hierony mus , ut nemini dubita- re liceat , quin Latinam interpretationem libri Job, ab Hieronymo emen- datam adhibuerit Auguftinus. Equidem ilia interpretatio ita Auguftino arridebat , ut non aliam in vertendis libris facris operam ab Hierony- mo impendi optaret , quam quae ab ipfo in libro Job impenfa fuerat. De vertendis^ inquit epift. 28. ad Hieron. in Latinam linguam [an£lis Utteris canonicis labor are te nollem , 7iiji eo modu quo Job interpretatus es ; ut [ignis adhi- hitis , quid inter hanc tuam <^ L XX. quorum eji gravijjima au^loritas , inter' fretatwnem dijiet , appareat. Et epift. 7 1 . addit : ubt ajlerifcis notajli qua in Jriebrao funt ^ (^ in Graco defunt ; obelifcts autem qua in Graco inveniuntur ^ & in Hebrao non Junt^ tam mirabili diligentia , ut quibufdam in locis ad verba fin^ gula jmgulas Jlellas videamus , fignificantes eadem verba ejje in Hebrao , in Gra- co autem non effe. In eo igitur Annotationum libro , Latinam Scripturae interpretationem e Graeco LXX. manantem , & ab Hieronymo emen- datam laudafle Auguftinum conftare debet. Tanta enim utriufque in* terpretationis concordantia eft , ut nonnifi una eademque effe poffit : nee movere debent leviffimae quaedam difcrepantiae , quibus fine vix ullum reperies codicem. Quin imo plures in eo occurrere deberent opere, quod ipfe olim aud:or, * tam mendofum fe comperifTe fcribit, ut * ^H' emendare non poffet^ nee a fe editum dici vellet ^ nifi quia fciret fratres id ha- nad. e. here ., quorum Jiudio non potuit denegari. *^* s/i«w» liber. CXLI 1 1. CoiTimentaria in vetus Teftamentum claudit 5"^^^«// liber , quem Auguftinus circa annum 427. edidit. Cum unicum ftudium noftrum fit in inveftiganda interpretatione Latina , quae ad Graecum LXX. olim fuit elaborata J Auguftinus autem in eo libro verfione utatur , non ex Graco LXX. quam fequi fokbat , fed ex Hebrao^ ut poftrerai editores ob- r R /E F A T I O. Ivii fervant ; pene nihil ex hoc opere defcripfimus. CXLIV. Leve etiam modicumque ell quod fuppeditarunt hbri de Quatucr-^rr»». covfenfu Evangeliftanm. Collatis namque his Auguftini Hbris cum V vX- Zm^^^iC'^''''^"' gata noftra , utraque interpretatio una & eadem efTe vifa efl: ; quod tamen de unis accipiendum efl Evangehis , quorum Augullinus interpre- tationem ab Hieronymo adornatam fie adhibuit, ut nihilominus alios Scriptur?e libros , tarn ipfius novi, quam veteris Teflamenti , juxta an- tiquam LXX. interpretationem lauaant. Hinc quamvis nullas Evan- geliorum ex eo libro , plurimas tamen Aduum Apoflolorum , necnon & Epillolarum& Apocalypfis fententias a Vulgata noftra diicrepantes repermius, nee pra'termifimus. CXL V. Libri duo de jermone Domini in monte^ quos cum presbyter Duo <tr f,rmmi effet anno ^9:5. aut ^94. fcripfit Auguftinus, totum hunc nobis praebuere "'"'"""""'""• fermonem juxta antiquam interpretationem , quam mire olent , ut fub- jedta in notis exempla percurrenti conftabit. CXL VI. Tradatus cxxiv. feu fermones in S. Johannis Evange- Traciatuscxxiv. ium,habiti iub annum 412. veletiam ienus, nimirum 416. totum Jo- hannis Evangelium continent. At non auhm afTerere in his tracflatibus ex Itala interpretatione defcriptas fuiffe ab Auguftino, quafcunque lau- dat Johannis Evangelii fententias. Levis namque & rara eft Vulga- tam noftram inter & verfionem Latinam , quam in his libris fequitur Auguftinus, difcrepantia. De Johannis Evangelio loquor : quod enim alios plerofque novi, non fecus ac veteris Teftamenti libros omnes fpe- d:at, antiqua profed;6 verfione in his laudandis ufus eft Auguftinus, cu- jus adeo plurima in notis fragmenta defcripfimus. C X L V 1 1. His tradlatibus aiii decern fuccedunt in epiftolam i . Johan- Aiii x. in epid. nis ad Parthos, fcripti , ut videtur , circa annum Chrifti 416. Tota vero '•''°*'*"""" in iis exftat prima Johannis epiftola, & quidem juxta antiquam inter- pretationem. Quapropter hanc , limulque ahas bene multas utriufque Teftamenti fententias a Vulgata noftra difcrepantes excerpfimus. CXL VIIL Proximo fequitur in editione nova Expofaio quarumdam txpt.f,ih^«atuin. propofitionum ex epiftola ad Romanos. Hie liber Auguftini adhue presby- t^i.^XItlZ'" teri, ut ipfe Auguftinus fcribit, letus eft, anno circiter ^94. editus. Ciiin presbyter adhuc ejj'em^ inquit 1. i. Retradb. c. 2^. contigit ut apiid Car-- tha^inem inter nos ^ qui jimul eramus ^ ad Romanos epiftola legeretur : & qu^dam interrogabar a fratribus , quibus cum , ftcut poteram , refponderem , voluerunt fcri- bi potius qua dicebam^ quam [me litteris fundi : ubi cum eis obtemperarem ^ liber unus acceffit fuperioribus optifculis meis. In eo opere , fi quos difcrepantes a Vulgata noftra Scripturae verfieulos reperimus , eos noftris inferendos notis carpfimus ? non tamen admodum multos. Nee mirum j cum ne- Guidem ipfi duo noftri codices MlT. Regius & Sangermanenfis magno- pere a Vulgata noftra diftideant. CXL IX. Idem elTe debet judicium, ut ego reor, de geminis fubfe- uem ■Erfrjin^ quentibus libris, circa idem tempus ab Auguftino elaborates. Hi funt iTrum^d^Rom. & inferipti, unus quidem, Epftol^ ad Romanos inchoata expofitio ; alter vero, Epiftola adGalatas expojitionis liber unus. De ifto fcribit Auguftinus lib. i. Retrad:. e. 24. Poft hunc librum expofui ejujdem Apoftoli epiftolam adGalatas ^ non carptim , id eft aliqua pratermtttens ; fed continuanter , & totam. De priori vero, in eodem libro Retrad. c. 25. haec habet : Epiftola quoque ad Romanos , ficut ad Galatas , expofitionem fufceperam ; fed hiijus operis , fi perftcei-etur , plures libri erant futitri , quorum unum in foil difputatione ipftus fa- lutationis abfolvi , ab initio fcilicet , ufque ad illud ubi ait : Gratia vobis & fax ad Gal. Iviii P R iE F A T I O. a Deo^ &c. Totum Apoftoli contextum , quantus eft, ex his excerpfi- mus Augullini libris : totam tamen atque integram , quod ibi tota non exftaret, epillolam ad Galatas exfcribere non licuit. Cum codicibus noflris, Regio fcilicet, & Sangermanenfi ut plurimlim concinit S. Au- guftinus j quandoque tamen difcrepat fatis , ut diverfo fuiffe ufus codice videri poflit. Varias illas omnes leftiones defcripfimus , fuumque fin- gulis locum in fubjediis margini inferiori notis, dedmius. Hadlenus de Auguilini Icriptis , qua^ tertio tomo continentur. Tomus IV. CL. Ouartus praeclarum divi Auguilini opus in Pfalmos , eximia Comnientarii .. ^. i-i t-v "I in Pfalmos. conditum pietate exhibet, « Ue commentanorum norumce mento non jj eft pronunciandum comparate ad Hebraeum textum hodiernum, neque » etiam ad Hieronymianum ', quando Auguftinus LXX. Interpretes , qui J5 forte Hebra^um exemplar aeque, vel etiam magis emendatum habuere, >) fequendos fibi propofuit. Nefcius eft nemo quantum audloritatis eorum >5 traduclioni jam inde a primis temporibus Deus voluerit efle in Ecclefia ; 5) quantum exiftimationis ei pepererint Apoftoli , illam in novi Teftamenti 53 paginis conlignantes ; quantum denique teftimoniorum ipfi protulerint 5J eildem verbis , quibus in eorumdem Interpretum leguntur pialterio. » Nulla profecco efle poteft controveriia , utrum Latinam interpreta- tionem ex Hebrseo, an e Gr^co LXX. fecutus fit Auguftinus : imo nee lis uUa efle debet, an Latina interpretatio lonte Graeco manans, quam eum fecutum efle conftat , fit ilia vetus , feu communis verfio , ufu fre- quentiori recepta , eaque a duplici correclione Hieronymi libera ; an vero nova ilia , quam ad fidem Graecorum exemplarium idem elabo- ravit Hieronymus. Cum enim hos tradatus plebis gratia ediderit Augufti- nus , & ftatuerit pfalmorum hunc librum explanare per fermones qui froferrentur in populis ; non aliam certe pfalmorum Latinam interpreta- tionem adhibuille exiflimandus eft , aut exiftimari poteft , quam quse communior eflet , 6c notior populis , ad quos habendi fermones eranr. Adhibuit igitur Auguftinus in pfalmis exponendis Latinam e Graeco in- terpretationem, quae in ufu frequentiori, faltem apud Afros verfabatur. Haec autem interpretatio, non modo a Vulgata noftra frequenter, fed interdum etiam a veteribus pfalteriis, tam excufis, quam manu exaratis difcrepat. Singulas hafce difcrepantias noftris permixtas notis ad pfal- mos , plurimas quoque in caeterorum notis librorum reperies. Abun- dant namque hi Auguftini.in pfalmos tradatus verficulis utriufque Tefta- menti, quos fumma cura exicripfimus. Quotiefcunque tamen aut nul- la, aut levis fuit a Vulgata noftra verficulorum illorum difcrepantia ; fiquando etiam laudati ex memoria vifi funt , aut jam aliunde adducli j hos, ne inanem volumini molem adderemus , praetermifimus. Ha;c mo- nuiile fat eft , ut intelligatur par nobis fuiffe ftudium utiiia quaerendi , & fupervacanea refecandi , nihilque ex iftis admillum , ut ex illis omif- fum nihil, ■fom, V. Sermo- CL L Haec eadem dicla funto de caeteris Auguftini fermonibus, quos quintus exhibet tomus. Antiquam verfionem Latinam in his , pro mo- re, fequitur Auguftinus i & nos, pro noftro , quicquid e re noftra fuit, defcriplimus. Tom. VI. varii CLIL Plurima hie fefe offerunt opufcula, quae Auguftinus ad tradenda circ^a morei °P" " j^^j-^^j^ ptaeccpta fctipfit. Longum foret ire per fingula : tantum dice- mus fummatim Auguftinum fibi conftare fatis , atque utriufque Foederis antiquam interpretationem in laudandis Seripturis adhibere ; quoad nos autem , idem in iftis iibns , atque m caetens prgeftitum a nobis fuiffe i nes P R /E F A T I O. lix antiqucp interpretationis Latinae reliquias, tarn ex novo qiiam ex veteri Teftamento diligenter qua'litas , & fcdulo collcdas , nihiltjuc mxtcr- miiram , quod noftn clfet initituti. CLIII. Variis opufculis, viginti duo fuccedunt libri deCivitate Dei Tom.vi-.Lihri eximium divini opus Augudini , quod couperat anno circiter 412. wcc'd!,]' ''' ^'"'"' ante annum 426. ad umbilicum perduxit. Quantam hi nobis libri fen- tentiarum, e Scripturis ab Auguftino defcriptarum, mefTem luppcdita- runt ! Si cui vero fit dubium an AugulHnus interpretationem Latijiam ex Hebraeo, an e Grseco Septuaginta in his (fecutus Hbris fuerit, ipfum audiat Augurtinum de utraque dillerentem Hb. 18. c. 42. col. ?2C. c. atque urri palma lit danda his defmicntcm verbis : Ex hac ^ inquit, LXX. interpret at wne etiam in Latinam Imguam mterpretatim eft quod ecdefia Latins tenent : quamvis non defuerit temporibus nuftrn presbyter Hterunymus , homo dotlijf.mtn qui non ex Gr^sco , fed ex Hebiwo in Latinum eloquium eafdein Scriptiiras converterit. Sed ejus tarn litteratum laborem quamvis Judcsi fateantur ejfe veracem ^ LXX. verb Interpretes in multis errafe contendant i tamen ecdefia Chrifti tot hominum aii£loritati neminemjudicant praferendiim. Quis credat aliam ab Augullino ufurpatam tuilTe interpretationem , quam eam ipfiim veriionem, quam cseteris pracferendam tam aperto S. Doifloris judicio pronunciat ? At quamvis verfionem e Gra^co conftanter prxtulerit eam tamen quae ab Hieronymo ad primariam fcaturiginem , nempe ad Hebrseum erat confeda, aliquando laudat : fie, ut exemplum ap- ponam, lib. 22. c. 29. pollquam haec e quarto Regum capitis v. ^. 26. verba retulit juxta antiquam interpretationem , Nonne cor metim iit te- cum^ quando converfus eft vir de curru [uo m obviam tibi p proxime addit ita ex Hebrseo interpretatum effe presbyterum Hieronymum : Nonne cor meum in praftenti erat ^ quando reverfus eft homo de curru [uo in occur fum tui > Veriim fiquando Hieronymianam ex Hebraeo interpretationem, quo plenius nonnuUas exponat Scripture fententias , adhibet Aupufimus quanquam tamen parcius ; ita adhibet , ut tacile intelligas eam preeter confi.ietudinem ab Augullino laudari ; ipfamque pofthaberi verfioni e Gra-'co, quam tum in his de Civitate Dei, turn in aliis plerifque libris Icqui folitus eft S. Dodor. CLI V. Tres operum Auguftini fuperfunt tomi ; qui, quos S. Dodor Tom. vm. ir. contra varias hsrefes fcripfit libros , maxime compleduntur. Quam- ^,"/hx"'ies''i&r vis nulla non tanti Docftoris fcripta verlare & evolvere gratilTimum no- bis fuerit , majori tamen adhuc nefcio qua dulcedine perfufi fumus , ilia evolvendo opera , quse poftremis continentur tomis. Eximia nimirum ilia funt fcripta, viclriciaque arma, quibus deienla eft fides noftra , & de tot erroribus triumphavit Ecclelia. Itaque in iftis voluminibus ver- fandis , non tantlim ut in aliis , lautiilimae copia meilis recreati iumus ; fed etiam infuper mire obledati fumus longo ordine defcribendo Scri- pturarum verficulos , quibus fidei noftrse olim ab Auguftino confirmata funt dogmata. Qua fingulos cura defcripferimus , noftrafque in notas retulerimus facile intelligitur, nee quidquam dicendum fuperat ; eadem namque via , eadem ratione , & eadem methodo , atque in aliis libris , antiquae interpretationis reliquias inveftigavimus , Sc exfcripfimus. CLV. Mirabitur forfan lector, cum in notis noftris permixtas vide- Laudatos ab ha- rit , quas hseretici laudarunt Scripturarum fententias , aliis fententiis , Teriicuiorqu^n^. quas SS. Patres fuppeditarunt. Nonne vero ficer Scriptor, pfalmi ''''^ ^'^f'^''^"'' L -1 C ^^ l\ ^ r 1 J r^ • ■ "" inde quid- verba, quibus bervatorem noltrum e lummo templo dare le prsecipitem, quam pencuii. impellebat fatanas, in facrum Eyangelii textura retulit? Quid ergo pe- Tum. I. I k PR^FATIO. riculi, quidve incommodi effe poteft, fi in noftras referamus notas Scri- turae verficulos , quos turn apud Auguftinum , turn in propriis operi- us laudant Fauftus, Fortunatus, Adimantus, Manichaei ; Parmenianus, Donatifta ; Julianus, CEelellius, Pelagiani; & alii; fi modo ab his non fuifTe depravatas, quas laudant Scripturae particulas , conrtat 7 Prseterea quxcunque cautio fuit necefTaria , etiam eft adhibita. Ubet <ie Umiau C L V I. PriufquaiTi de Auguftini fcriptis dicendi finem faciam , monendus eft eruditus kdlor , ut fincerum Auguftini tecum habitum a nobis fuilfe librum de Unitate Ecdefia ^ &c bene muka etiam ex eo antiqusc verfionis fragmenta Genefis , Judicum , Ifaiae , Adluum Apo- ftolorum , Epiftolarum , &c. fuilTe defcripta. Quamvis enim Augu- ftino concordi judicio non adfcribunt eruditi ; potior tamen , firmio- ribufque niti momentis vifa nobis eft fententia , quee hunc ipfi librum vmdicat, quam quae adimit. varia moniimen- C L V 1 1. Huc revocabimus monumcnta varia ad Donatiftarum hi- rtoiiam perdn'eL- ftoriam fpcdantia , ab anno Chrifti circiter ^co. ad ann. 411. edita '"" ad calcem novae editionis operum Optati Milevitani , quae ftudio viri clariftimi Ludovici Elix Dupin prodiere. Plurimas inde antiquae in- terpretationis reliquias, maxime vero ex geftis CoUationis Carthagi- nenfis , Catholicos inter & Donatiftas Honorii Caefaris juffu habkae , defcripftmus. inccrti audori^ C L V 1 1 1. In appendicc operum S. Auguftini exftat incerti au- ge»imm""D<i,iai,- ^*^^^^ liber contra Fulgentium Donatiftam. Nee S. Auguftini fetum fiam. effe, nee tanto Dodore dignum opus cenfent Theologi Lovanienfes; cujus tamen audlor, ipfis antiquus videtur fcriptor fiulTe , qui concilium CarthaginenFe adversus Cecilianum viderit. Librum hunc primo ne- glexeram j at poftea infpiciendo propilis , animadverti plurimas in eo efTe antiquae reliquias interpretationis , dignas quibus locum in noftris daremus notis. Alii ejufdem x- C L I X. Mitto plures alios Patres , quos eadem tulit aetas , Phila- \l'l scripmra'ium ftfJum Brixieniem , Paulinum Noise epilcopum , Flefychium Salonita- veHionis fragmen. num , Chromatium Aquileienfem, Paulum Orofium, Marium Merca- ta luf pediiarunt. ' n-i- • ■ n • • r torem , Faftidium Bnttannorum epilcopum , Maximum Taunneniem , Capreolum , Petrum Chryfologum , Caelium Sedulium , Eucherium Lugdunenfem, Valerianum Cemelienfem , Leonem Magnum , Audlo- rem libri de vocatione Gentium , Prcedeftinatum , Profperum Aquitanum , Audorem libri de Fromijfwnibus ^ Rufticum Cardinalem, Arnobium ju- niorem , Ruricium Lemovicenfem , Vigilium Tapfenfem , Vidorem Vitenfem , Cerealem epifcopum Africanum , & Avitum Viennenfem. Hos appellare fatis efle ducimus. Timendi enim locus efTe poteft, ne fi de fingulis dicere velimus , otio abuti intemperanter videamur , & faftidium afFeramus ledori , quern penes eft notas percurrere, quae quid finguli praeftiterint edocebunt. K^ciorOperhim. C L X. Dc Auclore Operis imperfe^i in Matthc-eiim ^ paucis , annuente 'tot '" ^"" ledore , dicam. Opus illud Chryfoftomo affinxere nonnulli , fed in- juria. Ariani namque fcriptoris fetum hunc eiTe conftat, eumque fal- s6 adfcriptum fuifTe Conftantinopolitano praefuli , non modo Ariana lues , qua laborat , fed ipfe ftilus etiam plurimum difcrepans a Chry- foftomo , tam aperte oftendunt , ut mirum fit Riifle aliquos , quibus adeo nullus fuerit nafus , ut hunc Chryfoftomo librum affingerent. Quifquis autem fcriptor ille fit, cujus nomen latet, Latinus certe fcri- ptor eft , qui quas in eo laudat opere Scripturae fententias , e codice 10 P R yE F A T I O. Ixi P'oUg. Latino defcribit ; imo , ut cum Millio loquar , in opere hoc fe componit ^' l\ ad verfionem veterem Italicam. Itaque plurimos nobis veteris arque novi ^'^- Teftamenti verficulos , juxta antiquam interpretationem luppeditavir. CLXI. In verfandis Patrum fexii faeculi operibus, non inanem im- sexti f*cuii Pa. pendimus operam. Quamvis enim Hieronymiana interpretatio jam q^" ^nobTs''''cmm dudum primas ferre , atque in ufu & honore effe coepiflet , non ita ta- '"'"« fupp^iias. men eo tempore prifcas interpretationis delapfa erat audoritas, ut non aliquando ufurparetur. Hinc plures adhuc reliquiae in hujus fseculi fcri- ptis occurrunt. Plurimas ex utroque Tellamento apud Fulgentium Ruf- penfem epifcopum reperimus ; nonnuUas apud Ennodium Ticinenfem. Multas Proverbiorum Caflianus ; longe plures utnulque Teftamenti , maxime vero Pfalmorum fententias , Cafliodorus '■> quaidam S. Bene- didus in regula fua fuppeditavit. Quid memorem Caefarium Arela- tenfem , Facundum Hermianenfem , Primaluun , Junilium , aliolque nonnullos, qui plurimos finguli, alii plures, alii pauciores nobis Scripturae verficulos juxta antiquam verfionem prasbuerunt. His omiffis, ad Grego- rium Magnum vemamus. C L X 1 1. Peragratis fex prioribus Ecclefiae fseculis , ad Gregorii Cregoiius Ma- Magni aetatem , qua vetus Scripturae interpretatio Latina penitus exo- ^"°'* Profrj. levit , pervenimus. Hujus fummi Pontificis « aufpiciis, ut Millii ver- « Gr,r<™'bis utar, translatio Hieronymi ex Hebrso , eximium quemdam ade- cc o. 1016. ^^ ^^ gradum audoritatis. Initio raros invenit fautores. Augufti- « nus, aliique, qui Italicae translationi per omnem vitam aflueti fiierant, cc verebantur ne Hieronymianae ufus , alterius illius , adeoque tuv o' ver- cc fionis, ad quam fada erat, audoritatem omnem convelleret. Verum cc meliora tandem edodii , ipfam amplexi funt Pvufinus ( quod mirere ) cc comm. in Ofee , Auguftinus , aliique deinceps Patres Latini. Ita ta- cc men banc receperunt , ut nequaquam Italicam veterem abjiciendam cc duxerint. Utraque fere apud ipfos pari honoris & audoritatis gradu cc incedebat , modo hac , modo ilia , prouc e re videbatur , allegata, cc Hieronymianae folius , quod video , kquaces Philippus presbyter Sa- cc lonius , Claudianus Mamertus , Alcimus Avitus , Pomerius , Juftus Or- cc geliitanus ; Italicae Faflidius : utriufque promifcue cseteri fcriptores ec- cc clefiaftici ( nefcio an omnes ) agmine longo , ab Auguflino ad Grego- cc rium Magnum. Hie autem plurimuni aucfloritatis adjecit Hieronymianae cc verfioni. » Haec de Gregorio Millius. Et fane, five hujus pontiHcis, feu ejus Saipta, imo cujufcunque alterius aufpiciis translatio Hieronymi dominari coeperit, tarn fediort'""naiic'!8 late dominabatur , eratque in vifu Gregorii tempore, ut lultrando & vix contuiere verlando opera hujus pontihcis, non aliam pene in 11s ab iplo ulur- patam Scripturae interpretationem, quam Vulgatam hodiernam de- prehenderimus. Spes equidem erat lautse meflis in libris Moralium ^ ad revocandam in lucem antiquam libri Job interpretationem Latinam. Spem banc Gregorii ipfius verba in epiftola Leandro infcripta fece- rant : Ncrvam tramlationem diQero ; fed cum probatwnis catifa exigit , nunc novum , nunc veterem per teflimonia ajfumo , ut quia fedes Apoflolica , cui Deo au^ore prafideo , utraque utitur , met quoque labor fiudii ex utraque fulciatur. Haec , inquam , Gregorii verba fumn in his Moralium libris confilium & interpretandi rationem explicantis , fpem nobis fecerant , laudatas promifcue a Gregorio Magno, modo novae , modo antiquae interpreta- tionis fententias nos effe reperturos i fed fpes irrita fiiit. Vix enim , ac ne vix quidem antiquae interpretationis veftigia in his quoque li- bris reperimus. Ixii P R iE F A T I O. Auaor iibri -/f CLXIII. Pauclora adhuc fcfe obtulere in fcriptoribus Gregorio y/n. Af, !«>«;/.«!, recentioribus. Apparent tamen nonnulli Scripturae verficuli juxta an- scotul. '' " "' tiquam.interpretarionem, in libro de xltt. Manfwnibus ; cujus libri, tam- edi Ambrolio affidi, auctor , Beda & Rabano antiquior non eft haben- dus. Apparent & in fcriptis quibufdam Bedae ipfius, qui veterem Itali- cam chat ex occafione ^ ut loquitur Millius, prolegom. in N. T. Gr. n. 1 022. Apparent demum in explanatione Sedulii Scoti in epiftolas S. Pauli ; at quam ran apparent ! Cum igitur vetus interpretatio Lati- na Scripturae, Gregorii Magni setate penitus exoleverit, & in ufu efle defierit fruftra earn in ejus fcriptis, &C in fcriptoribus ipfo recentiori- bus quaefilTemus. Quapropter haec nobis fuit in evolvendis Patrum operibus , laboris meia ; & hie etiam de iis dicendi finis efto. crteri femes, e CLXIV. Supetcft Ut alios quol^dam monftremus fontes , e quibus ve'tnb rdf uhs" partem aliquam veteris interpretationis haufimus. Etenim praeter ma- hauiimus. 1^^ exaratos codices , praeter SS. Patrum volumina , alios quoque evol- vimus libros, in quibus Ipes luit aliquas verfionis antiquae reliquias reperiri polTe. Libri illi lunt, MilTalia , ut aiunt ; Leclionaria , Bre- viaria, lie enim appellant ; in primis autem MilTale Mozarabicum. His adde Ada fmcera Martyrum, eximium noftri Ruinarti opus; Ana- leda Mabillonii, Mifcellanea Baluzii ; Anecdota, feu colledionem Mar- tenii aliaque id genus. In his verfandis inanem profedo non impen- dimus operam. Jam vero quantam ex iis omnibus monumentis an- tiquse interpretationis partem recuperaverimus, in podrema hujus nofti-as praefationis parte, & qua ratione fit edenda, explicabunus. PARS TERTIA. • Quid ab aim ad revocandam in lucem antiqiiam Scripturarum interpretationera Latinam , quid pojiremd a nobis in hac nova Bibliorum editione [it praflitum , explicatur. § PRIMUS. Virorum DoBorum^ qui in eodem^ quod nos ingredimur ^ curricula defudarunt^ laborer commemorantttr ,' & laus debita redditur. CLXV. /^^ Uamvis conquefti fuerimus , reque ipfa querendi locus Debit! IIS lavis '-"^^^ B B ,- 7 r • rr •? • • J rL" • r reddiiur , qui pri- V^ fit, non eandem operam ruille a viris dodis impenlam "m^LaXar in- circa Latinas Scripturarum interpretationes, quae circa Gr^cas in lucem rerpretationes ^s* revocandas impcnfa eft; non ita tamen ifti omnes labori fuperfederunt, ut nuUus manum admovme exiftmiandus lit. Admovere certe plures ; idque fatemur, & fuam fingulis laudem , fmgulorum commemorando labores, dabimus. Nefas quippe arbitramur prseterire viros infignes , qui piis vigiliis , dodoque labore optime de Ecclefia meriti funt : nee adeo ipfi nos amamus , ut debitam iis adimamus laudem , quo nobis in- debitam vindicemus. Licet enim inchoaflfe fie adumbrafle potius , quam abfolviffe opus, quod mohmur, cujus ahi alia fragmenta edidere, videri poffint ; laus tamen ipfis maxima debetur , quod primi iftud ingrefll fuerint curriculum, in eoque feliciter defudannt, licet totum non per- currerint; iaudandique funt plurimlim, quodprseiverijit, fie adperficien- P R iE F A T I O- Ixiu dum id quod imperfedum reliquere , viam monftraverint. CLXVI. Primus ante omnes fefe ofFert Flaminius Nobilius, Lucen- Primus a.itc.m- fis, vir in rebus cnticis ac theologicis , & in facris litteris verfatifTi- ^TamfN mus, qui prjeclaram navavit operam in edendis Bibliis, quae Sixti V. nomine circumferuntur , & quorum Nobiluis pars magna riiit. Is iniit confdium revocandi in lucem antiquam interpretationem , quam Latini Patres ante B. Gregorii tempora privatim puMiceque ad fidei dodrtnam , moref' que fonnandos adhibuif[ent i quam interpretationem legendi integrant^ ut ipfe icribit, magno doiii ac pii homines dejiderio afficiebantur. Laudanda fane viri dodii humanitas , qui tam pia defideria , pio non minus labore explere aggreflus ell. Ipfum interea audire juvat de ilia antiqua interpretatio- ne dicentem, & quid in ea reftituenda prsslliterit exponentem. « Va- cc Vr^f.in rietati Grsecarum editionum fucceffit longe major Latinarum varietas. cc ' "• '""• Nam quemadmodum fcribit S. Auguftinus 1. 2. de Dodrina Chr. ut « quifque aliquid fibi facultatis in Graeca & Latina lingua habere vide- cc batiir, ita fimul ac Graecus codex in manus venilTet, aufus eft interpre- cc tari. Idem tamen Italam interpretationem caeteris anteponit, quse ver- cc borum tenacior effet cum perfpicuitate fententiae , quae fortalle ea fuit, ct quam faepe S. Hieronymus Vulgatam vocat , S. Gregorius Veterem^ ut qua- cc lis fuit Communis ilia apud Graecos , talis ha;c Vulgata apud Latinos cc eflet, nimirum Itala ipfa, qua fedes Apoftolica uteretur, nonnihil ta- cc men pro locorum & temporum varietate, 6c pro voluntate fcriptorum cc immutata. Hanc S. Hieronymus emendavit, fed quantum aut fibi per cc codices Graecos licere ( etenim multa adeo depravata judicabat, ut cor- cc rigi pofTe defperaret ) aut fatis elTe ad ufum Ecclefiae putavitj &. ea cc quae ex Hebraico erant addita , libenter retinuit. Hujus editionis ( nihil cc nunc de novo Teftamento dicimus ) integrum corpus , quod fciamus , cc non exftat. Partes multse ex plerifque libris , cum apud caeteros Lati- cc nos Patres habentur, turn apud S. Hieronymum in commentariis atque cc aliis libris. Ex eadem Pfalterium, quomodo fere a S. Hieronymo eft cc emendatum, in hodierna quoque Vulgata remanfit : quare diftinguitur cc non modo a Pfalterio S. Hieronymi , quod ille ex Hebrseo, ut cxtera, ct tranftulerat; fed etiam a veteri, & Romano, quod ifta duo aut ex aliis cc editionibus effent, aut ex hac eadem nondum k S. Hieronymo emen- cc data. Ex eadem remanferunt partes quaedam Efther & Danielis , pro- cc phetia Baruch, epiftola Jeremiae, libri Machabaeorum, ex non canonicis cc tertius &. quartus Efdrae. Sapientiae vero & Ecclefiaftici interpretatio, cc quae in vulgatis Bibliis exftat, ita vetus eft, ut ea non modo S. Augufti- cc nus in Speculo, fed Lucifer Calaritanus, & S. Ambrofius, & S. Cypria- cc nus, & alii vetufti fcriptores utantur. At idem S. Auguftinus in aliis cc libris, & S. Hieronymus ( quod fuis locis conftabit ) longe puriore & cc emendatiore funt uli ; quse aut ex alia editione fuit , aut ab eodem S. cc Hieronymo fuerat reftituta. In caeteris vero partibus Vulgata qua nunc cc utimur, eft interpretatio S. Hieronymi ex Hebraico , quam B. Grego- cc rius novam appellavit ; quae quamvis optima fit, ac juftiftimis de caufis cc edita, fummamque habeat aucloritatem , magno tamen dodi ac pii ho- cc mines defiderio afficiebantur, illam etiam, quam Latini Patres ante B. cc Gregorii tempora privatim publiceque ad fidei dodrinam , morefque cc * formandos , adhibuiffent , integram legendi ; fine qua praeclarae illorum cc lucubrationes vix , aut ne vix quidem percipi interdum poffent, & ex cc qua eae faepenumero fententiae elicerentur, quarum pulchritudinem & cc efficacitatem vel ipfe S. Hieronymus admiratur, quaeque ad animos ho- cc Tom. I. s nesactricdirur Fia- <biUus. Ixiv P R iE F A T I O- 9) minum permovendos atque inflammandos maximam vim haberent jj Quod autem ad Latinam interpretationem pertinet, diligenter operam ■)i dedimus, ut quae ipfius S. Scnpturee partes a Latinis Patribus alicubi jj recitantur, eas eodem modo atque ab ipfis funt recitatas, nifi aut illo- >5 rum inter fe,aut noftri exemplaris varietas obftaret, poneremus ; in re- 3:» liquis quas recitatas non invenimus, eadem verba, eafdem locutiones, « quantum res ipfa ferret, retnieremus. Prorfus autem, ubi nobis inte- >5 grum fuit, ingenue profitemur incultam nos illam fecutos interpretandi J5 rationem, in qua verbum verbo redditur , paulo durioris conflrudio- « nis reprehenfionem parum veritos. Etenim animadvertebamus banc >j ipiam interpretandi rationem ipfos LXX. conftantiflime tenuiffe ; banc, yi qui inter Latinos tenuerunt, lummopere a Patribus, ac potiflimum S. » Auguftino, laudatos videbamus. » Judicium Morini CLXVII. Hadcnus Nobilius, cuius eximium laborem omni qua cpere. potelt cloquentia ac venere commendat icriptor inlignis Johannes Mo- rinus , Congreg. Orat. presbyter , prsefat. in edit. Gr. LXX. « Siifci- 55 pienda , inquit , & magni asftimanda eft Flaminii Nobilii e Graeco in » linguam Latinam editionis LXX. translatio Non enim verbis fuis, )) nifi cum ahter fieri non potuit , earn expreffit ; fed undequaque & col- w leilis antiquorum fragmentis , ea inter fe dexterrime conciliavit & con- jj texuit. Itaque ut alter ^Efculapius, non Hippolyti membra difcerpta » fed Italse, atque antiquiflimEe Romanse translationis, nonnunquam Hie- ii ronymianse, quam de LXX. recudit & elaboravit , partes laceras, hinc w atque hinc mille in locis latitantes, vario & follicito labore deprehen- » dit, in unum corpus iterum coegit, eique vitam, priftinumque deco- }> rem reftituit. Oculis catholicis dignum opus, dignumque ecclefia Ro- » mana confilium , quae novitates omnes averfatur , & antiquiflimorum }j Patrum veftigia femper infequitur, w Nobilius non C L X V 1 IL Egregiis his laudibus libenter afTentior, quanquam hsec "mtuereTte" Jnflatius commemorata poffint viden. Quamvis enim « Nobilii opus, pietadonem „ ^ c^ni MatthaEO Petitdidier loquar, propter immenfum laborem ledu- D^mr Latinam, quam . . , J-nil- li n veriionem w laiTique quaiTi in evolvendis Patribus impendit operam, laudem & aelti- ' co'^cis"'va*t'i- « mationem eruditorum mereatur, non eft tamen exiftimandum illud ve- verbo redder^" t^rcm Vulgatam eo modo, quo tempore Patrum exftitit, nobis omnino cuiavic. 3j repraefentare. w Haud , inquam , exiftimandum eft Vulgatam veterem , qualis olim exftitit, a Nobilio Riiffe reftitutam : id vel paulullim atten- denti manifeftum fit. In primis enim vir do<flus ne quidem unum e co- ■ dicibus manu exaratis, quibus ilia vetus interpretatio continetur, adhi- buit in confilium. Tantum id animo videtur intendifle , ut verfionem GraecamLXX. qualem exhibet codex Vaticanus, verbum verbo redde- ret. Siquando a Patribus Latinis ufurpata Scnpturae teftimonia cum Graeco conveniebant, ea Nobilius in concinnanda fua interpretatione Latina adhibuit ; fin minus , quse aptiora funt vifa , fuo arbitratu fup- plevit. Ifta namque viri dodli fuit methodus , ut ex ipfo difcimus : « In » hac interpretatione Latina, inquit, diligenter operam dedimus, ut quae » ipfius S. Scripturse partes a Latinis Patribus alicubi recitantur, eas eo- « dem modo, atque ab ipfis funt recitatae, nifi aut illorum inter fe , aut » noftri exemplaris varietas obftaret retineremus. » Quae Poftrema Nobilii verba manifefto effe indicio debent, virum dodtum non tarn curafie antiquam interpretationem a Patribus ufurpatam ad verbum refti- tuere,quam Grsecum exemplar, fidi interpretis vice fiingendo , verbum verbo reddere i quippe qui laudatas a SS. Patribus Scripturae fententias P R iE F A T I O. Ixv nonnifi eas, qa?e Gr?eco exemplari erant confentaneae, exfcripferit, ne- gledis c|U33 difficlebant, atque ab ipfo codice Grseco erant diverfa?. CLXIX. Obieivat prseterea Martianaeus nofter torn. 2. novse edir. Non faii. p.jri Hieron. col. 674. « in Grgecis & Latinis obfervationibus, quibus Ro- (.c uTue^oTtl' manam LXX. Senioruni editionem Nobilius illuftravit, totum lutulen- « fl^"'" ^"^^' turn fluere Hieronymum. Nam in recitandis hujus Dodoris verbis cc fidem Mariano Vktorio habuit Nobilius ; hincque tadum , ut infinitos «. notis fuis criticis errores afperferit , cum de corruptilTimis libris varian- cc tes recitet plerixmque lediones. m Quod autem de Hieronyriio obfer- vat Martianjeus, idem quoque licuerit obfervare circa alios plurimos Patres, quorum fcripta longe emendatiora prodiere, quam Nobilii tem- poribus prodierant. CLXX. Verum, ut concedamus diligenter a Nobilio evoluta ex- Quij in eji.^ cdi- cufTaque fuiffe SS. Patruni Icripta, atque ex collecftis undequaque anti- "°"'^ ^' '"""'* quorum fragmentis rell:itutam utcunque fuiffe ab eo antiquam verfionem ', eft tamen adhuc quod in eo opere, circa excerptas e Patribus fenten- tias , defideres. Nimirum in tota interpretatione Latina nullibi figni- ficat Nobilius, ne quidem ad oram libri, quo ex tradatu vel libro ex- fcripferit , quse adhibet Patrum teftimonia : imo ipfa filet Patrum fcri- ptorumque nomina , prasterquam in notis , in quibus vix aliud quid- quam' reperias , prxter variantes lediones Grsecas caeterorum interpre- tum atque editionum, necnon & alias e Patribus turn Graecis turn La- tinis excerptas. Pauciores tamen funt , quas e Patribus Latinis excer- pfit; nee decimam noftrarum partem efficient, quod quidem citra jadan- tiam dixerim , fi cum noftris eas contuleris. Demum circa novum Tefta- mentum ( quae Scripturae pars, cum Patribus fuerit in ufu frequentiffi- mo, immenfa teftinioniorum ex antiquis fcriptoribus erutorum copia illuftrari potuerat, atque etiam debuerat, ut etiam a nobis illuftrata eft ) nil aliud Nobilius quam textum reprasfentat. CLXXL Quamvis igitur incredibili immenfoque labore antiquam Quid aiiomm u- Scripturae interpretationem reftituere conatus fuerit Nobilius, plurima °"'^'"i"""- tamen aliorum labori reliquit ; maxime vero , quod antiquae interpre- tationis manu exaratos codices non adhibuerit, qui tamen ante omnia adhibendi erant. c< Textus namque hujus verfionis,ut merito obfervat « Millius , non tantum inveftigandus eft ex fragmentis ejus , quae occur- « runt in monumentis Patrum Latinorum , fed etiam ex manufcriptis exem- « plaribus, maxime translationis Italicae, qualis jam incedebat ante cafti- « gationem Hieronymi. w CLXXIL Intadam hanc a Nobilio provinciam, inter eruditos ce- Quid pofi eum j_ 1 J quorum alii aliam hujus antiquae interpretationis partem ncsMartian«us, ope Mff. codicum in lucem revocarunt. Hos inter Johannes Martia- naeus nofter non parum laudis eft adeptus ; qui praeter libros Job & Pfalmorum, quos cum afterifcis & obelis edidit tomo primo novae ope- rum S. Hieronymi editionis, Evangelium quoque Matthaei cum epifto- la Jacobi, ex duobus probatiffimae notae codicibus vulgavit anno i 695. Plurimos quoque alios Scripturae libros vulgare in animum induxerat, imo & vulgaturum fe pollicitus fiaerat ; fed heu ! nimium morantem ex tranfverfo incurrens mors, ante virum eruditum abftulit, quam pro- miffis fidem faceret. CLXX in. Thomas Hearnius fingularem induftriam & diligentiam Tiiomit Hear- in edendis adibus Apoftolorum , juxta antiquam interpretationem ex infigni codice erutam, adhibuit. Prodiit ille liber Oxonii anno 171 5. Ixvi P R iE F A T I O. majufculis feu quadratis , ut aium , litteris : fed earn exemplorum pau- citatem excudendam curavit vir doftus,ut rara appareant, vixque alibi reperire poflis , quam in maximis bibliothecis. TabsrStapu'.eniis. C L X X I V. Scd ante hsec , habita temporum ratione, referre debue- ram Pfilterium quintuplex editum Parifiis in noftro Sangermanenfi mo- jofephus Maria nafterio , anno i 508. cura doctiflimi Fabri Stapulenfis 3 necnon idem in- tegrum , juxta editionem Romanam & Gallicam , cum Canticis, anno 168^. editum Romae opera Joiephi Mariae Cari presbyterii qui etiam capitula Bibliorum anriqua Latine fecundiim interpretationem LXX. ex manu exaratis codicibus ibidem vulgavit anno 1688. inter quse reperi- carcUnaiis Tho- tut proplietia Baruch, ex veteri codice Mf. defcripta : Pfalterium quo- que vulgatum Romae an. 1697. ab Eminentillimo CardinaliThomafio, cum Canticis pluribus , juxta verfionem Italicam. AHaabaiiiserfira CLXXV. Mitto alia nonnuUa antiquae verfionis fragmenta , quas ftagmema''." '"" ' diverfis tempotibus litteratorum iludio , vel data occafione , ad calcem librorum , vel privatim fuere excufa j cujus generis funt Pfalteriorum antiquorum complurium, cum editorum,tum manufcriptorum varietates infi'gniores , editae a noftris initio tomi quarti novae editionis operum S. Augufcini. Item variae quatuor Evangeliorum lediones , quas ex JVIflT- vetenbus ad calcem lui in Evangelia commentarii Abbas clarifli- mus & do(fl:ifrmius Augurtinus Calmet adjecit. Sic etiam Ecclefiaftes, qui ab illuftriffimo &: dodilTimo Meldenfi epifcopo ex commentario S. Hieronymi erutus, notis illuftratus , vulgatufque eft Parifiis anno 169^. cum aliis Sapientialibus libris. Nemo non intelligit dodillimi Melden- fis epifcopi nomine , non alium a me fignificari quam magnum , imo maximum BofTuetium, Nefas certe fuiffet hie praetermittere tantum antiftitem, Galliarum decus &ornamentum, qui praeclaris operibus tarn bene de Ecckfia meritus eft, ut inter Patres ipfe numerari, & Ecclefiae Pater appellari pofllt. Quam vis enim non multum in ifto defudarit curriculo, tanti effe debet quidquid a tam eximio Scriptore profedum eft, ut nulla tam excellentis ingenii foetura, utlibet parva, non fit grato animo fufcipienda, & honorifice memoranda. jcfcphus Elan- CLXXV I. Poftremus omnium, fed omnibus longe felicius, quod ccdTm ''cunicuio"' p^ce omnium dixerim , in eodem curriculo defudavit , & etiamnum fe!icii.sdea.davir, jgfyj.^j Jofeplius Blanchiuus Oratorii Romani presbyter. Affliclus vir & etiamnum delu- . 1 .^ ^ . ly ij-n'o dat. puumius, nec eruduione mnius quam pietate conipicuus, maledicns oC conviciis, quibus Calvinus Lutherufque, & qui funt fecuti, peftimorum jp.fl. magiftrorum deteriores difcipuli, noftram Vulgatam Latinam infedan- tur & confcindunt , maxime vero cum facrilegum Belli Papalis librum legidet, decrevit adornare vindicias facroriim Bibliorum vulgata Latime editio- nis : nec decrevit modo, fed gnaviter inftahs operi, primum jam emifit tomum , qui ipfe fere omnium primus , verba aucloris funt , jacit fundamenta iM. novi adificii pro vindiciis canonicarum Scripturarum vulgata Latina editionis; dj" anecdota facrorum Bibliorum fragmenta colligit , iuxta Gracam Vulgatam , dr Hexaplarem , Latinam antiquam Italam , duplicemque 5. Hieronymi transla- tionem , ex codicibus etiam quatuordecim faculorum. Et hsec quidem conti- net primus Romanis typis emiflus anno 1740. tomus ; quem alii de- inde fequentur, quibus fufceptum opus in fex partes diftribuendum , Totius operis abfolvetut. cc Prima pars , non pauca Hexaplorum fragmenta antehac ejus diftribu-j^ inedita compledetur. Secunda, veteris Teftamenti libros, a S. Hiero- » nymo ex Origeniano LXX. Interpretum exemplari in Latinum fermo- w nem translatos. Tertia , uberem ledionum variarum fdvam , ejf Mff. P R ^ F A T I O. ixvii libris optimse notse decerptam , quibus reflituetur priftinae integritati « canon Hebrseus, feu veteris Teftamenti verfio, a Cl. Martianaeo Tub tc titulo Bibliothecae Divinae S. Hieronymi evulgata. Qiiarta, complures «■ utriufque Foederis libros fecundum Italam verfionem. Quinta, veteris cc Teftamenti libros a S. Hieronymo e Chaldaico in Latinum fermonem « converfos. Sexta demum , vindicias canonis facrarum Scripturarum , quern « Tridentina fynodus fcflione IV. celebrata die viii. menlis Aprilis anno « Domini m. d. xlvi. condidit, & afferuit. » CLXXVII. Multa profefto & praeclara, ut cernere eft, promittic conrema in hu- vir dodus ; nee tamen uilum nobis debet efle dubium, quin immenfo ^""'^"" "'°""* opere , quod aggreditur, feliciter abfoluto, fidem fuam fit liberaturus, & promiffis faclurus fatis ; quandoquidem ex eo, quod prodiit, volumine, de caeteris conjedluram facere, atque adeo fperare rede fas eft. Prae- ter Divinam Hieronymi Bibliothecam, & Pialterium duplex cum Can- ticis juxta Graecam Vulgatam , & Latinam Italam verlionem ; praeter variorum fragmenta librorum j praeter fpecimina manu exaratorum co- dicum triginta, quorum charaderes in aere incifos repraefentat, plurima alia tomus ille compleditur. Primo in limine fefe offert epiftola Emi- nentiftimo Cardinali Quirino,in cujus nomine liber apparet, infcripta. Praepofitam banc operi epiftolam hiftorica fequitur praefatio de veteris Teftamenti textu originali , antiquis codicibus , & verfionibus Graecis ac Latinis ; his accedit appendix aliquot familiarium epiftolarum , in quibus methodus totius editionis defcribitur. CLXXVII I. Si quis forte requirat quae noftra fit de Blanchini ope- Noftra de Bian- r ■ . 11 ^ • . ^. . .... \ chilli opere iea- re lententia, ille vero noverit, nee cntici, nee judicis partes me hie tenda. agere ; fed fi quas agerem , non alias fane quam praeconis , opus atque audorem laudibus eumulando, agerem. Nihil enim mihi propofitum minus eft , Sc a me nihil magis alienum , quam ut de cujufquam gloria deteram. Quanto ergo minus ex prava aemulatione detraherem lau- dibus viri dodiflimi, qui piis dodifque vigiliis opus elaboravit, quo non aliud hadenus hujufmodi magis perfedum, & majori elaboratum diligentia ? Qui cum ad revocandam in lucem antiquam interpretatio- nem animum appulit , quid ad tantaa molis opus abfolvendum require- batur, vidit, &, aut jam exfeeutus eft, aut exfequi in animo habet ? Qui pretiofas famofa^ hujus interpretationis reliquias , non tantum in fandorum Patrum feriptis inveftigandas , fed ab iplis prorfus repetendas fontibus exiftimavit, atque etiam repetiit, eonquifitis undequaque, quos adhiberet in confilium , longinquas antiquitatis & probatilTmiae notae codicibus ? Qui demum nihil videtur praetermififle, quo fufeeptum opus perfieiat '■, cui & abfolvendo par eft certe, vir laboris patiens, antiquita- tis amans, in fandorum Patrum ledione verfatus, facrarum Scripturarum mire ftudiofus , & in Rempublicam chriftianam egregie animatus , cu- jus annalium abfolvendorum fuse deereto Congregationis, probante olim Pontifiee maximo Clemente XII. impofita eft ipfi provmcia ? Haec eft noftra de tanto viro fententia ejufque opere , cui utinam faftigium im- pofuiffet. Vellem tamen alium vir dodifflmus fuiffet feeutus ordinem ; nimirum, ut fingulos ex ordine libros, feu quaecunque fmgulorum fra- gmenta juxta antiquam interpretationem reperit, edidiflet : vellem, inquam, ut fi quas antiquas interpretationis reliquias Genefeos, five in codicibus manu exaratis, five in aliis monimentis ; ut primum iftas, ac deinceps alias aliorum, fervata librorum ferie, emififfet. Aliter viro clariflimo vifum eft, & Pialterium ceteris pr£emifit : nee tamen du- Ttm. I. t Ixviii P R ^ F A T I O. bium mihi eft, quin habeat quo id egerit fundamento, atque Pfakerium auyo cedroqiw dignum, ante alios vulgaverit. suam licet redJa- C L X X I X. Fortc quis mirabitur , cum tarn multa de Blanchino mus operiUlaiithi- ■ n i w \ ^• • • ^ ni huaera , nof- cjulquc opetc hononfice prxdicavenm , non minus tamen mterea ean- i"cTdi'"ium"opus ^^^^ ^ *^^ Scripturarum interpretationem in valgus emitti. Quid enim^ a..aiiuamus. inquict, fi qua-'cunque ad recuperandam revocandamque in lucem Italam requiruntur, vidit Blanchinus ; fi ea etiam magna ex parte ita eft exfe- cutus, ut de caetero bene Iperare liceat, ut quid eidem manus open ad- moves ', quid fers in Idvam ligna ? aut li jam admoveras , quidni in- coepto defiftis 1 Sed facile & pofitum in expedito refponfum. Unus item- que alter tomus, leu totum vetus Teftamentum e prcelo exierat , ipfique praelo novum jam pene ante maturum erat, quam Blanchini opus ad nos perveniret. Poftquam autem pervenit, iiludque evolvimus , viri dodi iingularem diligentiam , quibus erat digna , laudibus cumulavimus ( ne- ' que enim is j(um,qui obtred:atione alienae fcientiae famam velim aucu- pari ) nee tamen idcirco noftri nos laboris poenituit, aut debuit pccni- tere : dignum enim luce eft opus, quod in lucem emittunus. Nee ve- to hoc arroganter dictum exiftimari velim : nam cum multos in verfan- dis SS. Patrum fcriptis, ut inde extraherem qucecunque veteris inter- pretationis reliquiae occurrerent , annos coniumpferim ; cum tam mul- tarum forulos Dibliothecarum excufferim, ut manu exaratos codices^ fi qui delitelcerent , adhibendos in confilium inveftigarem , plurimofque repererim ; non fum arrogans, ni fallor, ft tot annorum opus, tam im- probo diuturnoque labore , tot vigiliis elaboratum , tantis quoque fum- ptibus abfolutum, luce dignum efle dixerim, nee perdendum exiftima- verim. Plura dicere non finunt mores mei ; neque etiam a viro re- ligiofo quidquam alienius efife poteft , quam de fe ftiifque laboribus ali- quid gloriolius praedicare. Sed aliorum iftud efto judicium. Ego ve- ro interim quid in hac editione prseftiterim explicabo. § I I. Quid in hac editione a nobis ftt prseftitum. Qua via antiqua interpretdtionis reliquias invefiigaverhnus i quota pars veteris hujus verfionis recuperatai qua ratione ex tot varm fragmentis ^ undequaque conquifitis , corpus Biblicum confecerimus ; quo demum ordine , qua methodo fit edendum , explicatur. C L X X X. /^ Um primum ad recuperandam , atque e tenebris re- V>vocandam in lucem antiquam Scripturarum interpre- tationem animum appuli , quantum negotii mihi daretur , quam ar- duam & laboriofam lufciperem provinciami quam plenum laftidii & nioleftiarum, quam denique ingratum opus aggrederer, intellexi. Nee dubitavi fore plerofque , qui infanam hanc molitionem judicarent, & a me majus opus fufcipi arbitrarentur, quam poflTet effici. Quid enim? ut referam , quae mihi videbar audire : Qui promiflTor lUe lidem libe- rabit ? Qua via ad interpretationem Scripturse , quae cum ipfa pene nata eft Ecclefia , & ApoftoHcis faltem proxima temporibus , perve- niet ? Qua arte , inter tam multas interpretationes , augurabit quae- nam fit ea antiqua, nempe Itala, quam fe promittit & fperat recupe- raturum? Qua methodo dignofcet & fecernet codices Mfli qui Italam, P R AL y A T I O- Ixix ab iis qui aliam exhibcnt verlionem ? H;ec Itala verfio Augudini &: Hieronymi tcniporibus, pluribus jam maculis alperla era: j quo pacto fbrdes deterget? Giegorii Pontificis maximi ^tate penitus exolevic , & inde ad haec ufque tempora in oblivione jacuit ; quibus igitur earn" vefligiis explorabit & inveftigabit? Haec equidem, aliaque horum fi- milia nonnihil movebant, nee tamen ab uicepto deiliri i quin imo certus nihil efle , quod improbo labore non vincatur , operi manum admovi, audacior forian quam prudentior : admovi tamen, & demum Divine tretus auxilio perfeci. Nunc qua ratione perfecerim ( quan- tum fcilicet perficere licuit ) exponendum. C L X X X I. Ante omnia bibliochecarum , 11 minus omnium , I'altem Qua vbantiqua: famofillimarum , nee Gallicarum modo , fed & exterarum fcrinia "l'\^uiT"invct\i- nobis eiTe revolvenda duximus ; atque etiam aut ipfi per nos , aut s»^""»"»- amicorum ope revolvimus , & quoquo modo oblitteratam & delitef- centem Italam invelligavinius. Nee cafTus labor , irritave fpes tuit. Plurima enim Italae fragmcnta in codicibus undequaque quaefitis re- perimus, & excerpfimus. Gujus sevi fmt hi codices manu exarati quos in confilium adhibuimus , quam probatse fidei , quam bonae notae , ni- hil necelFe eft pluribus exponere ; iiquidem jam de his diximus , & plura etiam in pra^viis admonitionibus dicturi fumus. CLXXXII. Deinde SS. Patrum , fcriptorumque Ecclefiafticorum opera omnia , fummo ftudio evolvimus ; Latinorum fcilicet Patrum , & illorum maxime , qui ante Hieronymum vixere, & ab Hieronymo ad Gregorii Magni tempora, quibus vetus Vulgata penitus exolevit. Mirum quam multa undique fefe obtulerint antiquae interpretationis fragmcnta. Jam yero fi immenfam hanc ledionum filvam , quam evol- vendo & excutiendo SS. Patrum volumina congefllmus , addas iis tam multis fragmentis, quae ex MlT. codicibus defcriphmus, imo libris inte- gris , vix quidquam erit quod in hac parte a nobis exigi aut defiderari quea« Unum erat circa laudatas in SS. Patrum libris Scripturarum lententias , quas excerpfimus , quod nobis nonnihil negotii faceflebat ; nempe quod aiunt nonnulli , hos verficulos fine codice Scripturarum & ex memoria laudatos a Patribus fuilTe. Quod fi verum foret , plu- rimum certe aud:oritati Patrum ad reftituendam interpretationem an- tiquam detraheretur. Sed hunc fcrupulum in fecunda praefationis par- te , ubi de eo argumento difputavimus , fic eximere & evellere cona- tus fum , ut neminem efle , cujus animo adhuc infidcat , exiftimem. Nunc dicamus , quanta ex his monumentis antiqua interpretatio a no- bis fit reftituta luci. CL XX XI II. Ex his , quae hadenus praefati fumus, quilibet in- Quota pars hu- telligit nihil a nobis fuifle praetermiflum , quo veterem Scripturarum n"bfs r«u^"aa interpretationem totam ate|ue integram recuperaremus ; adeoque , fi '"• recuperari tota polllt , etiam fuilFe recuperatam. Id equidem erat in votis. At licet felicem fitis , & quo , ut opinor , vix cuiquam feli- ciorem fperare licet , exitum habuennt conatus noftri ; non tamen to- ta vetus interpretatio, quanta olim fuit , recuperata eft. Nee mirum, cum nullus lip codex manu exaratus , qui hanc verfionem , tam longo tempore oblitteratam , nunc integram compledatur : imo , cum pau- ciores fint hujus verfionis codices , e paucioribus pauciilimi funt , qui U;num aut alterum Scripturae librum exhibeant integrum , li novi Te- ftamenti libros excipias. Nee licuit ex SS. Patrum Icriptis luigula fup- plere , qua^ in codicibus manu exaratis deerant : quam\is enim plun- Ixx P R ^ F A T I O. ma fint veteris interpretationis fragmenta in antiquorum fcriptis , non- nulli tamen funt Scripturarum libri , quorum vix ipfum nomen apud SS. Patres reperias. singuii Scripture C L X X X I V. Itaquc RC quis noftris nos minora promiflls prgeftare libri leteruumr. r- in • -vl-r acculet, quails & quanta vetus mterpretatio a nobis lit recuperata , quanta in lucem fit emittenda, fingulorum enumeratione librorum ju- vat hic fi.ibjicere. Primo quidem omnes Pentateuchi libros , necnon Jofue, Judicum,& Ruth, atque Regum quatuor , nonnifi ex colledis veterum Patrum ledionibus conficere licuit '■> hinc in his Hbris multa deefle , facilis nimium eft conjeclura. Genrf.s. CLXXXV. Liber Genefis integer utcunque eft recuperatus , & con- Exodus, fectus maxime ex Auguftini, Hieronymi, & Ambrofii libris. Exodus^ etfi plunbus iui partibus truncatus, non ita tamen mutilus,ut non mul- tis conftet, quas Auguftinus, Ambrofius , aliique Patres fuppeditarunt. Leviticus. Idem pene dicere fas eft de Levitico^ cujus diverfas partes in Cypriano, Lucifero Calaritano, Auguftino , Hefychio Salonitano, & ahis Patribus Numcri. reperimus. Plura defunt in Numeris^ quorum tamen nonnulla capita ex Auguftino & au6lore hbri de xLii. manfiombiii integra fatis reftitui- Deuteronomium. mus. Multo pauciora defiderantur in Deuteronomio^ ad quern librum re- parandum magno nobis adjumento fuere TertuUianus , Lucifer Cala- ritanus , Ambrofius , Auguftinus , ahique fcriptores. Precatio Moyfis cap. IX. petita eft ex Breviario Mozarabico ; Canticum totum cap. xxxii. ex Mf. S. Michaelis, & aliis longe antiquiflimis codicibus. Jofue. CLXXXVL In conquirenda fibri /o/«e veteri interpretatione, mi- nus fehciter laboravimus : qusedam tamen fragmenta prxbuere Cypria- nus, Auguftinus, & afii j fed nullus plura, quam Lucifer Calaritanus, Judicei. Ruth, maxime cap. vii. In lihris J udkum & Ruth fatis multa ex Auguftino, qusedam etiam ex Lucifero Calaritano, Ambrofio, & aliis mutuati fumus. Quatuor libri C L X X X V'l I . Libri quatuor Regum plus minus integri ex iifdem pro- Regum. diere fontibus ; fed Lucifer prae ceteris opem tulit , ut cernere eft lib. I. capp. III. IV. V. XV. XVI. XIX. &c. Plures etiam horum verficulos li- brorum, feu additamenta exfcripfimus ex variis Hieronymianse inter- pretationis codicibus antiquis , qui ilia vel permixta textui fecunda ma- nu , vel ad oram libri defcripta exhibent. Plurima etiam ex Vulgata noftra , baud equidem in ipfam ex Hebraeo derivata , fed ex LXX. feu veteri verfione Latina, quje ante Hieronymum in honore erat. De his additamentis operse pretium fiierit legere quae infra not. ad i. Reg. c. v. f. 6. ex Martiangeo noftro retulimus. Libri Paraiipom. CLXXXVIII. Quod libros ParaUpomeHon & Efdra fpedat, non alii funt ulli Scripturarum libri, quorum vetus interpretatio magis fit oblitterata ; adeo quippe excidit & interiit pene tota, ut vix reliquiae fiaperfint, paucifiTimique admodum horum verficuli in SS. Patrum volu- Tobia, Judith, minibus appareant. Contra vero qui fubfequuntur libri Tobice ^ Judith^ Efther. & Ejlhev ^ iutegerrimi prodeunt ex variis antiquiftimis & optimae notae codicibus, de quibus praeviae admonitiones fingulis praefixae libris funt legends. Job, CLXXXIX. Librum Job talem proferimus, qualis eft editus a Mar- tianaeo noftro tom. i.edit. Hieronymianae, detradis tantlim afterifcis & obelis, quorum typi deerant i ea tamen adhibita cautione, ut diftindi & alio excufi charadere , dignofcantur verficuli illi , quos in Hexaplis Origenes ex Theodotionis Graeca interpretatione addidit , quique in La- tina veteri deerant. & Efdrae. P R tE F A T I O. 1 XXI CXC. Pfaherium totum atque integrum, nullaque fui parte mutilum, Pfaiterium. a variis Hieronymi caftigationibus liberum, reprEefentamus e longinquae vetuftatis codice Sangermanenfi, litteris uncialibus exarato, cui alia pluri- ma, cum e veteribus codicibus, turn ex SS. Patrum commentariis extrada adjunximus Pfalteria, de quibus in admonitione previa dilTerinius. Hue redeunt Camica pene omnia, quae quamvis fuum finfrula locum in va- v^niaSciifiura- ... i ... . ^ . ^ A r r Il-'o • runiCaiuKa. riis Scripturarum libfris iortita teneant , leorlum nobis plurmii cc anti- quifflmi codices exhibuere. CXCI. Proverbta Salomonis cum in ufu frequenti Patribus fuerint,ad Proverbia sate- veterem illorum verfionem reftituendam , lautillnnae copia meffis re- '""""• creati fumus , Icripta Patrum evolvendo. Ecclefiaflen totum ex Hiero- E«iefiafies. nymi commentario exfcripfimus. Idem jam olim ex eodem fonte pro- diit liber cura illuftnffimi Meldenfis epifcopi, quern tamen aliquid nollro reliquiiTe labori prsevia docebit admonitio. C antic urn C antic orumSalomo- camkum cami- nis pene totum & integrum unus nobis fuppeditavit Ambrofius : permixtas "'^""" tamen quafdam ex Auguftino , Hieronymo, & aliis particulas reperies. C X C 1 1. Librorum autem Sapientia & Ecclejiaftici non alia eft anti- sapien-.ia ?< Ec- qua interpretatio, quam Vulgata hodierna, quse tales eos exhibet, qua- '''''"*'^'*''"' les olim exftitere , ut fas ell colligere ex Latinorum Patrum tellimoniis, quae in notis m.argini inferiori fuppofitis referuntur. In iis quoque no- tis plurimas lediones varias ex antiquis codicibus defcriptas fubjecimus i qu£e licet fint multae fatis, non tamen diverfam nee ciifcrepantem ar- guunt interpretationem. Id unum duntaxat movere & negotium fa- cefTere potell , quod harum lectionum maximam partem exulare jufTe- rint Romani correclores, cum Biblia facra vulgatx Editionis Sixti V. & dementis Vltl. fummorum pontificum audoritate recognofcerentur. Verlim non modo nullas id genus varias lecliones retulimus in contex- tum , fed ne quidem ad oram libri appofuimus ; tantum eas ad margi- nem inferiorem rejecimus, ut fpecimen aliquod veterum codicum dare- mus : qua quidem in re abfit ut aliquid a nobis fit peccatum contra quam prohibuit Apoftolica fedes , his verbis, fi editoribus Romanis fi- des : « Sicut Apoilolica fedes, inquiunt in prxfatione, induflriam eo- « rum non damnat, qui concordantias locorum, varias lediones & alia cc id genus in aliis editionibus inferuerunt ; ita quoque non prohibet, quin cc alio genere charaderis in hac ipfa Vaticana editione ejufmodi adjumen- tc ta , pro fludioforum commoditate atque utilitate in pofterum adjician- « tur; ita tamen, ut lediones variae ad marginem ipfius textus minime cc annotentur. w Nihil , inquam , a nobis contra hanc Apoftolicae fe- dis interdidtionem efl: peccatum : quandoquidem varias lediones ad oram , feu marginem textus minime annotavimus ; fed tantum ad no- tas margin! interior! fuppofitas , fpecimen aliquod veterum codicum dandi causa, rejecimus. Prasterea corredionum Romanarum ad Editio- • nem vulgatam deledum, audore Francifco Lucat Brugenfi, in fine cujuP cunque libri edidimus, queis cautius curabitur ut ne quis imperitus variis hujufmodi ledionibus praeter voluntatem noftram abutatur. CXCI 1 1. Quae vero nos hie circa libros Sapientis & Ecclefiaftici Prophetia Ba- diximus, ad prophetiam Bartich librofque Machab^orum^ quorum etiam 'hlbKomm." '^*' verfio antiqua, non alia eft a Vulgata noftra , pofiunt atque etiam debent accommodari. Varias quoque ledliones JMn. codicum in notis fubje- cimus. C X C I V. Supereft ut de majoribus minoribufque Prophetis dica- niias. F.zechid. mus. Quod majores fpedat, Ifaiam dc Ezechielem feliciter fatis, opinor, Tom. I. V niel. Ixxii P R ^ F A T I C. recuperavimus , excuflis diligenter SS. Patrum fcriptis. Plurima Ter- tullianus, plurima Cyprianus , plurima Ambrofius , & alii plurima j at nullus plura fuppeditavit quam Hieronymus in commentario in Ifaiam & Ezechielem. Hinc plena fatis atque Integra a nobis in lucem facri jeremias&Da- urriufque Vatis prophetia emittitur. Jeremi^ verb necnon '&C Danielis propheticc minus mtegrse prodeunt ; trequentiores namque &. majores in utraque funt lacunae, quas explere, quamcunque in evolvendis SS. Patrum fcriptis, veriandifque codicibus manu exaratis adhibuerimus di- ligentiam,non licuit. Prophetii Ba- CXCV. Citca prophetiam Bcmich ^ necnon tredecim priora libri lum 'libri' I'.^Ma- primi Machabaorim capita, unum eft, quod monitum leclorem volumus. du'^'iT» inler ?ew- ^^ ^^^ri libti in eorum funt numero , ut jam animadvertimus , quorum Ve- rio, tus interpretatio ad nos illibata pervenit, quseque etiam in Vulgata noftra fervata eft : fed alteram prseterea ejufdem prophetise interpreta- tionem in nonnullis antiquis codicibus, alteram item horum i 5. capitum in uno pervetufto Sangermanenfi codice, ambas quidem in multis a Vulgata difcrepantes reperimus. Verum utra utri efTet in his libris pofthabenda ne minimum dubitavimus. Nullum quippe dubium elFe debuit, quin ilia interpretatio, cujus major eft auftontas , eaque ipfa quam Vulgata exhibet, alteri eiTet anteponenda. Hinc ty^is majori- bus , quibus excufa eft verfio antiqua , earn excudendam curavimus i ejus tamen aemulam e regione, feu, ut aiunt, Italico editam charade- re collocavimus. De hac alia horum librorum interpretatione quid conjedura auguremur, infpicere licet in admonitione libris Machabseo- rum praefixa. Duodecimmino- CXCV I. Dcmum quod ad duodecim minores Prophetas attinet, ho- tesPropheci. ^^^^^ ^^^^^^ omnium nobis interpretationem Hieronymus reftituit. Sed de his legenda in primis admonitio praevia in Prophetas, ubi de textu Latino fecundum LXX. quem in fuis paflim commentariis adhibet Hie- ronymus , difputavimus. Hadenus de veteris Teftamenti libris quos emittimus. De novi autem Teftamenti libris opportunior erit tunc dicendi locus, cum eos in lucem emittemus. Satis eft in antecefTum dicere & monere nuHa fui parte mutilos , fed totos atque integros , tam exPatribus,quam ex manu exaratis codicibus, fingulos novi Tefta- menti libros recuperates fiiifle. Quo ordine « CXC VII. Habcs jam ledor quels ex monumentis antiquam recu- Ih co'nfcaumTor- petaverlmus Scripturarum interpretationem , & quanta a nobis fir re- pus BibUcum eda- ^^pgj.^^^^ Nunc qua methodo recuneratam edamus , quo ordme tot varios textus ad conhciendum corpus Biblicum duponamus, accipe. Hie uiiiverfi operis ordo, hsec erit difpofitio. CXC VII I. Vulgatae antique textus partem paging occupabit infi- gniorem, tum, ft textus ille "e MIT. codicibus prodeat, in tronte mar- ginis cujufque exterioris indicabitur codex , five unicus , ft ve multiplex ; fi vero e veterum Patrum teftimoniis conficiatur , e regione uniufcu- iufque verftcuh notabitur in eadem margine fcriptoris nomen, necnon liber, tradatus, caput & pagina. Si tamen plures verficuli, ac etiam capita integra ex uno eodemque audore exprimantur, locus femel dun- taxat ftgnilicabitur , e regione fcihcet prioris yerficuh. Ut autem dif- crimen ^ quod intereft Vulgatam novam inter & veterem , uno intuitu confpiciatur ; e regione verftonis antiquae, versus marginem interiorem, Vulgata hodierna minoribus charadenbus apte collocabitur, ita ut fin- guli Vulgatce utnufque verficuli fibi invicem relpondeant. Denique P R /E F A T I O. Ixxiii in ora inferiori tot fubjicientur notae , quot erunt verficuli Vulgatae utriufque fuperpofiti. His autem fudoribus notis infcrentur germana veterum Patrum tellimonia, vel fimiles codicum M(I! Ijci ; Grncca de- mum cum Latinis omnino diligentillime comparabuntnr. Infuper his monita plurimorum fronti pracmittentur librorum ; m quibus, fi quae vifa funt uberiorem pollulare difputationem , quam ut intra notarum anguftias commode latis pod'ent elucidari , explicabuntur. Ad extre- mum claudetur opus indice totius Scripturae locupletidimo. CXCIX. Quod partes Typographi attinet, nihil ab ipfo praeter- a Typographo mifTum luit , quo elcgantifTima prodiret editio ; nee fumptui , nee la- [^^^\ qure^an- bori pepercit. Unde Tpes elTe poteft nihil morofifTimos quidquam de- "'"j"* p'<"iifet e- lideraturos, aut reprehenfuros ; feu charaderum elegantiam, leu char- ts nitorem fpedes. Interea eruditos quofque, & bonarum litterarum cultores obfecramus , ut li manufcriptos quofdam codices apud fe ha- beant , aut in bibliothecis , vel ubiubi delitefcere noverint , in quibus antique Vulgatae fragmenta nonnulla reperiantur, nobifcum commu- nicare non graventur. CC. Calumniari autem fi quis velit quod Vulgatam tiovam appellemus Maievoiomm ca- eam Scripturse interpretationem , qua; a Tndentinae Synodi Patnbus [^™""' "''^'"'° '' feflione IV. vetm & vulgata edttio appellatur ; calumniari, inquam, fi quis velit, ac veluti facro(and:a2 Synodo refragari velimus; ille memi- nerit hanc eandem a Pontifice magno novum luifTe appellatam ; atque idem norit novam a nobis appellari Vulgatam noftram, quamvis vetus fit, longoque ac diuturno ulu probata, ut earn ab hac antiqtia verfione, qux olim in Ecclefia Latina , priufquam ex Hebraeo facros libros La- tine redderet Hieronymus, in ufu & honore erat, fecernamus. Ablit ut vel tantillum ab hujus Concilii mente defledamus. Verum quae fit mens hujus Concilii Tridentini explorare juvat. « Manifellum ell:, ut cum « Pr«/:,>; Auguftini operum editoribus noftris loquar. , a Concilio nihil aliud per cc """ ^' Vulgatam intelligi verfionem, nifi earn cjua legi confuevit in Ecclefia Catlio- cc licai cujus tametii plurimas partes Hieronymus tranflulerit ex Hebrseo, « quemadmodum fola tellimonia ex hac ipfa ab Auguftino lib. 4°. de c< Dodrina Chrift. cap. Vli. iterum lib. 5. & 6. Qusell:. & lib. 7. Locutio- a num in Heptateuchum petita abunde probant , eo tamen Concilii tem- « pore, quo jam plus quam mille & centum annos numerabat, optimo « jure antiqua dici poterat ; perinde atque Ifidori Hifpalenfis jetate jam « f^iilgata nomen erat adepta , cum ea editione omnes Ecclefiae ufque- « quaque utebantur. Caeterum non fine gravi hallucinatione crederet cc quifpiam idem in Tridentina Synodo & apud veteres per Vulgata vo- « cem fignificari. In Synodo ea vox integram utriufque Foederis Scfi- « pturam Latine redditam , & noftris contentam in Bibliis denotat ;* cum « apud Hieronymum epift. ad Sun. & Fret. Grascam quandam veteris « Teftamenti verfionem fignet ; epiftola veto loi. ad Pammachium ver- « fionem ira vocatam , cum ea nollrae opponeretur. » Nihil ergo a no- bis peccatur, quod abfit, contra decretum Concilii Tridentini, quo fta- tuit ut ipfa vetus & vulgata Editio^ qiuv longo tot facidorum ufu in ipfa Ecclefia probata eft pro aiithentica haberetur. Uno verbo ipfi nos quo- que Vulgatam hodiernam veterem effe , & longo ufu in Ecclefia pro- batam,eamque un'^m pro authentica habendam contendimus. Veriim quamvis vetus fit , c^uamvis longo diuturnoque ufu probata , earn ta- men appellari mvam a nobis polfe exiibma^■imus, ut fecerneretur ab lUa longe antiquiftima interpretatione , quse ante Hieronymum erat in ufu. Ixxiv P R tE F A T I O. ApptUationis du- CCI. Quifquls CTgo nos reprehenderit 5c accufaverit, idem accu- viTmcrpTmtionh fabit Sc reprehcndet Gregorium Magnum , quern auclorem habemus. riltM '^ "^"^" ^^ utraque enim interpretatione verba faciens in epiftola Leandro in- fcripta, aliam appellat Novam , aliam Veterem. Novum tramlationem ^ inquit, di^ero : fed cum frobatwnh caufa exigh ^ nunc novam, 7iunc veterem per teftimonia aQumo , ut quia fedes Apoftolica , cui Deo auiJore yrafideo , utra- que utitur , mei quoque labor fludii ex utraque fulciattir. Quam belle haec Gregorii verba- congruunt ! Ad rem noftram fa6la fcriptaque videntur. En translatio Latina duplex , vetus 8c nova : haec recens ab Hieronymo ex Hebraso adornata , quseque jam,ri non ubique , faltem apud fedem Apoftolicam public'e obtinebat : illai vetus e Grseco translata, fola nem- pe ante Hieronymum paflim ufurpata in Ecclefia Lajcina. Utramque admittit S. Gregorius , quia utraque promifcue utebatur tunc ecclefia Romana ; fiquidem nondum jam ita prsevaluerat nova Hieronymi trans- latio, ut veceri penitus omifla, altera fuerit ei fubllituta , S. Docloris setate. Quia tamen partes plurimse de veteri Italica fervatae funt in Vulgata noftra, caeterae vero & praecipuae , de Hieronymi Dodoris an- tiquiflimi translatione vel emendatione fiierunt petitx, ideo placuit unam ex utraque conflatam & effedam , veterem & vulgatam Editionem appel- late, cc Hujus autem veteris ac vulgatx Editionis , inquiunt editores » Romani , tanta femper fiiit aucloritas , tamque excellens praeftantia , ut jj earn caeteris omnibus Latinis editionibus longe anteferendam effe, apud >3 sequos judices in dubium revocari non poflTet. Qui namque in ea li- » bri continentur , ut a majonbus noftris quaii per manus traditum no- » bis eft, partim ex S. Hieronymi -translatione, vel emendatione fufce- » pti funt '■) partim retenti ex antiquillima quadam editione Latina, quam w S. Hieronymus Communem & Vulgatam ^S. Auguftinus Italam ^ S. Grego- w rius Veterem translationem appellat. Ac de veteris quidem hujus , five » Italae editionis finceritate atque praeftantia, praeclarum S. Auguftini tefti- )3 monium exftat in fecundo libro de Doctnna Chnftiana,ubi Latinis om- >j nibus editionibus , quae tum plurimae circumferebantur , Italam praefe- >j rendam cenfuit De S. vero Hieronymo multa exftant veterum Pa- ji trum egregia teftimonia. Eum enim S. Auguftinus hominem dodilli- j) mum , ac trium linguarnm peritiftimum vocat , atque ejus translationem >3 ipforum quoque Hebraeorum teftimonio veracem elTe confirmat. Eun- j) dem S. Gregorius ita prsedicat, ut ejus translationem, quam novam ap- » pellat, ex Hebraeo eloquio cundla verms transfudiffe dicat ; atque id- 33 circo digniflimam elfe, cui fides in omnibus habeatur Quare non >3 immerito Catholica Ecclefia S. Hieronymum dodorem maximum , at- 5) que ad Scripturas facras interpretandas divinitus excitatum ita celebrat, J) ut jam difficile non fit illorum omnium damnare judicium , qui vel tarn >3 eximii Docloris lucubrationibus non acquiefcunt, vel etiam meliora , j3 aut certe paria praeftare fe pofTe confidunt. Caeterum ne tarn fidelis j3 translatio ulla ex parte corrumperetur, eadem facrofanda Synodus j3 Tridentina illud decreto fuo fapienter adjecit, ut haec ipfa vetus 5c vul- »3 gata Editio emendatiffime, quoad 'fieri poffet , imprimeretur. 33 Hac dupiici ap- C C IL Nobis igitur qui hanc uttamquc interpretationcm Latinam, nobts non omnino cum antiquiotem e Graeco , tum Hieronymianam ex Hebraeo diftinguere I'cu't. cogimur, quo aptiori mo.do fecernere licuit, quam diveriis impofitis no- minibus, banc nimirum appellando antiquum^ quse reipfi antiquior eft; aliam vero novam ^ quae tametfi ipfa vetus fit, altera tamen eft recen- tior ? Sed nimis forfan multa de his diximus : dicenda tamen erant , rum officia com- mcmoiaiiiui. P R tE F A T I O. Ixxv ut malevolis obviam iretur, iplifcjue calumniandi anfa proecludcretur. C C 1 1 1. Tandem praefari dcfinam , poftc|uani virorum doclurum, qui virorum doflo. amicam mihi navarunt operam , officia commcmoravero : qu(jd ni ra- cerem, ingratus merito audireni. Primus (ed ofFert vigilantiffimus bi- bliothecae Regiae Cuftos , omnibus lludiolis fcmper (jbvius. Notior eft dodis omnibus, dodiffimus ipi'e Dominus Sallier, quam ut eum ex nomine appellari , aut ejus eruditionem a me commendari opcjrteat. Singularem viri clariffimi, in omnem humanitatis gratiam facli,nullo non tempore bonitatem in omnia intentam & accindam fum expertus. Regium, cui pra^eft , thelaurum referavit ; nee modo uti permifit , & exaratos manu codices, quos vellem , ad nutum benigna manu fuppe- ditavit ; verum etiam omni in me abfentem perinde atque prsefentem , imo nonnunquam infcium, officio certavit : pro quibus gratiam rcferre quantam debeo , dignafque grates perfolvere, meae profeclo non efTe opis fateor. CCI V. Commemorandus proxime venit Dominus L'Eveque de Pouil- li, quem qui non norit , is in Republica litteraria hofpes fit & peregrinus necefle eft. Nobis vero notior eft vir dodifiimus, non tantum eru- ditionis &: dodrinae fama ; fed virtutibus, quas propiiis licet intueri ob necefTitudmem , quae nobis cum illo intercedit. Praeclara funt illius in nos merita, utilemque nobis commodavit operam , & prudenti confilio fgepe juvit. CCV. Vellem hic ego cundis qui fuppetias mihi contulere,in pri- mis autem fingularum prsefedis bibliothecarum , quotquot etiam per litteras adii , gratum animum fignificare , quid fmguli prseftitermt refe- rendo. Quam multi per nomina mihi elTent appellandi ! Ut enim Pa- rifienfes CKterafque Gallicanas prsetermirtam bibliothecas , Rccriam Colbertinam, Sorbonicam, Claromontanam , Rhemenfem, &c. exte- ras quoque, Romanas nempe & Anglicanas maxime commemorem. Harum namque omnium bibUothecarum praefedi , quidquid e re nof- tra fuit perhumaniter nobis communicarunt ; librofque nonnuUi in- tegros , etiam propriis fumptibus , & ea defcriptos cura , cui parem nulquam invenias , ad nos tranfmifere. Quis viris hujulmodi doclis tarn humaniter , tarn liberahter opem ferentibus , tantam retulerit gra- tiam, aut referre poffit, quanta referri debet? CCV I. Neque vero hie te taciturn relinquam dilediffime fodalis, noftri confors laboris, Carole Ballard, qui dunffimam banc una mecum provinciam cepifti ; qui tarn bonam mihi , tarn utilem , menda corri- gendo , qui ingratus plenufque faftidii labor eft , operam navafti. Tu me haerentem monitis & confdiis fxpe juvifti , ingenuis monbus offi- ciofaque fedulitate recreafti , a^rumnas laboris depulifti. FuilTem line te, amantiffime fodalis, faepe laftidia fubiilTent ; iuiifem fine te, tanto oneri fuiilem impar , nee tam omnibus numeris perfedum opus iftud prodiret. Faxit Deus ut nofter ifte qualifcunque labor in utilitatem Ecclefia? , quod unum in votis eft , cedat. Tom. I. Permijfio R, P. Vicarii Gencralis Congregationis S. Mauri. NOs Prater RENATUS LANEAU, Vicarius Generalis Congregationis S. Mauri , Ordinis S. Be- nediiSi : Facultatcm concedimus chariflmio Fratri noftro Domiio Petro Saeatier Presbytero & Monaclio ejufdem Congregationis , in lucem edendi librum , cui titiilus eft : Bibltoriim facrorum Latiiu ver- Jiones, &c. opera & rtudto ejufdem Domni Petri Sabatier coUeftum & compolitum ; & a viro clariflimo Domino S a l l i E R , Bibliotliecs Regioe Cuftode , Profeflbre & Cenloie Regio , juffu illuftnirimi Sigillorum Gallia: Cuftodis examinatum & approbatum. In quorum fidem has litteras manu propria fub- fcriptas , & figillo orficii noftri munitas , h Secretario noftro fubfcribi mandavimus. Datum Pariliis in Monafterio S. Germani i Pratis , die duodecima menfis Febmarii , anni millelimi feptingentefmii trigelimi feptimi. Fr. RENATUS LANEAU, Vicarius Generalis. De manilato R. P. Vicarii Generalis , Fr. J. Franciscus Deltille, Secretarius. AP PROB Alio. EGo infra fcriptus , julTu illuftriffimi Gallia: Sigillorum Cuftodis, legi librum, ciii titulus ; Eibliorum ft- croriim L.iriiu verjiones antique, &c. & fidem facio nihil i me in co compertum quod non confentiat cum doftrina: Chriftian.t principiis. Datum Pariliis oftava die Januarii , anno millefimo feptingentelimo trigefimo feptimo, SALLIER. PRIVILEGE DU ROI. LOUIS, PAR I. A Grace de Dieu, Roi de France et de Navarre :Anos amez & feaux Confeillers les Gens tenans nos Cours de Parlement , Maitres des Requetes ordinaires de notre Hotel, Grand Confeil , Pievot de Paris, Baillis, Se'ne'chaux, leurs Lieutenans Civils, & autres nos Jufticiers qu'il apartiendra , Sa l u t. Notre bien ame Regnauld Flore ntai n, notre feul Im- primeur ordinaire & Libraire k Reims , Nous ayant fait remontrer qu'il fouhaiteroit imprimer , ou faire imprimer, & donner au Public un Ouvrage, qui a pour titre, BtbUorum facrorum Latir\£ verfiones antique, s'il Nous plaifoi: lui accorder nos Lettres de Privilege fur ce neceffaires, ofFrant pour cet efet de I'im- primer ou faire imprimer en bon papier & beaux carafteres , fuivant la feiiille imprim^e, & attach^e pour raodele fous le Contrefcel des Prefentes. A ces Causes, voulant trailer favorablement ledic Expofant , Nous lui avons permis & permettons par ces Prefentes d'imprimer, ou faire imprimer ledit Ouvrage ci-deflus Ipecifie, en un ou plulieurs volumes, conjointement ou feparement, & autant de fcis que bon lui feniblera, fur papier & caradteres conformes ^ ladite feiiille imprimee, & attache'e fous notre- dit Contrefcel, & de le vendre, faire vendre & debiter par tout notre Royaume pendant le terns de douze annees confecutives , i compter du jour de la date defdites Prefentes. Faifons defenfes a toutet fortes de perfonnes de quelque qualite & condition qu'elles foient, d'en introduire d'impreflion etrangere dans aucun lieu de notre obeiflance ; comme aulTi k tons Imprimeurs , Libraires & autres , d'imprimer , faire imprimer, vendre, faire vendre, debiter ni contrefaire ledit Ouvrage ci-deffus expof^, en tout ni en partie , ni d'en faire aucuns extraits, fous quelque pretexte que ce foit, d'augmentation , corredion, chan- gement de titre , meme de traduition etrangere ou autrement , fans la permiffion exprefle & par ecrit du- dit Expofant, ou de ceux qui auront droit de lui; a peine de confifcation des Exemplaires contrefpits, de fix mille livres d'amende concre chacun des contrevenans, dont un tiers i Nous> un tiers a I'Hotel- Dieu de Paris, I'autre tiers audit Expofant, & de tous de'pens, dommages & int^rets. A la charge que ces Prefentes feront enregiftrees tout au long fur le Regiftre de la Communaute des Imprimeurs & Libraires de Paris dans trois mois de la date d'icelles ; Que I'impreiTion de cet Ouvrage fera faite dans notre Royaume, & non ailleurs ; Et que I'lmpetrant fe conforraera en tout aux Rdglemens de la Librairie, & notamment ii celui du \o Avril 1725 ; Et qu'avant que de I'expoler en vente, le Manufcrit ou Imprime qui aura fervi decopieal'Impredion dudit Ouvrage, fera remis dans le meme «at ou I'Aprobation y aura e'te donnee, fes mains de notre tres cher & iia\ Chevalier le Sieur C H A u v e L i N , Garde des Sceaux de France , Com- mandeur de nosOrdres;Et qu'il en fera enfuite remis deux Exemplaires dans notre Bibliotheque publique, un dans ceile de notre Chateau du Louvre , & un dans celle de notredit tres cher & feal Chevalier le Sieur Chauvelin, Garde des Sceaux de France, Commandeur de nos Ordres : Le tout a peine de nuUite des Prefentes. Du contenu defquelles vous mandons & enjoignons de faire jouir I'Expofant , ou fes Ayans- caufe, pleinement & paifiblement, fans fouffrir qu'il leur foit fait aucun trouble ou empechement. Vou- lons que la Copie defdites Prefentes, qui fera imprimee tout au long au commencement ou a la fin dudit Ouvrage, foit tenue pour duement fignifiee ; & qu'aux Copies coUationees par I'un de nos amez & fe'aus Confeillers & Secretaires , foi foit ajoutee comme a I'Original. Commandons au premier notre Huifller ou Sergent de faire pour I'execution d'icelles tous Aftes requis & neceflaires , fans demander autre permidion, & rionobftant clameur de Haro, Charte Normande, & Lettres a ce contraires : Car tel est notre !■ LAI SIR. Donntfes a Verfailles le quinzieme jour de Fevrier, fan de grace mil fept cens trente-fept, & de notre Regne le vingt-deuxieme. Signe par le Roi en fon Confeil. Et plus bas, jigne S a i n s o n , «vec paraphe; a- fcellees du grand Sceau de cire jaiiiie. Regiftre fur le Regiftre IX. de U Chambre Royale des Libraires & Imprimeurs de Paris, n°. j{i%. folio ',S$. conforincnient aux anciens Reglemens, confirmez. par celui du 2.8 fevrier 1715. AParis, le dix-huit Fevrier mil fept cens trente-fept, Signe , G. M A R T I N , Sindic. P R vE F A T I O DE EDITIONE ROMANA VULGATiE. I ' N rnitltis niagnifque hcncficiis , qu.e per fiicram Tricicntinam Synodum Ecclejix ' fii.i Deus conttdit , id in pritnis numcmn' dtim viditur , quod inter tot Latinas editio- nes Divifiarum Scripturarum , foUm iiete- rcm ac 'uulgdtaw , quA longo tot fxculorum ufuin Ecclejia probata flurat , graviffimo De- creto Authentic Atn declaravit. Nam , tit illud omittamiis , quod ex rccc7itihus editionihus non pnucA ad hsrefes hujus temporis confir- mandas licenter detort& ■videhantur : ipfa cer- te tanta verfionum -v. ir let as at que dAverJitas , magtiam in Ecclcjia Dei confufionem parere potuijjct. Jam enim hacnofirn £tate illud fe- Pr;cf. ill re eve?iiffe conftat , quod pinclus hlieronymiis Joiue. fcynpore fuo accidijfe tefiattis efl , tot fcilicet fiiijfe exemplaria , quot codices ; cit/n unufquif- que pro arbitrio Juo adderet vel detraherct. Hujus autem veteris ac vulgatx Edit ion: s tan- ta femper fmt aucioritas , tamque excelleus pr^flantia , ut earn ceteris omnibus Latinis editionihus longe antcferendam ejfe , apud mquos judices in dubium revocari non poffet. Qui 'namque in ea Libri continent ur ( ut h majoribns nofiris quaji per manus traditum nobis cfi ) partim ex fancli Hieronymi trans- latione , vel emcndatione , fufcepti fttnt ; par- tim retenti ex antiquijjlma quadam editione S.Hier. Latino. , quam fanttus Hteronymus Commu- Jf. ^' '*''" >^cm 0- Vulgatam , fanEtus Augujlinus Ita- ^_(^y^„lam, fancius Gregorius Veterem translatio- lib. 2.de figm appellat. Ac de Veteris quidem hujus, Chrift c fi^^ It/tLe editionis Jinceritate atque prAJlan- ij. tia,pr£clarum fancfi Auguftini teflimonium S.Greg, cxjlat in fecundo Libro de Docfrina Chrijlia- dicac'. ad ^'^ < ^^' Eatinis o?nnibus cditionibus , qu£ tunc Leandr. plurimin circumfcrebdntur , Italam prxferen- V ^' '" dam cenfuit , quod cffct , ut ipfe loquitur , ver- S. Au?. borum tenacior cum perfpicuitate ftntentiin. ubifup. E)e fancio vera Hieronjmo mult a exjlant ve- terum Patrum egregia teflimonia : eum enim W\>.\%. fa7ic{HS Augujlinus homincm docfijjimum , ac deCivit. ly^^^ lj„g((^yjfffi peritiffimitm t'ocat ; atque 4}, ejus translationem ipforum quoque Hebrjio- rum teftimonio 'veraccm cfjc conjirmat. Eun- Lib. 20. dem pinclus Gregorius ita pr^edicat , ut ejus Mor. 14. translationem, quam novam appellat , ex He- brxo eloquio cuncla vcrius transjudijfe dicat : atque idcirco dignifftmam effe , cui fides in om- Lib. 6. nibus habeatur. Sanclus autem IJidorus non Etym. c, fi„g jfi i^i-g Hieronymianam t'crfionem c.tteris tmnibus anteponit , eamque ab ecclcjiis Chri- Jlianis communitcr recipi ac probari affirmat , quod Jit in verbis clarior , qt vcracior in j'en- tentiis. Sophronius quoque ,vir eruditiffimus , Lib, i. de Div. fancli Hieronymi translationem non Latinis '^^'^•^- '»> modo, fed etiam Gr^cis valde probari ani' mat^vertens , tanti earn fecit , ut Pfaltcrium (-;■ Prophet as ex Hieronymi v erf one in Gr ce- cum eleganti frmone tranftulerit. Porro qui fectiti funt , viri docliffimi , Remigius , Beda , Rabanus , Haymo , Anfhnus , Petrus Da- miani , Richardus , Hugo , Bernardus , Ruper- tus, Petrus Lombardus , Alexander , Alber- tus, Thomas, Boftaventura , a^tcrique om- nes , qui his nongentis annis in Ecclefa flo- rucrunt , fancli Hieronymi verfone ita jiint ufi , ut caters , qux pene in-numcrabiles erant , quafi lapjic de manibus Theologorum , penitus obfoleverint. Quare non immerito Catholica, Ecclefa ,fan&um Hieronymum DoElorem ma- ximum , atque ad Script uras facras interpre- tandas divinitus excitatum , ita celehrat , ut jam difficile non ft illorum omnium damna- re judicium , qui vel tarn eximii Dacloris lu- cubrationibus non acquiefcunt , vel etiam me- liora , aut ccrt'c paria , prxflare fe pojf confi- ditnt. Cmterum ne tamfidelis translatio , tarn» que in omnes partes EcclefiA utilis , vel i?iju- ria temporum , vel imprejforum incur ia , vel temere emendantium audacia , ulla ex parte corrumpcretur , eadem facrofancla Synodus Tridentina illud Decreto fuo fapienter adje- cit , ut h,u ipfa vetus ac vulgata Editio emen- datijjirne , quoad fieri pofft , imprimeretur : neque ulli liceret eamjine facilitate (y- appro- batione Superiorum excudere. Ouo Decreto fmul typographorum temcritati ac licentix mo- dum impofuit ; ^ Paforum Eccttfjt, in tan- to bono quam diligentiffime retincndo ly- con- fervando , vigilantiam atque induflriam ex- citavit. Et quamvis infgnium Academia- rum Theologi in Editione vulgata prijlino fuo nitori refituenda magna cum laude laborave- rint ; quia tamen in tanta re nulla poteft ejfe nimia diligentia ; ^ codices manufcripti cc?n- plures (y vetuf lores Summi Pontificis jujfu conqtiifti , atque in Vrbem advecli erant ; (^ demtim , quoniam exfecutio generalium Conci- liorum , 0- ipft Scripturarum integritas ac puritas , ad cur am Apoflolicx Sedis potijjimuni pertinerc cognofcitur : idco Pius IF. Ponti- fex Maximus , pro fua in omnes Ecclefijt par- tes incredibili vigilantia , lellijfimis aliquot Ixxviii fan&,t Rom.mx Eccleji£ CardiKitlihiis, aliif- quc turn Sacrarum titter arum , turn 'uari.^ritm lingu.irum pcritijjimis ■viris , earn frovmciant dcm.indavtt , ut 'vulgataru editioncm Lati- nam , adhibitis antiaitijfiniis codicibus mxnu- fcriptis , infpeifis quoque Hehr,ucis Gracifque Bihliorum fontihiis ; confultis dcnique I'ete- rum Fiitrum com;7ie>2t.triis , accur.ttiffime ca- Jligarcnt. Quod itidem inftitutum Fius V. frofecutus ejl. I'eriim Convent urn ilium, oh varias gravijjimajque Sedis Apojhlicx occu- fationes jamdudum intermiffitm , Sixtus I , diziina providentia ad fttmmum Sacerdotium evocattis , ardefitijfimo jiudio revocavit , ^ opus tAndem confectum typis mandari jujjit. Quod chm jam ejfct excufum , cr tit in lucem tmitteretur , idem Pont if ex operam dmet , ttnimad-vertens non pauca in pier a Bibliapra~ li z'itio irrepftffe , qua iterata diligentia tndi- gere viderentitr , tottim opus fub tncudem re- •vocandum cenfnit atque dcerevit. Id vera turn morte pr. event us pr.t flare -non potuijfet , Gregorius XIV. qui poft Urbani J/ 11. duo- deam dierum Pontificatum Sixto fuccejferat , ejus animi intentionem exfectttus , perjicere ag- gre(fus eft ; ampliffimis aliquot Cardinalibus , aliifque doclijjimis viris , ad hoc iterum depu- t.ttis. Sed eo quoque , (jr qui fllifuccejjit , In- nocentio IX. hreviffimo tempore de hac luce fubtraclis ; tandem fub initium Pontific.-itus Clcmentis Vlll. qui nunc Ecclejix univerfe gubernacula tenet , opus , in quod Sixtus V. intenderat , Deo bene juvante perfecfum efl. Accipe igitur Chriftiane Leclor , codem Cle- mente Summo Pontifice annuente , ex P ati- tana Typographia, veterem ac vulgatam fa- cr4t Scripture Editionem , quanta fieri potuit diligentia cafiigatam : quam quidemficut om- nibus numeris abfoltttam , pro humana imbe- cillitate affirmare difficile eft , it a ceteris omni- bus , qua ad hanc ufque diem prodierunt , emendatiorem , purioremque e(fe , minim'e du- hitandum. Et vera quamvis in hac Biblio- rum recognitione , in codicibus manufcriptis , Hcbrais Gr£cifque fontibus , (j- ipfis veterum Patrum commentariis conferendis , non me- diocre (ludium adhibitum fuerit ; in hac ta- men pcrvulgata. Le&ione ^ftcttt nonnulla con- fulto mutata. , it a etiam alia , qua mutanda vi- debafitur , confilto immutata relifta funt : turn quod ita faciendum effc , ad oftcnjionem popular um vitandam , fancius l-iieronymus ^.^^q^_^\ non femel admonuit ; turn quod facile fieii Suniar.i pojje crcdendum eft , ut major es noftri , qui ex Pr'Jfat^ ' Hebr<tis ^ Greets Lati»a fecerunt , copiam^^^'^Z- meliorum ^ cmendatiorum librorum hahuc- c ^' rint , quam li , qui poft illorum xtatem ad nos pervensrunt y qui fortaffe , tarn longo tempore identidem defcrihendo , miniis puri atque in- tegri ev.ifcn'.nt : turn deriique , quia facrx Congregationi Amplijfimorum C.irdinalium , aliifque eruditiffimis viris ad hoc opus a Sede Apoftolica delectis propofttum noyi fitit , no- vum aliquam editionem cudere , vcl anti- quum Inter prclcm ulla ex parte corrigcre vel emcndare ; fed ipfam veterem ac vulgatam Editionem Latinam , a mendis veterum libra- riorum , necnon pravarum emend.ttiontim er- roribus repurgatam, fu£ priftinx integritati ac puritati, quoad ejus fieri potuit , reftituere ; eaque reftittita, ut quam emendatiQ-.me im- primeretur juxta Concilii tecumcnici Decre- tum , pro v/ribus operam dare. Porro in hac Editione nihil non canonicum , nihil adfciti- tium , nihil extraneum apponere vifum eft : atque ea can fa fuit , ctir Liber tertius (y- quar- tus Efdra tnfcripti , qi-os inter Canonicos li- bros facra Tridentina Synodus non annume- ravit , ipfa etiam Aiana(fe regis Or alio , qua neque Hebraice , neque Grace quidem exftat , neque in manufcriptis antiquiorihus inveni- tur , neque pars efl ulliusQanonici libri, extra Canonic X Scripture fcriem pofttafint : (y- nul- la ad marginem concordantia ( qua pofthae inihi apponi non prohibentur ) nulla nota , nulla varia leciiones , null.t dcnique pr.ifatio- nes , nulla argument a ad librorum initia con- fpiciantur. Sed fi'cut Apoftolica Sedes indti- ftriam eorum -non damnat , qui concordantias locorum, varias leffiones , pr.efitiones fancli Hieronymi , qt alia id genus in aliis editioni- bus inferuerunt ; ita quoque non prohibet , qtiin- alio genere characleris in hac ipfa ]' aticana editione ejufmodi adjumenta ,pro ftudioforum commoditate atque utilitate , in pofterum ad- jiciantur ; ita tamen , ut leciiones varia ad marginem ipftus Textus minimi annotentur. Ixx IX DE CANONICIS SCRIPTURIS DECRETUM EX CONCILIO TRIDENTINO, SESSIONE QUARTA. SAcROSANCTA cEcumenica & ge- neralis Tridenrina Synodus , in Spi- rkii fando legitime congregata , pra;- lidencibus in ea eiidem tribus Apoftolicise Sedis Legacis , hoc fibi perpetuo ante ocu- los proponens , ut iublatis erroribus , pu- ritas ipia Evangelii in Ecclefiaconiervetur, Et infra : Sacrorum vero librorum Indicem huic Decreto adicribendum ceniliit , ne cui du- bitatio fuboriri poffit , quinam lint , qui ab ipfa Synodo iliicipiuntur. Sunt vero in- frafcripti : Teftamcnti veteris , Quinque Moyli , id eft , Genclis , Exodus , Leviti- cus , Numeri , Deutcronomium ; Joiue , Ju- dicum , Ruth : Quatuor Regum ; Duo Pa- ralipomenon : Efdra; primus , & iecundus , qui dicitur Nehemias : Tobias , Judith , Efthcr, Job, Plalterium Davidicum cen- tum quinquaginta Pialmorum , Parabolae , Ecclellaftes , Canticum canticorum , Sa- pientia , Ecclefiafticus , Ilaias , Jeremias cum Baruch , Ezechiel , Daniel : Duode- cim Prophets minores , id eft , Ofca , Joel , Amos , Abdias, Jonas , Michasas , Na- hum , Habacuc , Sophonias , Aggaeus , Zacharias , Malachias : Duo Machab^to- rum , primus, & iecundus. Teftamenti novi ; Quatuor Evangelia, lecundumMat- theeum, Marcum, Lucam, & Joannem : Aftus Apoilolorum a Luca Evangelifta' conlcripti : Quatuordecim Epiftolas Pauli Apoftolii Ad Romanes, dus ad Corin- thios , ad Galatas , ad Ephelios , ad f hi- lippenies , ad Coloffenies , duje ad Thefla- lonicenfes , dua; ad Timotheum , ad Ti- tum , ad Pliilemonem , ad Hcbrsos : Petri Apoftoli duce : Joannis Apoftoli tres : Jaco- bi Apoftoli una : Juda; Apoftoli una : & Apocalypiis Joannis Apoftoli. Si quis au- tem libros ipios intcgros cum omnibus iuis partibus , prout in Ecclefia Catholica legi confueverunt , & in vcteri vulgata Latina editione habentur , pro lacris & canonicis non luiceperit , & traditiones pr:edidaS Icicns & prudcas contempicrit , anathema fit. Tom. I. Ixxx >:x V i V V' * * x ¥ X &S '^ X s X ?*: 5,; :^ ?i: « i; x ?i: ^* i' x x x I' x V x X V I; x x HIERONYMI PROLO.GUS GALEATUS. VI G r N T 1 8c diias litteras elTe apud Hebisos , Sy- rorum quoque lingua & Chald*orum teftatur , quae Hebracsc magna ex parte confinis eft : nam & ipli vi^inti duo elemenia habeni eodem fono , fed diverts cbaraderibus. Samaritan! eiiam Pcntateu- chum Moyfi totidem litteri^ fcriptitant , figuris tantiim & apicibus difcrepantes. Ceitumque eft Efdram fciibam, le- gifque doiSfcrem , poftcaptam Jerofolymam Sc inftauratio- nem templi fub Zorobabel , alias litteras reperitFe quibus nunc utimur : ciim ad illud ufque tempus iidem Samatita- siorumfc Hebr«orum characleres fuerint. In libro quoque Numerorum , hzc eadem fupputatio , i'ub Levitarum ac facerdotum cenfu , myftice oftenditur. Et nomen Domini letragrammaton , in quibufdam Grscis voluminibus , ul- «jue hodie antiquis exprelTum litieris invenimus. Sed & pfalmi, trigelimus fextus , & centelimus decimus , & cen- tefimus undecimus , & centelimus decimus oclavus , &cen- tefimus quadragefimus quartus , quanquam diverfo fcri- banrur merro, tamen ejul'dem numeri texuntur alphabe- to. Ec Jeremis lamentationes , Si. oratio ejus : Salomonis quoque in fine proverbia, ab eo loco in quo ait, Mulie- lem fortem quis inveniet ? iifdem alphabetis vel incilioni- bus fupputantur. Porro quinque litterae duplices apud He- brjEos funt, Caph , Mem , Nun , Pe , Sade : aliter enim fcribuntur per has pvincipia medietatefque verborum , ali- ter fines. Unde & quinque a plerifque libri , duplices «fti- mantur , Samuel , Melachim , Dibre haiamim , Efdtas , Jeremias , cum Cinoth , id eft , lameniatioaibu's fuis. Quo- modo igiiiu: vigimiduo elementa funt , per qus fcribimus Hebraice omne quod loquimur , & eorum initiis vox hu- mana comprchenditur : ita vigintiduo volumina fuppu- tantur, quibus quafi litteris & exordiis , in Dei dodtrina, tenera adhuc & lactens viri jufti eruditur infantia. Primus apud eos liber , vocatur rTHi'KIl Berclithj : quem nos Genefim dictmus. Secundus , rTlO^^ nVsi Veelle femoth : qui Exodus vocatur. Tertius , t^lpil Vaiicra , id eft Leviticus. Quartus., ~|3T11 Vaiedabber , quAi Numeros vocamus. Quintus, CDnann nVj< Elle haddebarim , qui Deu- teronomium prarnotatur. Hi funt quinque libri Moyfi , quos proprie mlH Tho- ra, id eft Legem appellant. Secundum , Prophetarum ordinem faciunt : & incipiunc ab Jefu filio Nave : qui apud eos \^3 \2 J?iflni Jofue ben Nun dicitur. Deinde fubtexunt C3''a£W Sophetim , id eft Judicum Ubrum. Et in eundem compingunt Ruth : quia in diebus Judicum facia ejus narratur hiftoria. Tertius fequitur VsiDtV Samuel , quem nos Regum pii- nium 6c fecundum dicimus, Quartus , nzi'iDVa Melachim , id eft Regum , qui ter- tio & quarto Regum volumine continetur. Meliufquc muito eft cjijbo Melachim , id eft Regum , quam J-II^VoD Mamlachot, id eft Regnorum dicere. Non enim multarum gentium defcribit regna , fed unius Ifraelitici populi , qui tribubus duodecim continetur. Quintus, eft r~liyiy' Ifaias, Sextus , ri^DTi Jeremias. Septimus , VsiJim Ezechiel. Oclavus , liber duodecim Prophetarum : qui apud illos rocatur "WVi; nn There afar. Tertius ordo , Hagiographa poflidet. Et primus liber incipit a ai^H Job. Secundus a in David : quem quinque incifionibus & uno pfalmorum volumine comprehendunr. Tertius eft rnoVty Salomon , tres libros habens : Pro- verbia, qira illi iVvi/'D Misle,ideft Parabolas appellant. Quartus, Ecclcliaften, id eft nVnip Coheleth. Quintus , Caniicum canticoium , quem litulo "llu; n^lTiX?" Sir haffirim prsnotant. Sextus , eft V^iJT Daniel. Septimus , DiDin inai Dibre haiamim , id eft Verba dierum ; quod lignificantius , Chronicon totius divir.se hi- ftorije poifumus appellate : qui liber apud nos Paralipome- non primus & lecuadus infcribitur. Octavus , t>ilIJ7 El'dras ; qui & ipfe (imiliter apud Grae- cos 5c Latinos in duos libros divilus eft. Nonus, ir.DiS Efthcr. ■* Atque ita fiunt pariter Veteris legis libri vigintiduo ; id oft, Moyli quinque, flc Prophetarum o6to , Hagiographo- rumnovem. Quanquam nonnullij-lljlpl r^ll^uthSc Ci- noth , infer Hagiographa fcriptitent , & hos libros imfuo pa- tent numero lupputandos : ac per hoc elfe prifcas legis libros vigintiquatuof : quos iub numero vigintiquatuor feniorum , Apocalyplis Joannis inducit adorantes Agnum , & coronas fuas proftratis vultibus offetentes ; ftantibus coram quatuor anima'.ibus , oculaiis ante & retro , id eft in prsreritum & in futurum refpicientibus , & indefeifa voce clamantibus , San- dlus , fanclus , fanClus , Dominus Deus omnipotens , qui erat , & qui eft , &qui venturus eft. Hicprologus , Scriptu- rarum quafi galeatum principium , omnibus libris quos de Hebrifo vertimus in Latinum , convenire potefl : ut fcire valeamus , quidquid extra hos eft , inter apocrypha elfe po- nendum. Igitur Sapientia , quae vulgo ialomonis inlcribitur, & Jefu filii Syrach liber , & Judith , & Tobias , & Paftor , non funt in canone. Machabasorum primum librum , He- braicura rcperi. Secundus, Grascus eft : quod ex ipfa quo- qiie phiali probari poteft. Quae cum ita fe habeant, ob- fecrQ.te Le£lor , ne laborem meum , reprehenfionem exi- ftimes antiquorum. In templo Dei often unufquilque quod poteft '.alii aurum, argentum, & lapides pietiofos : alii byft'um & purpuram & coccum offerunt & hyacinthum t nobilcum bene agitur , fi obrulerimus pelles <Sc ca pi arum pilos. Et tamen Apoftclus contemptibiliora ncftra luagis necelfaria judical. Unde Sc tota ilia tabernaculi pulchri- tudo , & per iingulas fpecies , Ecclcfi^e prselentis tuturae- que diftinctio , peliibus tegiiur & ciliciis , ardoremque fo- lis&injutiam imbrium ea qus viliora funt prohibenr. Le- ge ergo primum , Samuel , & Melachim meum : meum , inquam , meum. Quidquid enim crebrius veriendo, & emendando follicitius & didicimus & tenemus , noftrum eft. Er cjmintellcxetis quodantea nekiebas, velinterpre- tem me «ftimato , i! gratus es ; vel Paiaphraften , fi ingra- tus : quanquam mihi omnino confcius non ijm , mutalTe me quippiam de HcbraVca vetitate. Certe fi incredulus es , lege Gratcos codices, & Latinos, Sc confer cum lis opuf- culis qutT nuper emendavimus ; & ui^icunque dilcrepare inter le videris , interrraa quemlibct Hebraeorum cui ma- gis accommodate debeas fidem : & fi noftra firmaveric» puto quod eum non xftimci conje^lbjem , ut in ecdem lo- co mecum iimi'.iter divinarit. Sed & vos famulas Chrifti rogo (qux Domini difcumbentis pretiofiftima fidei myr- rlia ungitis caput , qua: nequaquam Salvato-emquKtitis in fepulchro , qtiibus jam ad Patrem Chriftus afcendit ) uc contra larranres canes, qui adversura me rabido ore de- faeviunt, & circumeunt civitaten; , atque in eo fe doftos arbiiraniur , fi aliis deiiahant , orationum vcftrarum cly- peos opponatis. Ego fciens humilitarem meam, iUius fem- per fententise recordabur : Dixi, cuftodiam vias meas , ut non delinq'.-am in lingua inea. Pofui orimeo cuftodiam, cum confiileter peccatur adversum me. Obmutui,& hu- miliatus fum , & filui a bonis. Pfalm. 58. HIE RO NYMU S PAULINO. F Rater Ambrofius ma mihi munufcula perferens, de- ferebant. Ve 1 onim ilia neceffitudo eft, Sc Chrifti gluti- tulit fimul & fuaviftimas litteras, quje a principio ami- no copubra yjam non utiliias rei familiaris, non prje- «itiatum , fidem probats jam fidei , jc vececis amiciiia: prs- feniia lantoni corporum , non fubdola & palpans adulaiio : HIERONYMUS PAULINO. 11. Act. 9- I. Co) Gal. I Gn/. 2 III. z. Cor, 10. 3- I. Tim, 4- T«, I. IV. A^.i. Deitter, $1- ■Da/;. 1 1, fed Dei timor , & Divinarum Scripturarum ftudia conci- liant. Legimus in veteribus hifloriis quoldam luftralle pru- viiicias , novos adille populos , niaria ttanfiU'e : ut eos quos ex libris noverant, coram qiinquc viderent. Sic Py- thagoras Mcmphiticos vaies , lie Plato iEgyptum & Ar- chiiam Tareminum, eanique Oram Italia:, qiijc quondam magna Gia;ciadicebatur , laboriolidime pciagravit ; ut qui Atheuis magifter erat , &. potens , cujulque dottrinam Acu- demiae gymi'^fi^ perfoiiabant , fietet percgrinus atque dil- cipulus : maleiis aliena verecundi difccic, qu.mi iua im- pudenter iugerere. Denique dum litteras quali toto fiigien- res orbe oerfequitur , captu * a piratic 5c vcnundatus , ctiam tyianno ctudeiiffimo paruit , captivus , viuctus , & fervus ; tamen quiaphilofophus , major emcntc fe fuit. Ad Ticum Livium lacleo eloquentije fonte m.anautem , de ultimii Hifpanijs Galliarumque fiuibus quoldam venille r.obiles legimus : & quos ad conteiBplationcm lui Koma non tra- xerat , unius hominis fiuna petduxit. Habuit ilia «tas inauditum omnibus fx'culis, celebrandinr.que miraculum , ut utbem tantam ingreffi , aliud excia urbem quste- lent. Apollonius, five ille magus, ut vclgus loquitur, five philolophus , ut Pythaguiici tradunt , intravit Per- fas, pertranlivit Caucalum , Albanos, Scytbas , Mallage- tas , opuleniiffima Indioe regna peaetravit ; & ad extic- mum , latiflimo Phifon amne tranlmillo , petvenit ad Brachmanas , ut Hiarclum in throno lcdenti:m aureo , & de Tantali fonte potantem , inter paucos dilcipulos, de natura , de motibus iiderum , ac dictum curlu audiret do- centem. Inde per iElamitas , Babylonios , Chaldjeos, Me- dos , Aifyrios , Parthos , Syros , Phccnices , Atabes , Pa- l*ftinos , reverftis Alexandriam , perrexit jEthiopiam , ut Gymnofophifias , & famolilTimam Solis menfam videret in faiiulo. Invenit ille virubique quod dilceret , & iemper pro- ficiens , femper fe meliorfieret. Scriplit fuper hoc plcnillime o6to voluminibus Philoitratu5. Quid loquar de faeculi homi- iiibus, cum Apoftolus Paulus , vas eletlionii & magifter Gen- tium , qui de confcientia tanti in le hofpitis loquebaiur , An experimentum qu^eritisejus , qui in me loquitur Chrulus ? , pofl: Damafcum Arabiamque luftratam , afcendetit Jerofo- lymam , ut videret Petrum , & manferit apud eum diebus quindecim? Hoc enim myflerio hcbdomadis Si. ogdoadis, futurus gentium prscdicator inftruendus erat. Rurfumque port annos quatuordccim , alTumpto Earnaba & Tito , ex- pofuerit Apoftolis Evangelium , ne forte in vacuum ciit- reret , aut cucurriifet. Habet enim nefcio quid latentis cce^- yilxi vivi vox , & in aures dilcipuli de autloris ore trans- fufa , fortius fonat. Unde & /tlchines cum Khodi exula- ret, & legeretur ilia Demofthenis oratio , quam adversiis euro habuerat , mirantibus cuncHs atque laudantibus , fuf- pirans ait. Quid li ipfam audilfetis belliam , fua verba re- fonantem ? H.ec non dico , quod fit in me aliquid tale, quod vel poUis a me audire , vcl velis difcere ; fed quod ardor tuus , & difcendi ftudium etiam abfque nobis per fe probari debear. Ingenium docile, & fine do(51ore laudabi- le eft. Non quid invenias , fed quid quacras confideramus. Mollis cera, & ad formandum facilis , etiam fi artificii & plafta: ceifent manus : tamen virtute totum eft quidquid elle poteft. Paulus Apoftolus ad pedes Gamalielis legem Moyii & Prophetas didiciflc fe gloriatur , ut armatus fpi- ritalibus telis , poftea diceret confidenter, Arma noftrct; militij: , non carnalia funt , fed potentia Deo , ad defiru- ftionem munirionum , confilia deftrucntes, & omnera al- titudinem extoUentem fe advetsus fcientiam Dei , & ca- ptivantes omnem intLlle(5lum ad obediendum Chrifto, & parati fubjugare omnem inobedientiam. Ad Timotheum fcribit ab infantia facris litteris eruditum, & hortatur ad ftudium lectionis , ne ijegligat gratiam qus data fit ei per impofitionem manus presbyterii, Tito pr^cipit ut inter cas- tetas virtutes epifcopi , quem brevi ietmone depinxit , fcientiam quoque in eo eligat Scripturarum, Obtinentem, inquit , eum , qui fecundiim dodtinam eft, fidelem fermo- nem : ut potens fit exhortari in doctrina fana , & contra- dicentes revincere. Sancla quipperufticitas folum fibi pro- deft : & quantum xdificat ex vitae metito Ecclefiam Chti- fti , tantum nocet li deftruentibus non refiftar. Malachias propheta , immo per Aggceum Dominus , Interroga , ait , facerdotes legem : in tantum facerdotis officium eft interro- gatum refpondere de Lege. Et in Deuteronomio legimus , Interroga pattern tuum , & annuntiabit tibi ; feniotcs tuos , & dicent tibi. In Pfalmo quoque ccntefimo decimoo61a- vo , Cantabiles mihi erant juftificationes tuse in loco pete- grinationis mex. Et in defcriptione jufti viti, cum eum David atboti vitje, qux eft in paradifo , comparatet, in- ter csteras virtutes & hot intulit. In lege Domini volun- tas ejus , & in lege ejus meditabitur die ac nofte. Daniel in fine facratiftimx vilionis ait , juftos fulgere ficut Hellas ; & intelligentes , id eft doftos , quail firniamentum. Vides quantum inter fe diftent , jufta rufticitas, & doda jufti- tia ? Alii ftellis , alii coclo comparantur. Quanquam juxta Hebtaicam vetiiaiem uti unique de crudiiis poftii intelligi. 'lar. (?. Ixxxi Ita enim apud eos legimus : Qui aurcm dodi fuerinr, ful- gebunt quali fplendor firmamenti ; a t]ui ad jullitiam eru- diunt multos, quali ftellx- in perpetuas acictnitates. Cur dicitur Paulus Apuftolus vas e'ceiionis > Ncmpe quia le- jic', gis & Scripturarum fanclarum erat armarium. Pharildci Itii- pent in doflrina Domini : & mitantur in Petro & Joanne quoraodo legem fciant , cum litteras non didiceiint. Quid- quid enim aliis exercitatio , & quotidiana in lege medita- //:,...,,• e^ tio ttibuere folet , illis hoc Spiritus fantlus fuggerebat, & >„',; ^ erant juxta quod fcriptum eft, .g-oJ/AKXToi. "Duodecim I,,,, z. annos Salyator impleverat , & in tenipio fenes de qusftio- nibus legis interrogans, magis docet dum prudenter in- terrogat. Nili forte rufticum Petrum , rufticum dicimus Joannem : quorum uterque dicere poterai , Etii imperi- z.Cm. i r. tus fetmonc, non tamen fcientia. Joannes rufticus , pif- cator, indoaus?& unde ilia vox obfecro , In piincipio Jc,,,,, i. erat Verbum , & Vcrbum erat apud Dcum , & Deus erat Verbum ? Myoi enim Gtascc multa fignificat ; nam & ver- bum eft , & ratio , &. fupputatio , & caufa uniufcujufque rei , per quam funt lingiila qua; fubliftunt : quae univerfa rede intelligimus in Chiifto. Hoc doclus Plato nefcivit , V. hoc Demofthenes eloquens ignoravit. Perdam , inquit , AUi.,: i. fapientiam fapientium, & piudtntiam ptudentium repro- If.imi zp. babo. Vera lapientia perdet falbm fapientiam; & quan- i.Or. i. quam ftuliitia prsdicationis in truce fit, tamen Paulus i.Cer. i. fapientiam loquitur inter perfectos : fapientiam autenr non fsculi hujus , nee principum iKcuIi iftius , qua; de- ftruitur ; led loquitur Dti fapientiam in myfterio abfcon- ditam , quam prsedeftinavit Deus ante iKcula. Dei fapien- tia , Chriftus eft. Chriftus enim , Dei virtus , & Dei fa- pientia. Ha;c lapientia in myfterio abfcondita eft : de qua & noni Pfalmi titulus prasnotatur , Pro occultis filii , in quo funt oranes thefauri lapientia; & fcientiae Dei abfconditi. Et qui in myfterio abfconditus erat , pra;deftir.atus eft an- te fsecula : prsdeftinatus autem & prarfiguratus in Lece & Prophetis. Unde & Propheta: appellabantur Videntes : quia videbant eum, quem ca;ieri non videbant. Abraham vidit diem ejus, &. lijtatus eft. Apetiebantur cccli Eze- chieli, qui popiilo peccatori claufi eraut. Revela , inquit David , oculos meos , & conliderabomirabilia dc lege tua. Lex enim fpiritualis eft, & revelatione opus eft , ut intel- ligatur , ac revelata facie Dei gloiiam contemplemuv. Li- ber in Apocalypli feptem figHJis fignatus oftenditur : quem fi dede'is homini fcienti litteras ut legat, refpondebii ti- bi , Non pollum : fignatus eft enim. Quanti hodie putant fe nolfe littetas , tenent fignatuinlibrum, nee apcrirepof- funr , nifi ille referaverit qui habet clavem David; qui aperit , & nemo claudit ; claudit , & nemo aperit ? In Acti- bus Apoftolorura fanctns Eunuchus , immo vir ( fie enim eum Scriptura cogntniinat ) cum legeret Ifaiam prophe- tam, interrogatus a Philippo , Putafne intelligis , qux le- gis ? refpondit , Quomodo polfum , nifi aliquis me docue- rit ? Ego ( ut deme loquar interim; nee fanftior fum hoc Eunucho, nee ftudiofior, qui de ^Ethiopia , id eft de ex- tremis mundi finibus , venit ad templum , reliquit aulam regiam : & tantus amator legis divin.vque fcientia: fuit , ut etiam in vehiculo legeret Litteras facras. Et tamen ciim librum teneret, & verba Domini cogitatione conciperet , lingua volveret , labiis pcrfonaret , ignorabar eum quem in libro nefciens venerabatur. Venit Philippus , oftendit ei Jefum , qui claulus latebat in littera. O mira doiloris virtus I eadem hora credit Eunuchus , baptizatur, & fide- lis & faniftus fadus eft ; ac magifter de difcipulo, plus in deferto fonte Ecclefis , qu.am in aurato fynagogs templo reperit. Hxc a mc peiftrida funt breviter (ncque enim epiftolaiis anguftia evagati longius patiebatur ) ut intel- ligeres re in Scriptuiis factis fine pra:vi<j& monftranre fe- mitam non pod'e ingredi. Taceo de grammatici^, rhetori- VI. bus, philofophis, geometris , dialefticis , muficis , aftro- nomis , aftrologis , medicis , quorum fcientia mortalibus vel utilillima eft, Sc in tres partes fcinditur, to f^iy/^a, tbk ^e'Sosf.oi', tHi i/Liiripiav. Ad minores artes veniam, & qua non tam lingua, quiim manu adminillrantur. Agricoisc , cEmentarii , labti metallorum , lignorumque ca;fores , la- narii quoque, Sc fullones , & csieri qui variam fupellecli- lem , & vilia opufcula fabricantur , abfque doitore efte non poffunt quod cupiunt. Quod medicorum eft , promit- tunt medici : tratlanr fabtilia fabri : fola fcriptuiarum ars eft , quam fibi paftim omnes vindicant. Scribimus indofti doftique poemata paftim. Hanc garrula anus , banc deli- rus fenex , hanc fophifta vcrbofus , hanc univerfi prasfu- munt , laccrant , docent antequam difcant. Alii addudlo fupercilio , grandia verba trutinantes , inter mulierculafi de facris Littetis philofophantur. Alii diftunt, pro pudor , a feminis , quod viros doceant : & ne pnrum hoc fit, -qua- darn facilitate verborum, immo audacia , ediiferunt aliis quod ipli non intellisunr. Taceo de mei fimilibus , qui fi forte ad Scripturas lanflas poft fafculares littetas venerint , & fermone compofito aures populi mulferint , quidquid dixerint , hoc legem Dei putant : nee fcire dignaniur quid Cohjj: z. Je.m. ?.. I uh.i. I'J.ilt,,. iij Hum. 7. 2. Cor. 5. Apoi.il. J. Ij.tias 2y. JpOCllI. J. Alor. 3. H I E R O N Y M U S PAULINO. , 14. Ixxxii Prophets, tjuid Apoftoli fenferint, fed ad fenfum fuum incongrua aptant [eliimonia : quali grandc fit, & non vi- tiofillimuni docendi genus, depravare fentemias , & ad voluntatem fuam , Scripturam trahererepiignantem. Qua- li non legeiimus Homcrocentoiias , «c Virgiliucentonas : ac non lie etiam Maroneni fine Chrido podimus dicere Chriftianum , quia laipferit : Jam redit & virgo , re- deunc Saturnia regna : Jam nova progenies ccelo demit- tiiur alto. Et Patrem loqueniem ad Filium : Nate mejc vires mea magna potentia lolus. Et pole verba Salvaro- ris in cruce : Talia pcrflabat memorans , fixufque mane- bat. Puerilia funt hxc , & circulatorum ludo limilia , do- cere quod ignores : immo , ut cum ftum.acho loquar , ne hoc quidem Icire , quod nelcias. VII. Videlicet manifeftiUlma ell Genefis, in qua de creatura Giv.r/fj. mundi, de exordio geneiis humani , de divilione terra:, de confulione linguaiura & gentium, ufque ad exitum fcribitur Hebiscurum. 'Exodus, Patet Exodus cum decern plagis , cum decalogo , cum myfticis divinilque prsceptis. Leviticus. In promptu ell Leviticus liber , in quo iingula facrificia, immo lingulse pene fyllabs , & veftes Aaron , & totus or- do Leviticus fpirant cceleflia facramenta. humeri, Numeri veto, nonne totius arithmetica: , & prophetias Balaam , & quadraginta duatum per eiemum manJionum myfteria continent * Dititeronomittm. Oeuteronomium quoque fecunda lex , & Evangelic3E legis prjcfiguratio , nusne lie ea habet qu« priora iUnt , uc tanien nova lint omnia de veteribus ? Huculque Moy- I.Cor, 14. fes, hucufque Penrateuchus : quibus quinque verbis lo- qui fe velle Apoftolus in Ecclelia gloriaiur. Job exemplar patieniis , quK non mylleria fuo fermo- ne compleclitur ? Profa incipii, verfu labiiur, pedeftri fermone finitur : omnelque leges Dialectics, propofuio- ne , airumptione , confirmatione , concluiione decerminat. Singula in eo verba , plena funt lenlibus. Et ( ut de cste- ris lileam ) refurrec'tionem corporum lie prophetai , ut nuUus de ea vel manifeflius, vel cautiiis fcripferit. Scio , inquit, quod redemptor mens vivit, & in noviflimo die de terra furrefturus fum : & rurfum circumdabor pelle mea, & in carne mea videbo Deum , quem vifurus lum ego ipfe, Sc oculi mei coufpefturi funt , & non alius. Re- pofita efl hsc fpes mea in (inu meo. hftit fi'"' Jif"< Veniam ad Jefum Nave , qui typum Domini non fo- "i^ii-je, lum gertis , verum etiam nomine prsefert : tranlit Jorda- nem , hoftium regna lubvertit, dividit terrain vidori po- pulo , & per fingulas urbes, viculos, montes , flumina , torrentes, atque confinia , Ecclefije coelellilque Jerufalem fpiritualia regna deicribit. _ . lih.Jtidic. In Judicumlibro , quotprincipes populi , totfignrse funt. Ruth. Ifii. 16. Ruth Moabitis , Ifaijc explet vaticinium , dicentis , Emit- te aonum Domine Dominatorem terric , de petra deleiti ad montem filis Sion. He". I. 'a U. Samuel in Heli mortuo, & occifo Saul, veterem legem abolitam monftrat. Porro in Sadoc atque David, novi facerdotii , novique imperii facramenta teftatur. Rf ?. III. ii !''• Melachim , id eft tertius & quartus Regum liber , a Sa- lomone ufque ad Jcchoniam , & a Jeroboam filio Nabat ufque ad Ofee qui duclus eft in AllVrios , regnum Juda & regnum defcribit Ifracl. Si hiftoriam refpicias , verba fimpiicia funt : fi in litieris fenfum latentem infpexeris , EcclefiE paucitas , & ha:reiicorum coniia Eccleliam bella narranrur. Duodecim prophet,E in unius voluminis anguftias coar- ftati , raulto aliud , quamfonet in liiiera , prsfigurant. Ofee. Ofee crebro nominar Ephraim , Samariam , Jofeph , Jezrahel , & uxorejn f jrnicariam , & fornicationis filios , & adulteram cubiculo claul'am mariti , multo tempore federe viduam , & fub velle lugubri , viri ad fe reditum prsllolari. Joel. Joel filius Phatuel defcribit terram duodecim tribuum , eruca, biuchc, lucufta , rubigine vaftante confumptam : Sc pod evernonem priotis populi , eft'ufum iri Spiritum fauclura fuper fervos Dei & anciUas , id efr fuper centum viginti credentiura nomina , & eftufum iri in coenaculo ASer. I. Sion. Qui centum vigintl , ab uno ufque ad quindecim paulatim & per incrementa furgentes , quindecim graduum numerum efficiunt, qui in pfalterio myfticc continentur. Aines. Amos pallor , & rullicus , & ruborum mora dillringens , paucis verbis explicari non potefl. Quis enim digne ex- primat tria aut quatuor fcelera Damafci , & Gazs , & Ty- li , & Idumjcse , & filiorum Ammon & Moab ; & in fepti- roo & otlavo gradu Judjt & Ifracl ? Hie loquitur ad vac- cas pino^ues , qua: funt in Samaria; monte, & ruituram domum majotem minoremque tellatur. Ipfe cernit ficto- rem locufl* , & flantem Dominura fuper murum litum vel adamantinum , & uncinum pomorum, attrahentem fupplicia peccatoribus , & famem in terram ; non famem panis , nee litim aqua: , fed audiendi verhum Dei. Ahiliits, Abdias , qui interpretatur fervus Dei, pertonat contra Edom fanguineum terrenumque hominem ; fiatris quoque Jacob femper a:mulum , hada percutit fpiritali. Jonas coluniba pulcherrima , naufragio fuo pafTionem Jatas, Domini prsefigurans , mundum ad pirnitentiam revocat : & fub nomine Ninivc , GentiLats (alutem nunciat. Mich.i:as de Morafthi coheres Chrilli , vallationem an- Mich^as. nuntiat filia: laironis , & obfidionem ponit contra earn ; quia maxiliam perculVerit judicis Ilraiil. Nahum confolator orbis increp^t civitatem fanguinum , j^ahutn. & poll everfionem illius loquiiui , Ecce fuper monies pe- des evangelizantis , & annuntiantis pacem, Habacuc luclator fortis & ligidus , flat fuper cullodiam Hnbaciic, fuam , & figit gradum fuper munitionem , ut Chriilum in cruce contemplecur , & dicar , Operuit cfflos gloria ejus, & laudis ejus plena ell terra. Splendor ejus ut lux erit , cornua in manibus ejus : ibi abfcondita eft forritudo ejus. Sophonias fpeculator , & arcauorum Dei cognitor , au- Soplio- dit clamorem a Porta pifcium , & ejulatum a Secunda , & tiijs. contritionem a coUibus. Indicit quoque ululatum habita- toribus Pila: , quia conticuit omnis populus Cbanaan , dif- perierunt univeili qui involuti erant argento. Agg.eus fellivus Sc lEtus , qui feminavit in lacrymis , ut A^i^mis, in gaudio nieteret ; dellruclum templum adificat , Deum- que patrem inducit loquentem, Adhuc unum modicum, & ego commovebo ca'lum & terram , & mare, & aridam , & movebo omnes genres , & veaiet deiideratus con^is gentibus. Zacharias memor Domini fui , multiplex in propheiia , Zacha- Jefum veftibus lordidis induium , fie lapidem oculorum ri.is, feptem i candelabrumque aureum cum rotidem lucernis quot oculis ; duas quoque olivas a finiftris lampadis cer- nit fie dexitis : ut poft equos nigros , rufos , albos , Sc va- rios , fie dilfipatas quadtigas ex Ephiaim , fie equum de Je- rufalem , pauperem regera vaticinetur fie praedicet , feden- tem fuper puilum filium afinas fubjugalis. Malachias aperic , fie in fine omnium propKetarum , de M.i/.i- abjectione Ifrael , & vocatiune Gentium , Non eft mihi , chitis. ait , voluntas in vobis , dicit Dominus exercituum : & muniis non fufcipiam de manu veftra. Ab ortu enim fo- ils ufque ad occalum, magnum eft nomen meum in Gen- tibus : &!. in omni loco lacrificatur , fie oftertur nomini meo oblatio munda. [faiam , Jeiemiam , Ezechielem , Si Danielem , quis IJaias. poteft vel intelligere , vel exponere ? Quorum primus non propheiiam mihi videtur texere , fed Evangelium. Secundus virgam nuceam , fie oUam fuccenfam a hcie Jeremias. aquilonis , Sc pardum fpoliatuia luis coloribus , Sc qua- druplex divetfis metris nedlit alphabetum, Tertius principia fie finem tantis habet obfcuritatibus Etecliiel, involuta, ut apud Hebr^os ifts partes cum exordio Ge- iiefeos ante annos tiiginra non legantur. Quartus vero , qui Sc extremus inter quatuor prophe tas , temporum confcius , Sc totius mundi tptMs-o:p , lapi- dem prsecifum de monte fine manibus , fie regna omnia fubvertentem , claro fermone pronunciat. David Simonides nofter, Pindarus , Sc Alcsus , Flac- cus quoque , Catullus , atque Serenus , Chriftum lyra per- fonat , fie in dccachordo pfalterio , ab inferis excitat refur- gentem, Salomon pacificus fie amabilis Domini , mores corrigit, naturam docet , Eccleliam jungit fie Chriftum, faniSa- rumque nuptiarum dulce canit epithalamium. Efther in Eccleliac typo , populum liberal de periculo ; Sc interfeclo Aman , qui interpretatur iniquitas , partes convivii , fie diem celebrem mitiit in pofteros. Paralipomenon liber, id ell inftrumenti veteris eVi7o- fiH , lantus ac talis eft , ut abfque illo fi quis fcientiam fcri- po,n,non ptuiarum fibi voluerit arrogare , feipfum irridear. Per fingula quippe nomina juntlurafque verborum , 8c prster- mid'ae in Regum libris ranguntur hiftotia: , fie innumera- biles explicantur Evangelii quseftiones. Efdras fie Nehemias , adjutor videlicet , fie confolator a Domino, in unum volumen coarttantur, inftaurant tem- plum , muros exftruunt civitatis : omnifque ilia lutba po- mias. puli tedeuntis in patriam , fie defcriptio facerdotum , Le- vitatum , Ifraelis, profelytorum, ac per fingulas familias murorum ac lurrium opera divila , aliud in cortice prse- ferunt , aliud retinent in medulla. Cernis me Scripturarum araore raptum , exceftill'e modum epiftola: , & tamen non implelfequod volui. Audivimus tanium ,quid nolfe , quid cupere debeamus, ut fie nos quoque poftimus dicere : Con- cupivit anima mea defiderare juftificationes luas in omni tempore. Cacteium illud Socraticum impletur in nobis , Hoc tantiim fcio , quod nefcio. Tangam Sc novum breviter Teftamenrum. Matthsus, Marcus, Lucas, Sl Joannes, quadiiga Do- mini , fie verum Cherubim , quod interpretatur fcientiae multiiudo, per totum corpus oculati funt, fcintilla: emi- cant, difcurrunt fulgura , pedes habent reftos , Sc in fu- blime lendentes, teiga pennata fie ubique volitantia, te- nent fc mutuo , libique perplexi funt > & quaii iota io rota Ditniel, f Daz'iil. J^rPverh, Ecehf. Canttc, Efther. Partili- Epras. Nfie- rfalm. 118. }iiaretts, Lmas. Joannes. Ex.ec. I. PR^FATIONES S. HIERONYMI. Jxxxiii Paiiltis /clus Apc,".c!. 1. Or. I'elrnl. Jcafni;<. volvuniur , Si pergunt quociinque eos flatus Spiiitus faiidli pcrduxerit. Paulus Apoftolus ad feptem fcribit ecclefias : odlava enim ad Hebr^cos , a plerilque extra mimerum ponitur. Timoiheum inllruit acTitum , 6c i'iiileniunetn pro fugi- tivo famulo deprecatur. Super quo melius taccre puto , quam pauca fctibere. Aclus Apollolotum nudam quidem foiiaie videntur hi- ftoriam , & nafceniis Ecclefi.e iiifantiam texcre : fed li t\o- verimus Tcriptorcm eorum Lucam elle medicum , cujus laus eft ill EvanJelio, animadvertetTius paiiter omnia verba iilius , anima; languentis elfe medicinam. Jacobus, Petrus , Joannes, Judf.s, feptem epiftolas ediderunt , tarn myfticas , quam fucciniitas , & breves pa- riiec ac longas : breves in verbis , lungas ia fenieniiis ; ut rarus fit, qui non in earum leftione ca:cutiar. Apocalypfis Jcannis, roc habet facramenta , quot ver- ba. Parum dixi , & pro merito voluminis laus onuiis in- ferior eft. In verbis lingulis multipliccs latent intelligen- tijE. Oro re, frater charilTime, inter liKC vivere , ifta medirari , nihil aliud nolVe, nihil quarrcre. Nonne libi videtur jam hie in terris regni cceleftis habitaculum ? No- lo offendaris in Sciipturis Ian(flis fimplicirate , & quafi vi- liiate verborum, qux vel vitiu interptetuni, vel deindu- ftria lie prolata funt , ut rufticam concionem facilius in- flruerent, & in una eadumque fententia aliter ductus, aliter audiret indoftus. Non fum tam peiulans, & hcbes, ut hsEC me nolfe pollicear , & eorum fruclus capeie , quo- rum radices itt coelo fixs funt ; fed velle fateor. Sedenti me ptsefero , magiftium lenuens, cumiiem fpondeo. Pe- tenti datur , puUanti apetitur, qu«erens invenit. Difca- mus in letris , quuium kicntia iiubis pei leveret in ca"lo. Obviis te manibus excipiam , & (ut incpte aliquid , ac de Hermagoijt tumiJitaie eriuiiam ) quidquid quxiieris , ce- cum Icire conabor. Habes hie anianiiftunum tui fiaiiem Eulebium , qui litteratum rup.rum mihi gratiam duplica- vit, refcrens honeftatem moinm tuoruni , conteniptum la-'culi , fidem amiciii.je , amoreni Chrifti. Nam ptuden- tiam & eluquii venullatem etiam abique illo ipla cpiftola pr<cferebat. Feftina , quxiu te , & haereniis in iaio navi- culie funcm magis pi.ecide, quam lolve. Nemo rcnun- tiaturus fjeculo bene puteft vendere , quae contempfit uc venderet. Quidquid in fumptus de tuo tuleris, pro lucro Computa. Antiquum didum eft, Avaro tam decft quod habet, quam quod non habet. Credenii lotus mundus di- viiiarum eft : infidelis autcm etiam obolo indiget. Sic vi- vamus , tanquam nihil habentes , Sc omnia polTidentes. Vic\us dc vellitus du'itiae Chriftianoium lunt. ii habes in potcftate rem tuam, vende : li nun habes , projice. TuU Icnii tunicam, & pallium lelinqucnduin eft. icilicet nift tu , femper rectallinans , & diem de die trahens , caute 6c pede- teutim tuas pollelliunculas vendidciis , non habet Chri- ftus unde alat pauperes fuos, Tutum Deo dcdii, qui fe- iplumobtulit. Apoftuli navem tamum & retia reliquerunt. Vidua duo a^ia millt in gazcph)hcium , & pra:ferrur Croc- li divitiis. Facile contemnit omnia , qui fe femper cogiiat elfe mcriturum. PRiEFATIO S. HIERONYMI PRESBYTERI IN PENTATEUCHUM MOYSI AD DESIDERIUM. D.i«.9. iS- 0/"f.n, 7/.i:. II, Zac. It. Prov.lZ Ifai. 64, DE s I D E R 1 1 mei defideratas accepi epiftolas , qui quodam prjefagio futurorum , cum Uaniele for.- titus eft numen , obfecrantis , ut translatum in La- tinarn linguam de Hebr^o fermonePentateuchum , noftro- rum auribus traderem. Periculofum opus certc , & obtre- ilatorum meorum latratibus patens : qui me alferunt in Septuaginta Interpretum fuggillatiunem nova pro veteri- bus cudere, ita ingenium quali vinum probantes : cum ego faepiffime teftatus fim , me pro virili portione in ta- bernaculo Dei offerre qus poftim , nee opes alterius alio- rum paupertate focdari. Quod ut auderem , Origenis me {ludium provocavit, qui editioni antiqux translaiionem Theodotionis mifcuit, afterifco, & obelo opus omne di- ftinguens : dum aut elucefcere facit qua; mi nils ante fue- rant i aut fuperflua quKque jugulat & confodit , maxime quae Evangeliftarum & Apoftolorum audoritas promulga- vit. In quibus multa de veteriTeftamcnto legimus , quae in noftris codicibus non habentur : ut eft illud , Ex iEgy- pto vocavi filium meum : &, Quoniam Nazar^us voca- bitur : & , Videbunt in quem compunxerunc : & , Flumina de ventre ejus fluent aquje viv:e :& , Quae necoculus vidit, nee auris audivit , nee in cor huminis alcenderunr , qua: pras- paravit Deusdiligentibus fe : & multa alia quae proprium (^(;KTa7,«adefiderant. Interrogemus ergo eosubi haec fcripia lint : & cum dicere non poiuerint , de libris Hebraicis proferamus. Primum teftimonium eft in Ofee, fecundum in Ifaia , tertium in Zacharia, quartum in Proverbiis , quintum aeque in Ifaia. Quod multi ignorantes , apocry- phorum deliramenta fetlantur : & Hiberas nsnias libris authenticis prsferunt. Caufas erroris non eft meum expo- nere. Judxi prudenti fadum dicunt elfe confilio : ue Pto- lemaeus unius Dei cultor , etiam apud Hebraeos duplicem divinitatem deprehenderet. Quod maxime idcirco facie- banc , quia in Platonis dogma cadere videbatur. Denique ubicunque facramentum aliquid Scriptura teftatur de Pa- rte & Filio & Spiriru fandlo , aut aliter interpretati funt , aut omnino tacuerunt ; ut & regi fatisfacerent , & arca- Mnll'/j. 7. I.Ui. li. VIII. 2. Cor. M.iuh. 4. Marc. 12. Lui. 21. num fidei non vulgarent. Et nefcio quis primus auflor feptuaginta cellulas Alexandriaemendacio fuo exftiuxetit : quibus divili eadem fcriptitarint ; cum Ariftsas ejufdem Ptolemaci i/7ref aorais-ii; , & multo poft tempore Jofephus , nihil rale retuletint ; fed in una balilica congregates , con- tulilfe fcribant , non prophetalfe. Aliud eft enim vatem , aliud eft elfe interpieiem ; ibi bpitiius vcntuva praedicit : h!c eruditio 8c verborum copia , ea qua: intelligit trans- ferc. Nifi forii putandus eft Tullius , (Economicum Xeno- phontis , 6c Platonis Protagoram , & Demofthenis pro Ctefiphonte orationem , afflatus rhetorico fpirim tranf- tulilfe. Aut aliter de eildem libris per Sepruaginia Inter- pretes , aliter per Apoftolos Spiritus fanclus teftimonia texuit : ut quod illi tacuerunt , hi fcriptum efte mentiti fint. Quid igitur ? damnamus veteres ? Minimc, Sed poft priorum ftudia , In domo Domini quod poifumus , labo- ramus. Uli interpretati lunt ante adventum Chrifti , & quod nelciebant , dubiis protulere fententiis : nos veto poft pafllo- nem Screfurreclionemejus, non ram prophetiam quam hi- ftoriamfcribimus ; aliter enim audita, aliter vifa narrantur : quod melius intelligimus , melius & pioferimus. Audi igi- tur aemule , obtreftator aulculta : non damno , non rep:e- hendo Septuaginta ; fed confidenier cuniSlis illis Apoilo- los praefero. Per iftorum os mihi Chriftus fonat , quos ante Propheias inter fpiritalia charifmaia poliros lego ; in qui- bus ultimum pene gradum Interpretes tenent. Quid li- vore torqueris? quid imperitorum animos contra me con- citas ? Sicubi in tranilatione tibi videor errare, interroga Hebraeos , diverfarum urbium magiftros confute. Quod illi habent de Chrifto , tui codices non habent. Aliud eft (i contra fe poftea ab Apoftolis ufurpata teftimonia proba- verunt , & emendatiora funt exemplaria Latina quam Grs- ca , & Graeca qu.im Hebraica. Verum ha:c contra invidos. Nunc te precor Defideri chariffime, ut me, quia tantum opus fubire fecifti , & a Genefi exordium capere , oratio- nibus juves : quo pollim codem fpiritu quo fcripti funt libri , in Laiinum eos transferre lermonem. EJUSDEM IN JOSUE PR^FATIO. TAndem finite Pentateucho Moyfi , velut grandi fce- nore liberati , ad Jefum filium Nave manum mitta- mus , quem Hebrzi ]1J ^2 yif ini id eft Jofue filium Nun, vocant : & ad Judicum librum, quem !— iirit^ltf/ appellant ; ad Ruth quoque St. Efther , quos eifdem no- minibus efferunt. Monemufquele£toiem ut filvam Hebrai- T9m. I. eorum nominum , & diftincliones per membra divifas , di- ligens fcriptor confervet : ne & nofter labor, & iilius ftu- dium pereat. Et ut in primis , quod facpe teftatus fum, fciat me non in reprehenlinnem veterum nova cudere , licur amici mei criminantur : fed pro virili pane offerre linguae meas hominibus ( quos tanien noftra delefiani ) Ixxxiv PRytFATIONES S. HIERONYMI. ut pro GrKCorum c^a■7^}^o7; , qux Sc fumptu & labore ma- >imo indigent, editionem noftram habeant, Et ficubi in antiquoruni voluminum lectiune dubiiarint , haec illis coa- ferentes , invenianc quod requirunt : maxime ciim apud Latinos tot (int exemplaiia , quot codices ; Sc unufquif- que pro aibitrio fuo vel addiderit vel fubrraxerit quod ci vilum eft : & utique non poffit verum e(!e quod dif- fonar. Unde cellet arcuatu vulnere contra nos infurgere korpius , & fanclium opus venenata caipere lingua, vel fufcipiens, ii placet i vel conremnens , li difplicet : me- J^i/w, 49. minerirque illorum verluum , Os mum abundavit malitia , & lingua tua concinnabat dolos. Sedens adversiis fratrem fuum loquebaris , & adversiis filium matris tu^ ponebas fcandalum : haec fecifli , & racui. Exiftimafti iniquequod ero tui llmilis : arguam le, & ftaruam contra faciem tuam. Qua» enim audientis vel legentis utilitas eft , nos la- borando fudare , & alios detrahendo laborare ? dolere Ju- dxos quod calumL.iandi eis & irridendi Chriftianos (it ab- lata occalio , & Eccleii^ homines id defpicere , immo la- cerate, unde advetfarii torqueantur ? Quod fi vetus eis tantiim interpretatio placet, quae & mihi non difplicet , & nihil extra reLipiendum putani '■, cur ea qux Tub afterifcis & obelis vel addita funi vel ampuiata , legunt , & negli- gunt ? Quare Danielem juxta Theodoiionis translaiio- nem , ecclefias iufceperunt ? Cur Origenem mirancur , 3c Eufebium Pamphili , cunftas edidones (imiliter dilieren- tes ? Aut quje tiiit ftultitia, poftqur.ni vera dixerint, pro- ferre quae falla iunt ? Unde autem in novo Teftamento probate poterunt aiVumpta teftirronia , qu2e in iibris vc- leribus nun habentur? Hjec ditimus , ne omnino calum- niantibus lacere videamur. Caeteriim poft laitilx Pau'.se dormitionem, cujus vita virtutis exemplum eft, Sc hos libros quos Euftochio vitgini Chrifti ntgarenon potui ; de- crevimus dum fpiritus hos legit anus , Propheiarum ex- planationi incumbere , & omiirum jam diu opus, quaii quodam poftliminio , repetere : pracferiim cum Sc adnii- rabilis fanctulque vir Pammachius , hoc idem lirteris fia- giret •-, & nos ad pattiam feftinantes , mortiferos fuenaiuni cantus furda debeamus aure tranfire. PR^FATIONEM EJUSDEM S. HIERONYMI IN LIBROS REGUM fupra ref erics , idea in principio pojitam , auid lihrorum facrorum ordincm continidt. Infcrihitur autem , Frologus Cnleatus. E JV S D E M IN LI BRUM P J R J L I P 0 M £ N 0 K F R JE F A T I 0 . SI Septuaginta Interpretum , pura & ut ab eis in Gra:- cum verfa eft , etiitio pcrmaneret , fuperflue me , Chro- mati epifcoporum faiK^^ifTimearquedoc^inuTie , impelleres , ut Hebr.ya ribi volumina Latino fermone trausferrem. Quod enim femel aures hominum occupaverat , & naf- ceniis Ecclelijc tohoraverat fidem , juftum erat eiiam nol- tro (ileiuio cotnprobari. Nunc veto ciim pro varieiate tegionum diverfa ferlntur cxemplaria , & germana ilia an- tiquaque translaiio corrupta (it, atque violata ; noftiiar- bicrii puias, aut e plutibus judicaie quid verum (it, aut novum opus in vereri opere cudere , iiludeiuibufque Ju- dajis , cornicum , ut dicitur , oculos configere. Alexan- dria & iEgyptus in Septuaginta fuis Hefycliium laudac auttorem. Conflantiiiopulis ufque Anciochiam, Luciani tnartyris exemplaria probat. Medi.E inter has provincias Pala:rtinos codices legunt i quos ab Origene celebrates Eu- febius & Pamphilus vulgaverunt : lotufque otbis hac in- ter fe trifaria varietate compugnat, Et certe Origenesnon folum exempla compoiuit quaruor editionum , e regiono iiui^ula verba delcribens , ut unus dilFentiens , (latim ca;- teris inter fe conlentientibus arguatur : fed, quod majo- ris audacise ell, in editione Septuaginta Theodotionis editionem milcuit , afterifcis defignans qusc minus fuerant , & virgulis qux ex fuperfluo videbantur appolica. Si igi- tur aliis licuit non tenere quod femel lufceperant ; & pufl Septuaginta cellulas , qu3e vulgo line au6tore ja£lan[ur, Cngulas cellulas aperuete, hocque in eccleliis legitur quod Septuaginta nefcierunt ; cur me non fufcfpiant Latini mei , qui inviolata editione veteri ita novara condidi , ut labo- rem meum Hebriis , &, quod his majus efl , Aportolis aucloribus comprobem ? Scripfi nuper librum de optimo genere interpretandi , bftendens ilia de Evangelic , Ex Matth. iEgypto vocavi filium meum : & , Quoniam Nazarxus 2. vocabitur ; &, Videbunt in quem compunxciunt :& il- Jc.w.jg. lud Apoftoli, QuEe oculus non vidit , necaujis audivi; , i. Cor, nee in cor hominis afcendctunt, qua: pracparavit Deus z. diligentibus ilium : c<cteraque his fimilia , in Hebrxorum Iibris inveniri. Certe Apolloli & Evangclifta? Septuagiita Interpretes noverant : fie unde eis haec i\ux in Sepiuai^inta Inierpretibus nun habentur ? Chtirtus Dominus nujlcr utriulque Teftamenti conditor , in Evangelio fecundiim Joannem, Qui credit, inquit , in me, licut dicit Scii- Jcin, 7, ptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivar. Utique fcripium eft, quod balvator Iciiptum elfe teftaiur. Ubi (criptum eft ? Septuaginta non habcnt : apocrypha nefcit Ecclelia. Ad Hebraeus igitur revettendum eft , unde & Dominus loquitur, & dilcipuli exempla pia:fumunt. Ha;c pace veterum Icquor , & obtieilatoribus meis tantum le- Ipondeo, qui canino dente me rodunt, in publico detra- hentes , & legenies in angulis , iidem & accul'atores 5c defenfoies , cum in aliis probent quod in me reprobant : quali vittus & vitium non in rebus fit, fed cum autSore mutetur. CEteriim memini , editionem Septuaginta Trans- latoium, olim de Giaeco emendatam tribuilfe me noftris : nee inimicum debere exiftiniaii eorum , quos in conventu fratrum femper edilfero. Et quod nunc ^iD^n 1^;n , id eft Verba dierum , interpietatus fum : idcitco feci , ut inextricablies moras , & filvam nominum , quE fcripto- runr confufa funt vitio, feniuumque baibariem, aperiius & per verfuum cola digererem, mihimeiipfi & meis jux- ta Ifmeniam canens , Ji aures furd* funt c£eterorum. AD DOMNIONEM ET RO Frsfuio QUomodo Gtacorum hiftorias magis intelligunt , qui Athenas videtint ; & tertium Virgilii librum , qui a Troade per Leucaten , 5c Actoceraunia , ad Siciliam , & inde ad oftia Tiberis navigaverint ; ita fantSam Scripiu- ram lucidius intuebitur , qui Judasam oculis contemplatus fit , & autiquarum utbium memorias , locorumque vel ea- dem vocabula, vel mutata cognoverit. Unde & nobis curjE fuit , cum eruditillimis Hebrsoium hunc laborem fu- bite : ut circumiremus provinciam, quam univerfae Chri- fti Eccltfi* fonant. Fateor enim , mi Domnion & Roga- tiane chatiflimi , nunquam me in divinis voluminibus , propriis viribus credidiife , nee habuiife opinionem meam , led ea etiam de qulbus fciie me arbittabar , interrogate me folitum : quanto magis de his fuper quibus anceps cram? Denique cum a me nuper litteris flagitalTetis, uc vobis librum Paralipomenon Latino fermone ttansferrem , de Tiberiade quemdam legis Doc'lorem , qui apud He- brzos admirationi habebatur , all'umpli : & contuli cum eo a veitice, ut aiunt , ufque ad extremum unguem :& fie confirmatus , aufus fum facere quod jubebatis. Libere enim vobis loquor, ita in Grsecis & Latinis codicibus hie nominum liber vitiofus eft , ut non tarn Hebrsa quam Barbara quxdam , & Saitnatica nomina conjei^U atbitian- GATIANUM , IN FUND EM ejtifdem. dum fir. Nee hoc Septuaginta Inteipretibus , qui Spiriiu fantSo pleni , ea qus vera fuerunt tranftulerant , fed fcri- ptorum culpje afcribendum, dum de emendatis inemen- data fctipiltant : & fspe tria nomina, fubtradis e medio fyllabis , ii\ unum vocabuium cogunt , vel eregione unum nomen , propter latitudinem fuam , in duo vel tiia voca- bula dividunr. Sed & ipfje appellaciones, non homines , uc plerique exiftimant , fed urbes , 8c regiones , & faltus , & provincias fonant, & oblique lub intetpretatione & figura eorum , qusdam narrantur hiftoiije : de quibus in regno- rum libro dicitur , Nonne ecce h*c fcripia funr in libro Verborum dierum regum Juda '. Quae utique in noftris co- dicibus non habentur. Hoc pnmum fciendum , quod apud Hebrsos , liber Paralipomenon , unus fit : & apud illos vocatus, CD^D^n lin , id eft Vetba dierum ; qui pro- pter magnitudinem , apud nos divifus eft : quod noniuilli etiam in Bruto , Ciceronis dialogo , faciuni, ut eum in tres partes fecent , ciim unus a fuo auitore fit editus. Dein- de etiam illud attendendum , quod frequenter nomina , non vocabula hominum , fed rerum , ut dixi , (ignifican- [ias fonant. Ad extremum quod omnis eruditio Scriptu- rarum in hoc continetut :& hiftori* qua: vel prxtetmilfe funt in fuit locis, vel petflriftae leviter, hlc per qusdam FR^FATIONES S. HIERONYMI. Ixxxv verborum compendia explitencur. Orationum iuque ve- flrarum adjutus auxilio, nii(i libruni ber.evolis placiru- rum , canien invidis dilpliciturum elfe non ambigo. Opti- ma enim quasque , ut ait Plinius , maliint contemnere ple- fique, quam difcere. Si quis in liac iiuerpretatiuiie vo- luerit aliquid reprehendere , iiiterrogec Hebraeos , ft. am confcientiam recolat , vidcat ordinem t<?Ktumque Icrmo- nis ; & tunc noftro laboii, fi potuerit , detrahac. Ubi- cunqiie eri;o afteiifcos, id eft ftellas > radiarc in hoc vo- lumine videiitis : ibi Itiatis de Hcbrso additum , quod in Latinis codicibus non habetur. Obi vi;r6 obelus , iranf- verfa fcilicei virga, praepoliia eft, illic fignatur quid Se- ptuagiiita Interprctcs addiderint , vel ob decuris graiiam , vel ob Spiritus fanfti au<5luri(atcm , licet in HebiJcis vu- luminibus non leg&tur. EJUS DEM AD DOMNIONEM E (J- Nehemi. UTram difficilius (It , facere quod pofcitis , an nega- re, necdura ftatui : nam neque vubis aliquid impe- rantibus abnuere , lententi* eft : & magniiudo oneris im- pofui ita cervices piemit, ut ante fub talce ruendum lit, quain levandum. Accedunt ad hoc invidoi um lludia ; qui omne quod fcribimus , reprehendendum putant : & in- terdura contra fe coiikiemia repugnanie , publice laceiant quod occuite legunt , in tantum ut clamaie compellar , ik pA;,n. dicere : Domine, libera animam meam a labiis iniquis , j__ &a lingua dolofa. Tertius annus eft quod feraper Iciibi- tis atque refcribitis , ut Efdr* librum & Efther , vobis de Hebrxo transferam : quaii non habearis Graeca & Latina volumina ; aut quidquid illud eft quod a nobis vertitur, non ftatim ab omnibus confpuendum fit. Fruftia autem , ut ait quidam , ni:i , neque aliud fatigando niii odium qujcrere, extremx dementiae eft. Itaque obfecro vos mi Domnion & Rogatian; chariftimi , ut ptivata lec^ione content!, libros non efferatis in publicum, nee faftidiofis cibos ingeratis : vitetifque eorum luperci'.ium , qui judi- care tantum de aliis , & ipfi facere nihil noverunt. Si qui autem fratrum (unt , quibus noftia non difplicent , his tribuatis exemplar ; admonentes ut Hehrjea nomina , quorum grandis in hoc volumine copia eft, diftind^e & per intervalla tranfcribant. Nihil enim proderit emendall'e librum , nili emendatio , librariorum diligeniia , confer- vetur. Nee quemquam moveat quod unus a nobis liber editus eft : nee apocryphorum tertii cSc quarti lomniis de- lecletur : quia & apud Hebraeos EfdrE Nehemijeque fer- mones in unum volumen coarftantur ; 8c qua; non haben- lur apud illos , nee de viginiiquatuor fenibus funt , pro- cul abjicienda. Si quis autem Sepiuaginta vobis oppofue- rit Interpretes, quorum exemplaria varietas ipfa lacerara & inverfa demonftrat ; nee poteft uiique verum afTeri quod diverfum eft : mittire eum ad PZvangelia : in quibus mul- ta ptjnuntur quali de veteii Teftamento , qu?e apud Se- ptuaginta luterpretes non habentur , velut illud , Quo- T ROGATIANUM, IN ESDRAM, iim Pt\tf.tt!o. niam Nazaraeus vocabitur : & , Ex iEgypto vocavi filiuro meum : & , Videbunt in quem compunxerunt : multaque alia , quK latiori operi rcfervamus ; & qusetite ab eo ubi fcripta fint : cumque proferre non potuerit, vos legite de his exemplatibus qu<e nuper 3. nobis edita , maledicotum quotidie linguis confodiuntur. Sed ut ad compendium ve- niam , certe quod illaturus fum , aequillimum eft. Edidi aliquid quod non habetur in GrEEco, aut aliier habetur quam a me verfum eft ? Quid interpretem laniant ? inter- rogent Hebraeos : & iplis auctoribus , translatiuni meae vel arrogent vel derogent fidem. Porro aliud eft, fi clau- fis , quod dicitur , oculis mihi volunt maledicere, & non imitantur GiEcorum ftudium ac benevolentiam , qui poft Septuaginta Translatores , jam Chrifti Evangclio cotuf- cante , JudjEos & Hebionitas legis veteiis interpretes , Aquilam videlicet , & Symmachum, & Theodotionem , & curiose legunt , 8c per Origenis laboiem in hexaplis, eccleliis dedicarunt. Quanto magis Laiini grati ell'e de- berent, tjuod exfultantem cernerent Gtseciam a fe aliquid mutuati '< Prinvim enim magnorum fumptuum eft & in- finitJE difficultatis , exemplaria polTe habeie omnia ;deinde etiam qui habuerint, & Hebrjei fermonis ignari funt, ma- gis errabunt, ignorantes quis e muliis veriiisdixerit. Quod etiam fapientirtlmo cuidam nuper apud Graccos accidit , ut interdum Scripiura; fenfum relinquens , uniufcujufque in- terpretis fequeretur errorcm. Nos autem qui Hebrasae lin- gu£e faltem parvam habemus fcientiam, & Latinus nobis utcunque fetmo non deeft , 8c de aliis magis polTumus judicare, 8c ea quE ipfi intelligimus , in noftra lingua promere. Itaque licet hydra fibilet , viftorque Sinon in- cendia jaclet : nunquam meum, juvante Chrifto , file- bit eloquium : etiam prscifa lingua balbutiet. Leganc qui volunt : qui nolunt abjiciant. Eventilent apices, litteras calumnientur : magis veftra charirate provocabor ad ftu- dium , quam illorum detrac^ione 8c odio deterrebor. EJVSDEM AD CHROMATIUM ET ELIODORUM IN TOBIAM Prxfatio. MIrari non defino exaftionis veftra? inftantiam : exi- gitis enim ut librum Chaldaeo fermone confcriptum , ad Latinum ftylum iraham ; librum utique Tobiae , quem Hebrii de catalogo divinarum Scripturarum fecantes , his quae hagiographa memorani , manciparunr. Feci fatis defiderio veftro , non tamen meo ftudio. Arguunt 8c nos Hebrasurum ftudia : 8c imputant nobis , contra fuum ca- nonem Latinis auribus ifta transferre. Sed melius elfe ju- dicans Pharifieorum difplicere judicio, & Epifcoporum jufHonibus de&rvire, inftiti ut potui. Et quia vicina eft Chaldxorum lingua fermoni Hebraico i utriufque lingu* peritillimum loquacem reperiens , unius diei laborem arri- pui ; & quidquid ille mihi Hebraicis verbis expreflit, hoc ego accito notario, fermonibus Latinis expofui. Oratio» nibus veftris mercedem hujus operis compenfabo , cum graium vobis didicero, me, quod jubere eftis dignati , compleife. EJUSDEM PRjEFATIO IN LIBRUM JUDITH. A Pud Hebraeos liber Judith inter hagiographa legitur : cujus aucloritas ad roboranda ilia quae in contentio- nem veniunt , minus idonea judicatur. Chald^o tamen ler- inone confcriptus , inter hiftorias computatur. Sed quia hunc librum fynodus Nicsna in numero fanclarum Scri- pturarum legitur computalfe , acquievi poftulationi ve- ftrae , iramo exadioni : Sc fepofitis occupationibus , qui- bus vehementer arcftabar , huic unam lucubratiunculam de- di , magis fenfum e fenfu , quam ex verbo verbum trans- ferens. Multorum codicum varieratem viiiofiflimam am- puiavi ; fola ea , qui intelligentia Integra in verbis Chal- daeis inveniie potui, Latinis cxprefli. Accipite Judith vi- duam, caftitatis exemplum , 8c triumphali laude perpetuis earn praeconiis declarate. Hanc enim non folum feminis, fed 8^ viris imitabilem dedit , qui caftitatis ejus remune- rator , virtutem ei talem tribuit , ut inviclum omnibus ho- minibus vinceret, 8c infuperabilem fuperaret. EJUSDEM IN LIBRUM ESTHER PRMFATIO. Librum Efther variis translatoribus conftat eflfe vitia- tum : quem ego de archivis Hebrjcorum relevans , verbum e verbo expreflius tranftuli. Quem librum editio vulgata, laciniofis hinc inde verborum finibus trahii, ad- dens ea quae ex tempore dici potetant , Se. audiri ; ficut folitum eft fcholaribui difciplinis , fumpto thcmate , exco- gitare quibus verbis uti potuit qui injuriam palfus eft , vel qui injuriam fecit. Vos autem b Paula U Euftochium , quoniam 8c bibliothecas Hebraeoruin ftuduiftis intrare,8c interpretum certamina comprobaftis , tenentes Efther He- braicum librum , per fingula verba noftram translationem afpicite ; ut poftitis agnofcere , me nihil etiam augmen- Ixxxvi PR^FATIONES S. HIERONYMI. Pfilm. Ji, Gtliit. I. talle addendo , fed fidcli teftimonio limpliciter, (icuc in Hebrasu habetur , hilloriam Hebraicam Laiin* liiigus tra- didille. Ncc aft'ectamus laudcs hominum , nee vitupera- lioncs expavefcimus. Deo er.im placere curanies , minas hcmiiium peuiius non timeinus : qiioniam Deus didipac ofia eotum qui hominibus placere dcliderant : & Se- cundum Apoftolum , Qui ejuimodi fuiit, iervi Chrifti efle non poffunt. Rurfuin , in libro Eflher alf habetumex mi- nio ufque ad Teih litteiam fecimus diveilis in lucis, vo- lentes Icilicet Sepiuaginta Intetpreiuni ordincm per hoc indnuare ftudiofc> ledori. Nos enim juxra morem Hebrai- cum , ordinem profequi etiam in beptuaginta editione maluimus. EjVSDEM in LIBRUM JOB PB.^FATJO. COgor per fingulos Scripiurx divina? libros adverfa- riurum refpondere ma'edidis ; qui uuerpretationem iream, reprehenlionera S^-ptuaginia Inierpretum crimi- naiuur ;<]uali non & apud Gr^cus Aquila , Symmachus , & Theudono, vel verbum evcibo, vel ienlurae fenfu , velex urruquecommixrum , & medie temperaium genus transla- tionis exprell'erint ; & omnia veieris Inftrumend volumina Ori^enes obelis afterilcilque diftinxerir , quos vel addiros , vel de Theodotione fumpios , rranslaiioni antiqus inleruit prubans defuiire quod additum eft. Difcant igitur obtre- tl;atores mei recipere in roto , quod in partibus lufcepe- runt, aur incerpretationem meam cum allerilcis luis ra- dere. Neque enim fieri poreft , ut quos plura iniermiline fufceperinr, non eofdem eriam in quihuldam erralle ta- leanrur , prscipue in Job : cui li ea qu« lub afterifcis ad- dita funr , fubtraxeris, pars maxima derruncabitur : & hoc duntaxac apud Gra;cus, Csererum apud Latinos , ante eam translationem , quam fub afieiilcis & obelis nuper edidi- jnus, feptingenti ferme aut oftingenti verfus defunt ; ut decurtatus Sc laceraius corrofufque liber , fajditatem lui publice le^entibus prehear. Ha:c autem translatio nullum de veieribus fequitur interpretem ; fed ex ipfo Hebraico , Arabicoque fermone , & interdum Syro , nunc verba , nunc fenfus , nunc limul utrumque refonabit. Obliquus enim etiam apud Hebrseos totus liber feitur Sc lubricus ; & quod Grsci rherores vocant , !%ii,u£t'iOKfM; , dum qui aliud loquitur, aliud agit : ut fi velis anguillam vel murenu'am ftriclis tenere manibus , quanto fortius prelleris , tanto ti- tiiis elabitur. Memini me ob intelligentiam hujus volunii- nis , Lyddjeum quemdam prjecepiorem , qui apud He- bra:os primus habeti putabarur , non parvis redemill'e cummis : cujus dochiiia an aliquid profecerim , nelcio : hoc unum fcio , non poruiiie me inierpretari , nili quod ante intellexeram. A priiicipio itaque voluminis, ufque ' ad verba Job, apud Hebrjeos profa oraiio eft. Porro a verbis Job , in quibus ait , Pereat dies in qua natus fum , & nox in qua diclum efl , Conceptus eft homo : ufque ad Jel/. 42, eum locum , ubi ante finem voluminis fctiptum eft , Id- circo ipl'e me rep.ehendo, & ago pccnitentiam in favilla & cinere : hexametri verfus hint , daitylo fpondeoque currentes : & propter linguae idiotra , crebro recipienres 6c alios pedes , non eartimdem fyllabaruni , fed eutumdem temporum. Interdum quoque rhythmus ipfe dulcis & tin- nulus fertur numeris pedum folutis : quod merrici magis quam limplex lector intelligunr. A lupradic^o autem ver- iu ufque ad finem libri parvum comma quod remanet , profa oraiione coniexitur. Quod ii cui videiur intredu- luin , nietra fcilicet elfe apud Hebiajos , & in morem nof- tri Hacci , Gtzcique I'indati , Sc Alca:i , & Sapphus , vel Plalierinm , vel Lamenrationes Jetemia; , vel omnia fer- me Scripturarum cantica comprehendi i legat Philonem, Jofephum, Ofigenein, Cxfanenfem Eufebmm , & eorum teflimonio me verum dicere comprobabir. Audiant qua- piopter canes mei , idcirco me in hoc volumine laburaf- le , non ut interpretationem antiquara reprehenderem , led ut ea quae in ilia auc oblcura lunt, aut omilla , aut ceite (criprorum vitio depravata , manifeftiora noftra in- terpretatione fierent : Ut qui Hebrseorum fermcaiem ex parte didicimus , & in Latino pene ab iplis cunabulis in- ter Grammaiicos & rhetores & philofophos detriti fumus. Quod fi apud Grascos , poft Scptuaginta editionem , jam Chrifti Evangeliocorufcante, Judajus Aquila , 8c Symma- chus ac Theodotio, Judaizantes hseretici , funr recepti , qui mulia myfteria Salvaroris fubdola interpretatione ce- larinu , Sc tamcn iir ii^7rM7; habentur apud eccleiias , & explanantur ab ecdeliafticis viiis : quanto magis ego Chri- ftianus , & de parentibus Chriflianis natus , & vexillum crucis in mea fronte portans , cujus ftudium fuit omilfa re- petere , depravata corrigere, &. lacramenta Ecclefio: pu- ro & fideli aperire fermone ^ vel a faftidiofis , vel a ma- lignis le^toribus non debeo reprobaii ? Habeant qui vo- lunt veteres libros , vel in membranis purpureis auro ar- gentoque delcripios , vel uncialibus , ut vulgo aiunt, lit- teris onera magis exarara , quam codices : dummodo mi- hi, meifque permiiiant pauperes habere fchedulas , & iioii tam pulchros codices, quam emendatos. Utraque autem editio, & Septuaginia juxta Gr^cos , & mea juxta He- braios, in Latinum meo labore translata eft. Eligat unuf- quifque quod vult : 6c Audiofum me magis, quam male- volum prober. ALIA EJVSDEM PRyEFATIO. SI aut fifcellam junco texerem , aut palmarum folia com- plicarem , ut in fudore vultus mei comederem panem, & ventris opus foUicira mente penraftarcm ; nuUus mor- deret,nemo reprehenderet. Nunc autem quia juxta fen- tentiam Salvatoris , volo opcrari cibum qui non perir , & antiquam divinorum voluminum viam fentibus virgultil- que purgare \ error mihi geminus-inHigitur ; corrector vi- liorum , falfarius dicor , Sc errores non auferre , led fere- re. Tanta eft enim vetuftatis confuetudo , ut etiam con- fdTa plerifque vitia pbceanr ; dum magis pulciiros ha- bere volunt codices , qu.Tm emendatos. Quapropter , 6 fratres dileftiffimi , unicum nobilitaiis & humilitatis exem- plar , pro fiabello , calathis , fportellifque, munufculis mo- nachorum , fpiritalia haec 3c manfura dona fufcipite ; ac beatum Job, qui adhuc apud Latinos jacebat in ftercore , & vermibus fcatebat errorum, integrum immaculatumque gaudete. Quomodo enim poft probationem atque vidto^ riam , duplida lunt ei univerfa reddita : ita ego in lin- gua noftra , ur audacler loquar , feci eum habere qua: ami- ferat. Igitur & vos , & unumquemque leiftorem folita prxfatione commoneo , & in principiis librorum eadem femper annedlens , rogo , ut ubicunque prfficedentes vir- gulas videriiis, fciatis ea quae fubjecla lunt, in Hebraicis voluminibus non haberi. Porro ubi ftella; imago prjetul- fcrit , ex Hebrxo in lermone noftro addita funr : necnon Si. ilia quas haberi videbantur, Sc ita corrupta erant , ut fenfum legentibus tollerent, orantibus vobis magno labo- re correxi 1 magis utile quid ex otio meo eccleliis Chri- fti venturum ratus , quam ex aliorura negotio. EJVSDEM IN PS ALT E R Scptuagi/ita editiofiL PSaltetium Romx dudum politus emendaram : & juxta Septuaginta Interpretes , licet curfim , magna tamen ex parte correxeram. Quod quia rurfum videtis , 6 Paula 6c Euftochium, fcriptorum vitio depravatum , plufque anti- quum errorem , quam novam emendationem valere ; me cogitis , ut veluti quodam novali , fcilfum jam arvum exer- ceam , 6c obliquis fulcis renafcentes fpinas eradicem ; se- quum elfe dicentes , ut quod crebro male pullulat , crebriiis fuccidatur. Unde confueta prsfatione commoneo tam vos , quibus forte labor ifte del'udat , quam eos qui exem- plaria iftiufmodi habere voluetint, ut qujc diligenter emen- davi, cum cura 6c diligeatia uanlccibancur, Noiec libi IV M , Q^VOD S ECV NDV M in correxit , Prxfutio. unufquifque vel jacentem lineam, vel radiantia figna; id eft obelos, vel afterifcos. Er ubicunque viderit virgulam priEcedentem , ab ea ufque ad duo pun(5ta quae imprefti- mus , fciat in Septuaginta Translatoribus plus haberi. Ubi autem perfpexerir ftellae llmilitudinem , de Hebrsis volu- minibus additum noverit aeque ufque ad duo pundta , juxta Theodotionis duntaxat editionem , qui limplicitato fetmo- nis a Septuaginta Interpretibus non difcordat. Hjcc ergo Sc vobis 6c ftudiofo cuique fecilfe me fciens , non ambigo multos fore , qui vel invidia , vel fupercilio malint con- temnerc videri prsclara , quam difcere : 6c de lurbulento magis livo , quam de puiiftimo foiite potate. PRyEFATIONES S, HIERONYMI. Ixxxvit EJVSDEM FK^FATIO IN LlB.IiOS SALOMONIS. JUng;itc:piflijla,quos jtini;u facerdntiiim : immo cliarta nou ilividat» quus Chiilli ncvtit amor. Cummentaiios in Olee , Amos, Zach^riam , Malacliiani , qiios polciii', , fcripfiUl'mli liciiillet pt« valctiictine. Mitiitis I'ulatia fum- pimim : nocaiios nolh'os & lihraiim (urteiuatis, ut voliis p*otillimuni no(hum deludtM inticiiium. Et ecce ex latere t'lequeii". mrba diverfa pofteimum t qnali aut scqiium lit , mc vobis cfuricntibus , aliis laliorarc ; aut in ratione daii & accepti , cuiquam prater \m , olinoxius (im. Itaquc lon- ga Xinutaiiune fradlus , nc pcnitus hoc anno rciiLfrem , & apud vos mutus eO'em, ttidui opus tiumini vellro con- iccruvi , iiitfrprciatic.Hem vi;!clicet trium iTiilomoiiis volu- iiiinum, iVlfD. quas i-iel)r,*i I'arabulas, vuiuata auicmedi- tio Provcibia vocal : nVnIp > quern Gr^tc Lccleliafl'-'n , Latini' Oinciunatorcm pollunuis ditcie : rDllttTI IliW , quod in noflra lintnia vertirur C^anticum caniicorum. Fer- tur & Pan eretos Jefu filii hirach libcr, & alius pieudcpi- graphus , qui Sapicntia Salomoais infcribitur. Quotum priurem , Hebraicum rcperi; non Ecclcfiafticum ,ut4pud Latinos, fed Parabolas prjrnotatum , cui juiidti erani Ec- clefiaftcs & Caniicum canticorum : ut limiliiudinctn Salo- monis , non lolum libroriim numcro , fed ctiam matetii- rum gciiere coa-quaret. Sccundus apud Hcliraros nulquam eft, quin & ipic ftiius , Gjajcam cloqucniiam redotct : tc nonnulli fcriptotum veterum hunc die Jud«i P|-.ilonis af- firmant. Sicut ergo Judith, & Tobia: , & Machahjcorum libros legit quidem Ecclclia , fed eos inter canonicas Scri- pturas non retipit : Ik & hlc duu vclumina legal ad tedi- ficationem plciiii , non ad auiloritatem Ecclcliafticorum doj;maium confiimandam. Si cui fane Scpiuaginta Inter- preium magis cdiiio placet , habet earn a nobis olim emcn- daiara. Neque enim nova lie cudimus , ut Vetera deftrua- mus. Ft tanicn ciimdiligentiffime legerit , fciat magis noftra fcripta inielligi , quje non in tettiuni vas transfula coacuc- rini , led ftatim de prslo puriUim* commoaidata tell* , fuum faporem fervaverint. AD FAVLAM ET EUSTOCHIUM IN TRANSLATIONEM IfaLi ex Hebrdica vcritate. E J U S D E M P R AC f ^f T I 0. NEmo cmn Propheras verfibus viderit elle defcriptos, metro eos exiftimet apud Hebra:os ligari , & aiiquid iiniile habere de Pfalmis & operibus Sakmonis : fed quod in UeinoUhene & Tullio folet fieri , ut per cola fcribantur & commata , qui utique profa, & nun veriibus confcriple- runt. Nos quoque uti'itati legen'.ium providentes , inier- pretatiunem novam , novo fcribendi gencre diftinximus. Ac primiim de Ifaia fciendum, quod in leimone luo di- fertus (it ;quippeut virnobilis & urbane eK.quentia^, nee habeas quidquam in eloquio rufticitaii» adniiftum. Unde accidie, ut prx cetetis , fiorem fermoi.is ejus, translaiio non potuerit confervare. Delude eiiam hoc adjiciendum, quod non tarn propheta dicendus lit, quam evangelifia. Ita enim univerla Chrifti Ecclefijcque myiteria ad liqui- dum profecutus eft , ur non putes eum de futuro vatici- nari , fed de prarteritis hiftoriam texere. Unde conjicio noluiiVetunc temporis Septuaginta Interpretes fidei fuse fa- cramenta perfpicue Ethiiicis prodere : ne fanttum cani- bus , Sc margaiitas porcis darent : qux ■> cum banc editio- nem legeriiis , ab illis animadvertetis abfcondita. Nee ignore quanti laboris fit Prophetas intelligere : nee facile quempiam polfe judicaredeinteipretatione, niii intellexe- rit antequam legerit : nos quoque patere morlibus pluri- morum , qui ftimuhnte invidia, quod confequi non va- lent , defpiciuiir. Sciens ergo & prudens in flamraam mit- to manum : & nihilominus hoc a faftidiolis lectoribus pre- cor , ut quoniodo Gtsci poft Septuaginta Translatores Aquilam & Symmachum & Theodotioneralegunt , vel ob ftudium doclrinf luas , vel ut Septuaginta magis ex cclla- tione eoruni intelligant : lie & ifti faltem unum poft prio- res habere digncntur interpretem. Legant ptius , & poftea defpiciant ; nc videantur , non ex judicio , fed ex odii pisiumpiioneignotata damnare. Prophetavitautem Ifaias in Jerulalem , 6c in Judsea , necdum decem tribubus ia capiivitatem duttis : ac de utroque regno, nunc commi- ftim , nunc feparatim texir oraculum. Et cijm interdum ad prarlentem relpiciat hiftoriam , & pert Babylonia captivi- tatem reditum pcpuli lignificet in Jud>cam : tamen cmnis ejus cuia de vocatione Gentium, & adventu Chrifti eft. Quera quanto plus amatis , 6 Paula & Euftochium , tan- to magis ab eo petite , ut pro obtreclatione pr^femi qua me iiidelinenter smuli lar.iant, iplemihi metcericm refti- tuat in futuro : qui fcit me ob hoc in peregrinse linguae eruditione fudall'e, ne Jud^ei de fallitate bcriptiu-arum^^ec- cleliis ejus diutius infukarenc. EJUSDEM IN JEREMIAM FRjEFATIO. JEremias propheta , cui hie prologus fcribitur , fermone quidem apud Hebra;os Ifaia & Ofee & quibufdam aliis prophetis videturelfe rufticior, fed fenlibus par eft : quip- pequi eodem fpiritu prophetaverit. Porro lunplicitas elo- quii , a loco ei in quo natus eft , accidit. Fuit enim Ana- thothites , qui eft ufque hodie viculus , tribus abJerofoly- mis diftans millibus, iacerdos ex facerdotibus , & in matris utero fanc^ificatus : virginirate fua evangelicum virum Chrifti Ecclefiae dedicans. Hie vaticinari exurluseft puer : & captivitatem urbis atque Jud^ac , non foliirn fpiritu , fed & oculis carnis intuitus eft. Jam decern tribus ifrael AITy- rii in Medos tranftulerant : jam terras earum, coloniiE Gentium polTidebant. Unde in Juda tantum , & in Ben- jamin prophetavit:& civitatis fusruinasquadruplici plan» xit alphabeto , quod nos menfurae metri veriibufque red- didimus. I'lajterea crdinem vilionum , qui apud Graecos & Latinos omnino contufus eft , ad priftinam fidem cor- reximus. Librum autem Baruch norarii ejus , qui apud He- bra;os nee legitur nee haberur , pritermilimus : pro his om- nibus maledicta ab ajmulis piseftolantes, quibus me necell'e eft per lingula opufcula reipondere. Ec hoc patior ; quia vos me cogitii. Cjeterum ad compendium mali , reCtius fuerat modum furori eorum filentio meo ponere , quam quotidie novi aiiquid fcriptiianiem , invidorum infaniam provocare. EJVSDEM IN EZECHIELEM FR.^FATIO. EZechiel propheta cum Joachin rege Juda captivus du- ctus eft in Babylonem : ibique lis qui cum eo capti- vi fuerant, prophetavit, poenitentibus quod ad Jeremije Vaticinium feultro adverfaiiis tradidilfent , & viderenr ad- huc urbem Jerofolymam ftare , quam ille cafurani elfe prx- dixerat. Trigelimo autem setatis Cux anno, & captivita- tisquinto , exorfuseft adconcaptivosloqui. Et eodem tem- pore, licet pofterior , hie in Chaldjea , Jeremias in Judica prophetaverunr. Sermo ejus nee faris diferius , nee admo- dum rufticus eft ; fed ex utroque medie temperatus. Sa- Cerdos & ipfe fuit , Ikut Jeremias : ptincipia voluminis & finem magnis habens obfcuritatibus involuta. Sed & vul- gata ejus editio non multum diftat ab Hebraico. Unde non talis miror quid cauf* exftiterit , ut fi eofdem in uni- verlis libris habemus interpretes , in aliis eadem , in aliii diverfa tranftulerint. Legite igitur & hunc juxra transla- tionem nofttam : quoniam per cola fcriptus & commata « manifeftiorem legentibus fenfum tribuit. Si autem amici mei & hunc fubfannaverint ; dicite eis quod nemo ecs com- pellat ut fciibant. Sed vereor ne illud eis eveniat quod Gnce lignificantiiis dicitur , ut vucentur f a7t>cr/e jji , quod eft , mauducantes faunas. Tom. /, Hi Ixxxviii PR^FATIONES S. HIERONYMT. EJUSDEM IN DANIELEM FRjEFATlO. DAnielem prophetam juxta Septuagima Interpretes , Domini ialvatori^ Ecclelias non legunt , uientes Theo- dotionis eilitione : & hcc cur acciderit , nelcio. Siveenim quia lermo Chaldaicas ell , & qui'mfdam propiietaiibus a noftto eluquio dik repat , nolueruiit Sepiuaginca Interpre- ts ealdem lingua iiueas in ttansladone fervare ; live lub nomine e'jrum ab alio nelcio quo nou (atis Chaldacam lin- guam ftiente , editus eft liber : live aliud quid caufae ex- ftiieiir ignorans : hoc unum affirmare poHum , quod mul- tum a vericate difcoidet, & redlo judicio repudiatus fir. Sciendum quippe eft, Danielem maxime & Eldram , He- braicis qiiidcm lirteris , led Chaldso fermone confcripros : & unam Jeremijc ptricopen ; Job qucque zum Atabica lin- gua pluiimam habere focietaiem. Denique & ego adolef- centulus , poft (juindUani £c Tullii leclijnem ac rtores the- toricos , cam me in lingua: hu)us piftrinum recluliirem : & multo fudore, raultoque tempore vix coepilfem anhelan- tia rtririentiaque verba refonare , & quali per cryptam am- bulans , rarum del'uper lumen alpicerem, impcgl novilTi- nie in Danielem : #c tanto tsdio affectus fum , ut delpe- ratione fublta omnem laborem veieiem voluerim contem- neie. Verum adhonante me quodam Hebr^o , Scillud mi- hi crebriiis in fua lin;;ua ingerenie. Labor improbus om- nia vincit : & qui mihi videbar Iciolus , inter Hebr>eos ccspi rurlis elTe dilcipulus Chaldaicus. Et ut verum fa- tear, uftjue ad pr?Cieiuem diem magis polfum fermonem Chaldaicum legere 8c intelligere , quam lonare. Hec id- circo refero , ut dlTicultaiem vobis Danielis oftenderem : qui apud HeSi j:os nee Sulanna: habet hiftoriam , nee hyra- num rrium pueroium, nee Belis draconilque fabulas: quas nos, quia in toro orbedifperfae lunt , veiu antepcfito , eaf- que ju^ulante, fubjecimus : ne videremur apud impeii- tos magnam partem voluminis detruncalfe. Audii'i ego quemdam de p;sceptoribu5 Judiorum , cum Sufannse de- rideret hiftoriam , & a Grjeco nefcio quo eam diceret ciTe conficlam : illud opponere quod Origeni quoque Africa- nus oppofuit, etymologias has dni t? ^i'vk Xsjai , Ji «Vo T? Trpi'vK ■7rpi']'a:i, de Gr^Eco fermone defcendere. Cu- jus rei nos intelligentiam noftris hanc polfumus dare : Uc verbi gratia , dicamus de arbore ilice dixiife eum , ilico pereas : & a lentifco , in lentem te comminuat angelus : vel non lentc pereas : aut lentus , id eft Hexibilis duraris ad mortem ; live aliud quid ad arboris nomen conveniens. Delude tantum fuilfe otii tribus pueris cavillabatur , ut ill camino seftuaniis incendii metro luderent : & per ordinem ad laudem Dei omnia elementa provocarent : aui quod miraculum , divinaeque afpirationis indicium, vel draco- nem inierfeclum ofta picis , vel facerdotum Bells machi- nas dcprchenfas : qus magis prudentla folertis viri , quam prophetali elfent Ipirltu perpetrata? Ciim veto ad Haba- cuc veniier, & de Judaea in Chalda-am raptum dilcopho- rum Iccflcaret , qusercbat exemplum ubi legilVetriUs in toto veterl Tcftamento quemquam lanctoium gravi voialfe cor- pore , & in puncto horze tanta terrarum fpatia [ranfiU'e , cul cum quidam e noftris fails ad loquendum prcmptulus , Ezechielem adduxifl'et in medium , & diceret eum deChal- da;a in Juda;am fuilfe translatum : derllit homlnem, & ex ipfo volumine demonftravii Ezechielem in fpiritu fe vi- dilfe tranlpoliium. Denique & Apoftolum noftium, vide- licet ut erudirum virum , & qui legem ab Hebraeis didi- cilfet, non fuilfe auium affirmare le raptum in corpore , fed dixiife , Sivc in corpore, five extra corpus , nelcio, 2. Cor# Deus felt. His & talibus argumentis apocryphas in lib.-o 11. EccleliJe fabulas arguebar. Super qua le ledtoris aibitiio judicium derelinqueus , illud admoneo , non haberi Danie- lem apud Hebrjeos inter prophetas , fed inter eos qui ha- giographa confcripferunt. In tres fiquidem partes omnis ab eis Scriptuia dividitur ; in legem, in prophetas, & in hagiographa, id eft quinque , & ofto , & in undecim li- bros : de quo non eft hujus temporis dillcrcre. Quae au- tem ex hoc propheta , immo conria hunc iibrum. Por- phyrins ohjlclat : teftes funt Methodius , Eufebius , & Apol- linarius : qui mukis verfuum miliibus ejus velanije refpon- dentes , nelcio an curiofo lectori fatisfecerint. Unde cbfe- cro vos 6 Paula & Euftcchium , fundaiis pro me ad Do- minum preces : ut quandiu in h')C corpufculo fum , fcri- bam aliquid gratum vobis, utile Ecclefi.E , dignum pofte- ris. Prsfentium quippe judiciis oblatrantium non fails mo- veor : qui in utramque partem , aut amore labuutur , auc odio. EJUSDEM IN XII. PROPHETAS PR^.FAT10. NOn eft idem ordo duodecim Prophetarum apud He- b.fo; , qui eft apud nos. Unde fecundiim id quod ibi legitur , hie quoque difpoiid funt. Ofee commaticus eft , & quail per fenteniias loquens , Joel planus in prin- cipils,in fine obfcurior. Et ufque ad Malachiam , habent finguli prop ietates luas : quem Eidram fciibam, legilque doitorem , HebrEi auiumant. Et quia longum eft nunc de omnibus dicere : hoc tantum vos 5 Paula & Euftochium admonitas volo , unum Iibrum elfe duodecim Propheia- rum : & Ofee fynchronon Ifais : Malachiam vero Aggsi & Zachatiae fuid'e temporibus. In quibus autem tcmpus non prsfertur in litulo ; fub illis eos regibus prophetalfe , fub quibus Sc hi qui ante eos habent liiulos prophetaverunt. EJUSDEM IN EIANGELISTAS AD DAMASUM PR^FATIO. NOvum o-us me facere cogis ex veterl : ut poft exem- plaria Sc ipturarum toto orbe difperfa , quali quidam arbiter fedeam : & quia inter fe variant , qiue fint ilia quE cumGiacca confentiant ve;itare,decerram. Pius labor , led pe.iculola prjffumptio , judicare de ceteris, ipfum ab om- nibus iudicandura ; fenis mutate linguam , & canefcentem jam mundum ad inltia rettahere parvulorum. Quis enim doClus pariter vel indoclus , ciim in manus volumen alfum- pfeiit, & a faliva quam femel imbibit, vidcrit difcrepare quod lectitat; non ftatim erumpat in vocera, me falfa- rium , me clamitans eUe facrilcgum , qui audeam aliquid in veteribus libris addere, mutare , corrigere ? Adversiis quam invidiam duplex caufa me confolatur : quod & tu qui fumnius facerdos es , fieri jubes ; & verum non elTe quod variar , etiam maledicorum teftimonio comprobatur. Si enim Laiinis exemplaribus fides ell adhibenda : refpoii- deanr quibus : tot enim funt exemplaria pcne quot codices. Sin autem Veritas eft qujerenda de pluribus : cur non ad Grscam originem reverientes , ea qu.e vel a viiiofis in- terpredbus male reddita, vel a pratlumptotibus imperitis emendata pervetliiis , vel a librariis dormiiantibus aut ad- dita funt, aut mutata, cortigimus ? Neque vero ego de veieti difputo Teftamento , quod a SeptuagintaSenioribus in Grxcam linguam versum , tertio gradu ad nos ufque pervenii. Non qusro quid Aquila , quid Symmachus fa- piant, quare Theododon inter novos Sc vetetes medius incedat. Sit ilia vera interpretado quam Apoftoli proba- verunt. De novo nunc loquor Teftamento ; quod Giaccum elTe, non dubium eft, excepto Apoftolo Matthaco, qui primus in Judsea evangelium C h r i s T i Hebraicis litie- ris edidit. Hoc certe cum in noftto fetmone dilcoidat , 6c in diverfos rivulorum tramires ducit : uno de fonie quae- rendum eft. Pijetermitio eos codices, quos a Luciano Sc Hefychio nuncupaios, paucorum hominum allerii perver- fa conteniio : quibus utique nee in toto veteii Inftiumen- to poft Septuagima Interpretes emendate quid licuit , nee in novo profuit emendalfe : cum multatum gentium Un- guis Scriptura ante translata, doceat falfa elle qu.T addi- ta funt. Igitur h,sc praefens prsefaiiuncula polliceiur qua- tuonanitini Evangelia , quotum ordo eft ifte , Matth*us, Marcus , Lucas , Joannes : codicum GrEecorum emendata collatione , fed veterum , quae ne multiim a leilionis Lati- n£e confuetudine difcreparent , ita calamo tempeiavimus , ut his taniiim qus fenlum videlianiur mutare coriecUs , reliqua raanere paieremur ut fuerant. Canones quoque , quos Eufebius Csfarienfis epifcopus Alexandtinus fecutus Ammonium , in decern numeros ordinavit , iicui in Gr*- co habentur , expreffimus. Quod li quis de curiofis volue- rii nolfe, qu.e in Evangeliis , vel eadem , vel vicina, vel fola lint , eorum diftinflione cognofcet. Magnus liquidcm hie in noftris codicibus error inolevii, dum quod in ea- dem re alius Evangelifta plus dixit, in alio quia minus puraverint , addiderunt. Vel dum eundem fenlum alius aliter exprelTit, ille qui unum e quatuor primum legerat, ad ejus exemplum ca;teros quoque exiftimaverit cmen- dando». Unde accidie ut apud nos mixta Gut omnia , & PR^FATIONES S. HIERONYMI, in Marco pliira Liicx atquc Marthj;i. Riirfum in Matihio plura Joaiiiiis & M^'ici , & in cartcii-. leliqiioru"! (|u.5; aliis piuptia funt , iuvciiiantiir. Cum it.ujuccanoncs ic^^ciis qui (ulijei-U luiii , cunfufioiii>. crrorc rul^huo , & limilia unuiiiim fcies , & liii^ulis fua quxqiic rcflitucs. In caiioiie piimo concDrdant quaiiiur , Mjtihicus, Maicus , Lncai , Joan- nes. In fccundo t.e<, Muttliaius , Marcus, Lucas. Inter- tio Ires , Maitlnu; , Lucas , Juannei. hi quarto tres , Mat- thxus , Marcus , Joannes. In quinco duo , Matrharus > Lu- cas. In fexio duo, Matihxus , Maitus. In Icpiimo duo, Mattlia;us , Joannts. In octavo duo, Lucas, Maicus. In nono duo, Lucas, Joannes. In dccimo , propiia quique quLC nun habentur in aliis , cdidcruni. Sinj^ulis veru T.van- ^eliis , ab unu incipiirns ufque ad fiiicm librorum , difpar Humerus accrefcit. Hie nij^ic; coloic dclciipius , fi;!i fi; ha- bet alium ex minio dikolorcm numeium, qui ad deccm ufque proctdens , indicac prior numerus in quo litcaiio- ne requirendus. C im crj^o apiTr! i ludicc, verbi gratia , illud live illud capitulum leire volueris cujus canonis lit, llatim ex fubjetto numeio doceberis , & recuricns ad principia, in quibus canonum art diftinda congeries, eo- demque llacim canuneex titulu fiontis invento , iilum quern quarrebas numerum , ejufdem Evangeliitaf qui & ipie ex iniciipcione ii^naiur , invenies , atque e visino cEetero- lum tramiiibus iufpe£tis , quos numerus e regione habeant > Ixxxix annotabis , & cum fcicris, recurrcj ad volumina fingulo- rum , & line ni<jra repcriis niiincris quos ante fj^navcra» » teperics IK. loca lu quibus vel cadcm vel vklna duerunt. Sciendum tamcii , ne quis ij;narum ex (imiliiudiiic nume- rorum error involvat, quod ficubi in fubnocatione cano- num dirtindorum , in canone quolibet trts Lvangclift* bis , ter vel quaicr , aut etiam ampliiis eundcm numerum per ordinem liabiicrini annoiatum , & quartus c contrarlo , difctcpantes : quod id tres illi in eo loco femel dixerinc, quartus toties in corpore voluminis fui ponai, quoiies di- verfi Humeri in ejus canone poiiti (laut contra prsedi^to- lum numcroruni continuatas limilitudines. Item fi in uno quulibet eorum aut eiiam duobus idem in canone nume- rus bis, ter, & quater, aut eo amplijs reperiattir inordi- iie coliocatus , & difparcs inveniantur in cattcris ; dul^ium non eiit, quin id quod illius illorumve canonis numerus bis terque tepc[itum ab his in voluniinc feniel dldum cf- fe oftendit , alter alterius eorum toties uno atque eodera (eiifu loquanrur, quoties prstulcrint in numerorum anno- tationc dlibniiam. Et hoc in omnium novem canonum cullatione fervabitur. Cxterum in decimo f quoniam prcr- piia (inguloium lantummodocontinentur ) nou poteft con- tra id compatatio elle quod fulum ell. Opto ut in Chti- fto valeas , & meminetis mei Papa beatifllme. EJUS DEM EX CATALOGO SCRIPTORUM ECCLESIASTICORUM. PAulus Aportolus , qui ante Saulus , extra numerum duodecim Apoftolorum , de tribu Benjamin & oppi- do JudsK Gifchalis fuit : quo a Roraanis capco, cum pa- rentibus lui.> Tarlum Cilicia; comniigravit , aquibus obilu- dia le'J'is miil'us Jerofolyma , a Gamaliel viro doClillimu, cuius Lucas nieminit , erudiius eft. Ciim autem inteifuiifet neci niartyris Stephani , & acceptis a Ponniice tcnipli epiftolis, ad perfequendos eos qui Chrillo cicdideiant, Damalcum pergeret , revelationecompuKus adfidem,quac in Adlibus Apoilolorum fciibitur, in vas eledionis de per- fecutore translatus eft. Cumquepiimum ad prjcdicationem ejus Scra;ius Paulus Proconful Cypri credidiiret, ab eo, quod eumChrifti fidei fubegerat , fortitus eft nonicn Pau- lus : Sc juniSto llbi Harnaba , multis urbibus peragratis , re- vertenfque Jerofolymam , a Petro , Jacoboque & Joanne, Gentium Apoftolus ordinatur. Et quia in Actibus Apoftolo- rum pleninime de ejus convei fatione Icriptum eft , hoc tan- tiim dicam , quod port paftionem Domini vigelimoquin- to anno, id eft fecundo Neronis , eo tempote quo Fe- ftus procurator Judjes fucceillt Felici i Roniam vinclus mittitur , & biennium in libera manens cuftodia , adver- siis Judicos deadventu Chrirti quotidie difputavit. Scien- dum autem in prima latisfactione , ( iiecdum Neronis im- peiio roborato , nee in tanta erumpente fcelera , quanta de eo narrant hiftoria? ) Paulum a Nerone dimifl'ura , ut Fvan- E;elium Chrifti in Occidents quoque partibus prsdicarer, ficut ipfe (cribir in fecunda epiftola ad Timotheum ( eo tempore quo 8c pailus eft , de vinculis diflat epiftolam ) In prima mea latisfaitione nemo mihi affuit, led omnes me dereliquerunt : non eis impucetur. Dominus autem mihi affuit , & confortavit me , ut per me prEdicatio com- plcretur , & audirent omnes Genies : & liberatus fum de ore leonis. ManileftilTime leunem propter crudeiitatem , Nerciiem fignificans. Et in fequentibus , Liberatus fum de ore leonis. Et ftatim, Liberavit me Dominus ab omni operemalo, & lalvavit meinregnum fuumca-Iefte, quod fcilicet pij:leus fibi lentiret imminere martyrium. Nam& in eadem epiftola praemii'erat. Ego enim jam immolor , Sc tempus refolutionis mcEE inftat. Hie ergo decimuquar- to Neronis anno , eodem die quo Petrus , Roms pro Chri- ilo capite truncatus, fepultufque eft in via Oftienfi, an- no poft paflionem Domini trigefimofeptimo. Scripfit au- tem novem ad feptem Ecclelias epiftulas, ad Romanes unam , ad Corinthios duas , ad Galatas unam , ad Ephe- fios unam, ad Philippenfes unam , ad Collollenfes unam , ad Thelfalonicenfes duas. Praeterea ad difcipulos fuos , Timotheo duas , Tito unam, Philemoni unam. Epiftola autem quae fertur ad Hebr;eos , non ejus creditur , pro- pter ftili fermunil'que diftantiam : fed vel Barnaba: juxta TertuUianum , vel Luc<e Evangelifta: juxta quofdam : vel Cltmentis Romana; poflea Ecclelia; Epifcopi , quem aiunt lententias Pauli proprio ordinalfe 9c ornafle fermone : vel certe quia Paulus fcribebat ad Hebraeos, & propter invi- diam fui apud eos nominis , titulum in principio falutatio- nis amputaverat, fciipferat ut Hebta;us Hebraeis Hebrai- ce , id eft- fuo eloquio difertid'ime , ut ea qus eloquentet fcripca fuerant in Hebrso , eloquentiiis verterentur in Gr.i-cum , & banc caufam effe , quod a ceteris Pauli epi- rtolis difcrepare videatur. Legunt quidam &ad Laodicen- fes , fed ab omnibus expluditur. EJVSDEM EX CATALOGO SCRIPTORUM ECCLESIASTICORUM. JAcobus , qui appellatur frater Domini , cognomento Juftus ; ut nonnulli exiftimant , Jofeph , ex alia uxo- re ; ut autem mihi vidciur ,.Mari3e foroiis matris Doini- ni , cujus Joannes in libto luo meminit , filius , poft paftio- nem Domini, ilatim ab Apoftolis Jerofolymorum Epifco- pus ordinatus , unam tantiim Icriplit epiftolam, qu^ de feptem catholicis eft : qu* 8c ipla ab alio quodam fub no- mine ejus ediia alferitur : licet paulatim tempore prcce- denteobtinuerit au6loritatem. Egefippus vicinus Apofto- licorum teniporum , in quinto commentarii.>rum libro de Jacobo narrans , ait , Sufcepit Eccleliani Jerololymaf , poft Apoftolos^ fracer Domini Jacobus , ci-ignomento Juftus : multi liquidem Jacobi vocabantur. Hie de utero matris fandlus fuit, vinum Sc Ikeram non bibir , carneni nullam comedit, nunquam attonlus eft , nee unC^us unguenro , nee ulus balneo : huic foli licitum erat ingredi Sancla fanfto- tum : fiquidem veftibus laneis non uiebatur , fed lineis ; iolufque ingrediebatur templum : & fixis genibus , pro populo deprecabatur , in tintum ut camelorum dutitiem itaxilfe ejus genua ctederentur. Dicit & alia multa , qua; enumerate longum eft. Sed Sc Jofephus in vigelimo libro Antiquitatum referi , & Clemens in feptimo u'c'u-rra-iiu-t , mortuo Fcfto , qui Juda;am retjebat , milium a Nerone ef- fe fuccellbrem ejus Albinum : qui ciim necdum ad provin- «iam perveniiret , Ananus , inquit , Pontifex adolefcens , Anani filius , de genere Sacerdotali , accepta occafione «MfX/a,-, concilium congregavit , 8c corapellens publico Jacobum ut Chriftum Dei filium dcnegaret , contradicen- tem lapidari jullic : qui cum pra;cipitatus de pinna tem- pli , conliaC^is cruiibus adhuc femivivus tendons ad cor- lum maniis diceret, Domine ignofce eis : quod enim fa- ciunt, nelciunc : fullonis fufte quo uda vtftimenta extor- queti folent, incerebro percuifus intetiit, Tradit item Jo- fephus, tantar eum fani5^itatis fuiii'e , 8c celebritatis in po- pulo, ut propter ejus necem , creditum fit lubverfam elfe Jerofolymam. Hie eft de quo Paulus Apoftolus fcribit ad Galatas, Alium autern Apoftolorum vidi neminem , rifi Jacrbum fratrem Domini. Et Apoftolorum fuper hoc cre- briiis arta teftantur. Evangelium quoque quod appellatur fecundum Hebrsos , 8c a me nuper in Gra;cum Latinum- que fermonem translatum eft , quo 8c Origenes faepe uii- tur , poft refurreclionem Salvatoris retert : Dominus au- tem ciim dediftet findonem fervo facerdotis , ivit ad Ja- cobum , 8c apparuit ei. Jutaverat enim Jacobus fe non comefturuni panem ab ilia hora , qua biberar calicem Do- mini , donee videret eum refurgentem a mottuis. Rurfuf- que poft paululum , Afferre, ait Dominus , menfam & pa- nem. Srarimque additur , Tulit panem , & benedixit , ac fregit , 8c dedit Jaccbo Jufto , 8c dixit ei , Frater mi , co- nicde panem tuum , quia refurtexit Filius homiais a dor- Ixxxx PR^FATIONES S. HIERONYMI. mientibus. Triginta itaque annos Jerofolymis rexit Ec- tulum ufque ad obfidionem Titi & ultimam Hadriani no- defiam , id eft ufque ad feptimum Neronis annum, «cjux- tid'imum habuit. Quidam enolliis in Monte oliveii eum ta templura , ubi & prsecipitatus fuerat , fepultus ell. Ti- conditum putant : fed falfa eorum opinio eft. EJUSDEM EX CATALOGO SCRIPTORUM ECCLESIASTICORUM. Simon Petrus filius Jonse, provinciae Galilacae , vico Bethfaida, frater Andrea; Apoftoli , & piincep? Apo- flol rum , poft epikopatum Antiochenfis EcclelTat, &pra;- dicationeni difperlionis eorum qui de circumcilione cre- diderant, in Ponto , Galatia, Cappadocia , Afia, & Ei- thynia , lecundo Claudii anno ad expugnandum Simonera Magum Romam permit , ibique viginiiquinque annis ca- thedram facerdotalem tenuit , ufque ad ukimum annum Neronis , id eft decimumquartum. A quo & afSxus cru- el, martyrio coronatus eft , capice ad terram verfo , & in fublime pedibus elevatis , airerens fe indignum ut fie cru- cifigeretur ut Dominus fuus. Scripfit duas epiftoias , quae catholicae nominantur ; quaium fecunda, a plerifque ejus elFe negatur , proprer ftiii cum priore diflonantiam. Sed & Evangelium juxta Marcum , qui auditor ejus & inter- pres fuit , hujus diciiur. Libri autem , e quibus unus Afbo- rumejus infcribitur , alius Evangelii , tertius prscdicatio- nis , quartus Apocalypfis , quintus judicii , inter apocry- phas icripturas reputantur. Sepultus Rom2 in Vaticano juxta viam triumpfialem , totius utbis venerations ce- lebratur. EJUSDEM EX CATALOGO SCRIPTORUM ECCLESIASTICORUM. Judas frater Jacobi , parvam quidem , quse de feptem catholicis eft , epiftolam teliquit. Et quia de libro Euocli , qui apocryphus eft , in ea alfumic ceftimonium , a plerifque rejicitur : tamen aucloritatem vetuftate jam & ufu me- ruit , & inter fanftas Scripturas computatur. ADMONITIO IN GENE SIM, & qiiofdam Libros feqq. PRiORES quhiqueS. Scripture libri fccundum antiquam verjioncm , feu Pentateuchus, ttt -vacant, cum fix aliis fubfequcntibus , 'vidilicet Jofue , Judicum cr Huth , ncc non IV. Regum, II. Paralipomcnon, 0- Efd>\i , profcruntur h tiahis ex I'ariis Latinorum Fa- trum fcriptis , deficientihus nimirum Mji. codicibus , qui hofce libros vel mtegros , vel fal- tem ex parte complcClantur : excipicnda tamen Cunt Cantica qu.edam qux Mfi. nonnulli Jiippeditarttnt nobis , ficut (^ vcrjiculi plurcs in Libris IV. Regum p.tjjlm dijpminati , qua. omnia, quantulacunquc Jint , accurate dcferipta , fuis locis infcruimus. Ad Patres, vel antiques Scriptorcs quod attinet ; cum Latinos omncs , vel pene omnes, tonfuluerimus ad Grcgorium Magnum ufque , horum multos in conficiendis his ^- aliis hu- jufmodi libris adhibuimus , illos fiepe pr^tfcrendo , vel qui antiquiores effent , vel quorum fcripta plura ^ ampliora nobis facri conte.Ktiis fragmenta fufficerent. At ex omnibus vete- ribus Scriptoribus , vix ullus ad Textum nojlrum injlriiendum ^ adornandum , plus con- tulit , qukm Augujtinus , maxime tomo 3. noviffimx editionis , ubi habentur libri de Ge- neji ad litt. libri Locutionum qt Qjt.tftionum in Heptateuchum, Annotatio7ies in Job , (^c. Plura. etiam mutuati fumus a Tertulliano , Cypriano , Lucifero, Hilario, Ambrojio, Hiero- nymo, ^f. de quibus omnibus fmgulatim dijfcrimus in Prsfatione generali. Hujus tamen loci eft nonnulla dicere de libra Quxftionum Hebraicarum in Gcncjim, auciore Hierony- 7no , quo in opere fententias bene mult as libri Genefeos juxta verftoncm Latin am antiquam €x LXX. (quod autumamus) S. Doclor retulit , quafque omnes , fumnii curd dccerptas , ei- dem libra 7ioftro annectendas duximus. Erunt forfan qui addubitcnt de fragmentorum il- •lorum ponder e q" luBoritate , ac ft non tute ac certo ad antiquam verftonem libri Genefeos reftituendam (^ complendam adhibcri valeant. Fatebor quod res eft ; paululum in his (jj' ipfe h.ifitavi : id imprimis follicitabat gr angebat , quid in locis quihufiam Hieronymus , dum refert unum aut alterum illius Scriptur<e verjiculum , proxime addit : Pro eo quod nos pofiiimus in Hebrso ita fcriptum eft , (^c. vel, Ubi nos poiiiimiis &grcEce di- citury/f in Hebrso habet ita, c^c. At illud potifjimiim premcbat , quod habet idem Hie- ronymus ad Genefts cap. 30. '^'^. 19. zo. ubi poft allata de more hujus Scriptur^e verba: Et concepit adhuc Lia , & peperit filiiim fextum Jacob : «Sc dixit Lia : Dotavit me Deus dote bona : ex hoc tempore habitabit meciim vir mens, &i.c. ftatim fubjung:t : Ubi nos pofiiimus : Habitabit mecum , & LXX. interpretati Hint : Dtliget me : in Hebrajo habet , jez,buleni. Floe autem ft ita eft , inquieham , ut Hieronymus eo loci , 0- aliis ftmilibus , verftonem Latinam veterem fecunditm LXX. exhibeat , quo paclo proxime addit : Ubi nos pofiii- mus? ac ft ipf verba fuperiora de Gr£co in Latinum interpretatus fuerit. Nonne aptiiis fubftinxiffet : Ubi nos legimus, vel quidpi.tmftmile? Prxterea ft idem fr.igmentum peti- tum ejfet ex antiqua verfto?ie Latina, quomodo ibidem legeretur : Habitabit mecum, ubi LXX. ipfa Hieronymo tefte , ferebant , Diliget me ? Kum Hieronymus bene ftbi conftitiffet , LXX., Inter prctcs ipftfmet LXX. Interprctibus objiciendo (jr comparando? Hoc inquarn , ft- cut (^ alia qu.edam id genus injicicbant fcrupulum , Q' in dubit.itionem nonnullam adduce- bant. Veriim perpenfts omnibus , qt examinatis , in re fatis clara gj- perfpicua diu h.tre- re non licuit. Enim vera etft non diffitear indicata fupcrius teftimonia apud Hieronymum, nonnihil habere difficultatis, non tamen judicandum ejji exiftimo de toto opcrc , ex ill is ambiguis qt paucis admodum , cum fuppetant alia aperta (^ majore numcro , qu.c ambigui- tatem folvunt. Ac prima quidem , conftat Hieronymum hoc in opere totumpene Genefeos percurrere librum , (^ in eodem recenfendo , vulgo adhibere verftonem Latinam e.x LXX. Interprettbus. 1°. Huic interpretationi Latinam aliam inter dum fubjungere ex Hcbrxo , aliquando etiam f.v Aquila, Symmacho , (yc. 3°. Allata primnm una vel altera verftculo Latinjt verftonis /?- cundiim LXX. fpe quidem , ut dixi , adjungere alteram ex Hebr.eo , fed r.tro admodum inter ponere hoc dicium : Quod nos pofiiimus, vel , Ubi nos pofuimus, quod fupra fufpicio- ni locum d.ibat : quinimo multo freqnentius , qt pa^tm , ad comj/.tr.itionem int}itucnd.im , adjungere ifta : Pro eo quod legimus fupra; vel , Ubi nos legimus i vel, Ubi nos ha- bemus > vel, Ubi nunc dicitur ; vel. Hoc quod IVic poiitum eft ; iv/ , Pro eo quod in nof- tris codicibus fcriptum eft ; vel , Pro tali verba relato fupra, in Hebno habet; vel, Mul* to alius in Hebrxo, quam in LXX. Interpretibus (rclatis fupra) fenfus eft, cr ft' ^^ ^^''^ multis. Tern. I. A a At nulla ex loco lihri ejufdcm magis liquet id quod contendimus , quam ex Fr^fatlcfte ipjiufrrict Hieronymi in hunc I'lhrum , ubi fancius Doctor mcntcm fuam avcrtt , (^- totiitn conjUium fie n. trr.it : Studii noftri erit, vel eoL-um qui de libris Hebraicis varia fufpicanmr, errores refellere, vel ea qu2 in Latinis & Grxcis codicibus fcatere videntur , auftoritati luce reddere ; en mologias quoque icrum , nominum , atque regioniuii , qux in noftro fermone non relbnant , vernacular lingux explanare ratione. Dcifide fiquuntur ifia plane aurea : Et quo facilius emendatio cognolcatur, ipla primum, at apud nos funt tehimonia , propo- nemus5 &: ex collarione eorum qux fequuntur , quid in illis aut minus, aut plus, aut aliter fit, indicabimus. Neque verb, tnqtut , LXX. Interpretum, ut invidi latrant, errores ar- guimus , nee noftrum laborem , illorum reprehenfionem putamus , &c. His autem "jcrbis mtinifefte apparct h^c duo pot'lfrmum intendijfe Hicronymum : i°. Lt Hcbra'ico contextui fuam aucforitatcm, a nomitdlts tabcfaclatam, reflhueret. i°. Ut interpret/itioncs Gnecas, ac imprimis LXX. kcc non Latin as ab ipja derivatas, ad HebrMim tanqu.im ad fontem , ^ tcxtum primigenium exa&as emendaret , quod ut facilius prxflct S. Doctor , ilia ipfa , ut pr£ oculis erant , utriufquc Scripture teftimonia , profert in medium , ut ex collatione , in- quit , eorum, quid in illis aut minus, aut plus, aut aliter ejfct,jignif caret. Hoc ctiam do fie cxfequitur S. Pater in confequcntibus , ubi context its utriufquc fragment a paffsm , (jr/eeundiim Hehrmim , ^fecundtim LXX. latine exhibet, pojfponcndo unum alteri. Sentential tamen ex LXX. prolatx , freque7itiorcs fu?zt qtiam qu£ ex Hcbr.<:o translat/i funt ; qua autem adduniur ex Aquila , (^ Symmacho , aut ex aliis codicibus Latinis , rarijp.mx. Quod fpeclat ad fententias aut fragmenta , petita- e Grxco LXX. cunEix ilia accurate tranfcripta , operi nojlro ady.'.ngcre nil dubitai'imus , rati fcilicet ipfa , fi ncn fmgula , fal- tem plurima, (jr 'vulgo eo modo adhibit a fuiffe ab Hieronymo, cujufmodi habebantur in. ipfius codicibus. Non idem tamcn affirmatum velim de tefiimoniis latine prolatis , vel ex Hebrxo , vel e Grscis AquiU qt Symmachi tranflationihui : cum enim , ut ait A'lartian.tus nofler Not. prolix, in hunc lib. col. 559. Hieronymi verfio Genefis Latina, ad fonteiji Hebracum ex- j)reira, fex annis edita flierit pofl editum librum Hebraicariim Quxft. in Genefim, -non mi- rum ji ilia teftimonia.^ ex Hebrxo chat a, tunc latine rcddita fucrint ab Hieronymo , cum alia nulla ipfi prsfto effet interpretatio Latina , ejufdem Hieronymi verftone necdum ex- ftante. Si enim prius adornata fiiffet , illud ipfum pr.iftitiffet S. DoBor in hoc libra Qtiaf- tionum Hebr.iicarum, quod ^ ipje pr.tflare non dubitavit in comment ariis fuis fiiper Pro- phetas, ubi pariter adhibet utrumque contextum latine, ^ fecund.iim Heir. turn , ty- fecun- ditm LXX. (y ad ilium primum exprimcndum , tttitur "jerftone Latina qu.tm eliicubrave- rat , qu£ ipfffima eft Vulgata noftra : pro altera vera textu , illam ipfam u fur pat verfionem , qu£ tunc ufurpabatur in Ecclefta Latina , ut probabitur infra. Non negaverim tamen non- nulla refrrri in libra Quxftionum Hebraic arum teftimonia , feu potiiis verba , etiam fecu»' diim verfionem LXX. qua latine tunc reddita fuerint ab Hieronymo ipfi : fed prxterqukm qusd ifia minits mult a funt , ex quibus de aliis mtilto pltiribus , judicium feratur, dicen- dum his in locis S. DoSiorem conferre voluijfe Latinam verfionem fuorum cod.tcum cum tex- tu Gr£Co fui temporis. Conjeciuram noflram ducimus ex eo quod ait Hieronymus non fe- mel , textum primigeniumGr,xcum fruftra qu.trendum cjfe , qualis nimirum vigebat tempore Apoftolorum , nee alium fupereffe prxter eum , quo utebatur Ecclefta eo ipfi tempore qua fcri- bebat. Reftat igitur ut concludamus teftimonia ilia latine pajjim adhibita in libra Quxft. Hcbr. ex verftone LXX. plerumque mutub fumpta fuiffe ab Hieronymo ex codicibus Lati- nis , quos ad fontem Hebraicum exaclos emendare volebat , non vera ilia eadcm ab ipfi ex- templo latine fuiffe tr-inslata , quod inutile _(jr fupervacaneum ipfifuifftt. Nobis etiam hac in re ajjt'jitiri videtur eruditus Au5ior Quxftionum Hieronymianarum , nedum arguamur nos de propria ftomacho fecifft conjeffur.im ; ille , inquam, Auclor Quxft. 1 3.^. 437. dif- fer ens de libra Quxft. Heir aic arum Hieronymi , ait : Quxftiones illas fi diligentiiis confi- deremus , inveniemus aliud nihil elTe , priter collationem non admodum accuratam verfio- nis Latinx cum texm Hebraico, & verllonibus Grxcis, de quibus luam, Judxorumque fen- tentiam fubinde profert Hieronymus. Ut non ncgmm, inquit, utile hoc efle opus, optan- dumque ut in uni\erfum Vetus Teftamentum limile haberemus, prxlertim propter annqua- rum verfionum fragmenta. Etfupra Quxft. 4. pag. 1 10. ad hoc GincJ'. z. f. 1. Et con- fummavit Dens in die lexto, ab Hieronymo , in t a lihri fui , adhibit ::n> , id obfrvat I'tr doclus : Sic ergo habet, ad hxc verba veteris Latinx verlionis ex LXX. Interpreribus : Et confummavit Deus , ^c. Jam vera quod diximus fipra de libra Quxftionum Hihratcarum, idem quoque .iffirmari poffe exiflimamus de Auguftini Locutionum ^ Qu.iftionum libris in Heptateuchum , ma- xime vera de libris Locutionum , qui nimiriim libri Locutiones illas Scripture continent , ut ait Auguftintts ipfe, qux \identur fecundum proprietates , feu idioipata linguae Hebraicje •Vel Grxcx. Hi autem fcptem libri , nee non alii totidem Quxflionum , magnam fententia- rum feu leiiio7ium turbam , ad reflituendiim imprimis Htptateuchum noflrum contulerunt : at dc his , jhut de aliis plurimis Patrum Latinorum fcriptis , a[ltim eft k nolus fupra m Pritfatione generali , qu.e confulenda. Xjnum hie fupcreft notandum , vel potius deplorandum in primis hifce Scriptttra anticiuA lihris , fcilicet lacunarum tllarum frequentia, qttas explere non licuit : id Jane non conti- git culpa, noftra, fed Mf. codicum penurid, qui nobis defuerunt , maxime his in locis , non fine magna Vcrfionis ant:qu£ no[}r^, immo qt Rei publico litter arix, detrimento. Ouamvis efiam antiquorum Patrum fcripta ceteris hujus Interprctationis lecfionibus fmt rcfrta , >ionnulli tamen funt Scriptur.e libri , maxime hiftorici , quos vulgo ah ipfis citatos fruftra exquifieris , v. g. Paralipomenon duo ©- Efdr^ , ex quibus vix paucos verficulos decerptos reperias. At in Genefi, Exodo, 0^ h'umeris plurima admodum exftant , pauciora difide- rantur in Deuteronomio , fed multa paffim in Levitico ,ftciit (y- in libris fcqq. Jofue, Judi- €um (■;■ Ruth. Idem pene affirmandum de libris Regurn quatuor , maxime de Jtcundo, in quo lacunx frequentiorcs. Paucijjim.t quoque fu per funt , ut dixi , de Paralipomenon duo- hus, "vix quidquam de Efdr£ fecundo , nihil prorfus de primo. Tantu jaUurii flagitium ^ damni hie nos fruftra quxfterimus , deftendum magis quam perfequendum. Detrimenta ifta qucdam modo refarcientur ex adjunifa a, nobis verftone Vulgata, qu£ integra hie, nee alia fui parte minuta, vel deeurtata prodibit, quod utile (jr eommodum ettivis ,five doiio , ftve indoclo , nedttm grave ^ onaofum , futurum effe eon- fidimus. 7»m. /. Aij *CAPITULA LIBPvI GENESIS. Ex codd. S. Pauli, & Orat. edita a Jof. Maria Caro presb. Romae 1 688. & torn. I. nov. edit. Hieron. I. r\ E die prima, in quo lux f.ift^t eft. cap. i. jL/ t. I. !. II. De die fei undo , in quo cocUim failum ejl. c. i. i'. 6. III. Dc die tevtio , in quo terra eJ- mare. c. i. t. 9. IV. De die qtutrto , in quo ful , cJ- luna, (^ ficlU. c. I. t. 14. v. De die quiino , in quo ' repentia in mari , c' vo- Litilia ca.il. c. i, -gr. 2.0. VI. De die jexto, in quo *> qu^idrupedia ct- ferpen- tes , (y bcjii(£ , (jr omnia pecora , cr repentia , (^ homo. c. I. -(r. 14. VII. De die feptimo , in quo requievit , omni opere confiimmato , Deus. c. 1. f-. i. VIII. De "^ hoc libra in quo univerpt , qiufaHafunt, dicit. c. 1. *. 4. IX. Ubi prxccptum ^ dat Dominus Adm. cr mulieri ejus. c. 1. *. 9. X. Ubi [eduxit ferpens mulierem. c. j. t. i. z. XI. Ubi inierrogantur de nanfgrejfu. c. 5. *. 10. XII. Educuntur de paradifo , nefnmant de ligna vi- t(t. C. ^. J', i ?. XIII. Natifunt Ad/c Filii Cain & Abel . c. 4. 1. 1. XIV. Ci;« fff/V/t ' fratrem. c. 4. ^s-. 8. XV. Adit natus eft Serb pro Abel. c. 4. t. 15. XVI. De ^ gcnerationibns hoininiim. c. 5. K'. i. XVII. ^Hof/j placuit s Dfo, (y trdnftuliteum Deus. c. 5. V. 1 I. XVIII. Acceperunr fibi uxores filii Dei, cr iratus eft ^" Deus. c. 6. «-. 1. XIX. ' Noe placuit Deo ; cj- prtcepit illi Deus , tit faceret arc am. c. 6. *. 9. XX. -Ef ingrejfus eft Noe in arc am, q' factum eft diluvium, c. 7. «•. 7. XXI. ^ A-femoratus eft Dominus Noe , ci- eoru?» qui cum ilia erant , dr jiccata eft aqua. c. 8. *. i. XXII. Anno fexcentejimo (y uno ^ exivit Noe de ar- ea , ipfe , cr qui cum ipfa erant. c. 8. «'. i 5. XXIII. Benedixit Dominus Ne'e, cr filios ejus. c. 9. ■/■■ I. XXIV. Statuit Dmninus diluvium minim} futtt- rum. c. g. t. 8. XXV. De tribus ftliis Noe , Sent , Cljam c^Japheth : (jr de ipfo ubi inebri.ttus eft. c. 9. s-. i 8. XXVI. De generationibus Noe, (ir filiariim ejus, C. I O. Tt. I. XXVII. De commixtione'^ lingunrum. c. la.-fr. 52; XXVIII. De generationibus Thare , patris Abra- ham. C. I I. )('. 17. XXIX. Dixit Dominus ad Abraham : Exi de terra tua. c. li. j!'. J. XXX. " Vifus eft Domintis Deus Abrahn ad locum Sichem. c. 11. ■». 7. XXXI. ° Pramijftanes Abrahi, ^~ femini ejus. c. 15. *. 14. XXXII. Pugnaverunt reges quattior adversus quin- que , ci~ ceperimt Loth , ^ omnem equitatum Sodo- morum. p c. 14. t. i. XXXIII. Viftns eft Dominus <l Abrahd , ^ benedixit eum , (y dixit ei : Peregrinum eric femen tuum. c. 15. jj-. 1. 13. XXXIV. Fifus eft Dominus Abrahn , cJ- dedit eifi- gnum circumcifionis , 5- de Ifaac. c. 17. <. i. XXXV. Fifus eft Dominus Abrabit , cum irct per- dere Sodomitas. c 18. t. i. XXXVI. Fenerunt ' Angeli in Sadomis , cJ» manfc'- runt apiid Loth. c. 19. ir. 1. XXXVII. Pluit Dominus ^ fttlphur , ty ignem , (^ evertit Sodomam. c. 19. t. 24. XXXVIII. Locutus eft Dominus ad Abimelcch pro ■ Sarra. c. io. 1!'. i. XXXIX. Sarra peperit ftliiim , ci- vocavit eum pa- ter ejus , Ifaac. c. II. t. I. XL. Dixit " Sarra ad Abraham : Projice ancillam, & filium ejus. c. 2 I. t. 10. XLI. Jttraverunt invicem Abraham 6" Abimelech. C. il. t. li. XLII. Deus tentavit Abraham in Ifaac.'' c. n.#^. i, XLIII. Defiincta eft Sarra , (jr emit locum Abrabant ad fepulcium ab Ephron. c. 1 j. ]?. i. N O T vE. * Quo ex fonte prodierint hsec Vetera capitula , non ita facile eft deiiiiire ; Icilicet utrum adornata tueiiut ad ve:e- reni Latinam, feu Italicam Vcilionem ex LXX. an vero ad novam tianslationem Hieroiiynii ex Hebri-o , li qui- dem (ingula in utramque quadrate faiis apte videntur. Si tainen uitiufque compatatio fiat cum his capitulis , pliu-a forte in illis repetientur qu« magis fapiant vet. Italicatn , quamnovamVerlioneinex Hebt,to. Coiifiilenda potinlmum capitula V. VIII. XVI. XIX. XXXVUi. LVII. LVIII. LX. LXXIII. LXXV. * Repetnta fj volatilia ,3]. rept.itit:.-. CJ tialaf.lia. Gr. ;/5^£Ta K, 'aslsivd. Vulg. reptile ^ voLttilc. I. 20. b QHaJriifedia , &c. Ita Aiigiill. inir. c. i. t. 24. Gr. T=7/> a-Jro JVa , J, ifwi-ri , j. ,9-;/Ji'a Kj ri xtwh k -Trdrrct. rcc ifTiri. Vulg. I. 24. z^.jiimenta, ^ reptiliiX, ^^ kcflias i^ jumenta , ■^ emne reptile. <= De hoc lihra , Auguft. infr. c. 2. t. 4. Bic eji liter crea- »»r.f , ve\failiirx. Gr. At tii ii' (S/S^c? -,itkioii- at in Vulg. Jflx ftini generaiiciie! : edit. nov. Hieron. port verbum, dun , addit , i^ lie qti.ttiior fiiimiTiibits. " Dm , al. licdit : edit. nov. Hier. hoc capitul. ita exhi- bet : De btmime pajitn in p,xradifi> ; g nlii prxceptttm Jat Da- mintts AdiV , ^ cttttiiii iinimatittbits Adatn jmpojjtit numi/ias ^ de tnuliere formcita de cofla ejus. ^ Edit, nov. H'lcr . fyati-e7n fttttm. f De gctieral.hominimi, Gr. c. 5. f. I. /3i£ac? -/'rs'cf M i- tf uot;ji. Auguft. infr. til/er nati-jitatis hsminnm. Vulg. liber gemratitinti AJ.rm, S Dee Detti, al. Dffmino Deniirtus : ed. nov. Hicr, addit , (;J de Mathrifile J^ tine. " Detts , al. Dominus. ' Noe placuit Deo. Ita Aug. inf. c. 6. f. 9- Gr. rS QsS svvphi;Qs No^j. Vulg. Noe cutn Deo amhitlavit. ^ Memoraitis,3i. recordatiif. Ambr. infr. c. 8. ??■. I. «f- morfmt. Gr. aVr/iKi'tS-ii. Vulg. rectrdntus. ' Et uno exivit , nov. ed. Hier. 2/ '""> vitje Noe exiit de area , ipje , ^ qtii erant cutn eo. ^ LingnartttHy edit. nov. Hier. addit : ^ tttrre confijto.. nil ,'l^de getieratiombits Setn. " Edit. nov. Hier. Ubi vifu! ejl Abrx Sichem. Qito- niodo in .'Egypto pojito titlit Fharao S.trai in tixoremjibi. ° Edit. nov. f^ier. De promijjtotie Abr.i , ^Jentzni ejus, P Sodomoriim , edit. nov. Hier. addit : ^ Melchijedech obtttltt Abra decimas. 1 Abrahit , edit. nov. Hier. conftanter , Abut , & in fine addit : ^ gennit ei Agar llmaelem, ^ Angelt, edit. nov. Hier. duo angeli. ^ Sulphur, edit, nova Hier. ignem , 'i^ fulphitr de coelo , fj evertit Sodomam , "^ Jtltie Loth conceperrent de patre juo. ' Sana , Gr. conftanter , Xipfct. , edit, vero nov. Hier. Sara , cum Vulg. hic & infra. " Sarra , edit. nov. Hier. Sara , & in fine fubdit : J^ in Berfabt-e locutus ejl Angclus Domini ad Agar. ^ hi Ifaac , edit. nov. Hier. addit : gj de generationibus Nachor, XLIV. Pncep'it ' Bomhitis fcrvo , ^ profeclits ejl ; (ir itdduxit Rebeccam. c. 24. f. 1. XLV. Vixit Jbrahiim annis centum feptttaginta tjuinque. ' ■ U *■ XLVI. Generationes Ijmahel. "^c. 15. k-. n. XLVII. ^ Generationes If.iac. c. is. «-. ly. XL VIII. Facf.teftf.ui'eSfCirvifuseJl Domint's /fuac, cr dixit ci : Noli defcendere in /tgyptum : cr ha- liitiivit in Ceraris , iibt femin/ivit , ' a- invenit centupltim. c. 2.6. f. t, XLIX. Seiiuit /faac , cr ienedixit Jacob pro Efiii , (y- nefcivit. c. zy. t. 1. t. Dimifit If aac Jacob filium Jiium , itt irct in Ale- fopotamiani. c. 28. !(•. i. LI. Fidit Jacob vifnm> c?' Dominus locutits ejl ad earn, cir bcnedixit etim. c. 18. f. 10. LU. Fenit Jacob in Orientem , (j accepit filias La,- ban fibi ttxores. c. 29. t. i. LIII. Peperit Lia. Jacob viro fuofilios qiiatmr , cr ^ fietit a partii. c. 29. ^*'. 51. il V. Rachel dedit Jacob ancillam fuam Bahm , cr peperit ei duos filios. c. 50. t. i. LV. Et Lia dedit s ei ancillam fuam , cr peperit ei flios duosl o'ipfa peperit filios duos, q;' Dinar,!, c. i o. *. 9. LVI. "^ Alemoratus ejl Deus Rachel, <j?- peperit ei Jofepb ; ci~ jiatuit cum Laban de ovibus variis. c. 30. 5f-. 12. LVII. ' Dixit Deus Jacob : ^ Revertere in teriatn patris tui : ^ confecutus ejl earn Laban , ubi invene- runt invicem fibi. c. 31.*. ;. LVIII. ' Fidit Jacob cafira Dei, dr inifit nuncios ad fratrem fuum. ■" c. 52. t. i. LIX. " Fenit Jacob in civitatem Sicbimormn , ubi occiderunt filii ejus omnes inbabitantes propter Di- rtam. c. 5 ;. t. 18. iX. Dixit Dominus ad Jacob : Afcende in locum Bethel. ° c. 55. •». i. LXI. Fifus ejl Dominus ipft Jacob , (^benedixiteum , cognominavitque eum Ifrael. c. 55. t. 6. LXII. Ubi peperit Rachel Benjamin , dr mortua ejl : ■ (^ de generationibus Jacob, p c. ; s- »■• i }• LXIII. De generationibus Efa'u. c. 5«. *•. i. LXIV. De principtbus Ej'aii. c. ;$. *. 15. LXV. ^ui regnaverunt in Edom , priufquam ejfct rex in Ifrael. c. ^,(,. t. 5 1. LXVI. Dejofeph, & de fomniis ejus. c. 57. t. 2. LXVIl. Ubi miJJ'us ejl in puteum , c,- dijlraclus ejl 4 Jfm.'.clitis. c. J 7. i;-. i 7. LXVIII. Dejuda ejr Tbamar uxore fibi ejus , quit, erat vidua, c. 38. i*-. i. LXIX. Dejofeph. cy uxore ' Putapbare. c. 39. ij-. i, LXX. De his qui in carcercfomnia viderunt , (y in- terpretavit e a Jofepb. c. .^o. t. 1. LXXI. Somnium Pharaonis , quod interpretavit Jo' fcph. ^ c. ^i. ir. 1. LXXII. Ubi mifit Jacob filios fuos in jEgyptuyn , ^ cognovit eos Jofepb , cj- unnm ex ipfis reclufn , uf- que dmn veniret frater ejus Uenjamin. C. 42. f. i. LXXIII. ' Piivalu it fames , er vencrunt ad eum cum Benjamin; 0- mandavit patri fuo venire' ad C-. c. 43. *. I. LXXIV. Fifus ejl Dominus Jacob , & dixit ill: : Defcende in .'ligyptum. c. 46. t. 3. LXXV. " Cum jcptH.igtnta quinque animabU's intra' vit Jacob in jtyyptum. c. 46. t. 27. tXXVl. ^ Fenn obviam Jofc^) ifrael patri fuo. a 46. t. 28. LXXVII. Nunciavit Joj'cph Pharaoni , qiicniam ve- nit pater ejus. c. 46. if-. 3 1. LXXVin. Dixit Ph.naojofpb , ut ehgeret terram, in qua babttaret pater ejus. c. 47. y. 5. LXXIX. Habttavit Ifrael in ^gjpto , (y- dixit flia fuo Jofepb , ne fepeliret eum illic. Y Fi.xh autent Ja- cob annos centum quadr agint a feptem . c.47. t. 27^ LXXX. ^ Et infirmattis ejl Jacob , c,- bcnedixit filioi Jofepb alternis manibus. c. 48. *. i. LXXXI. Focavit Jacob omnes filios fuos ,^dixit eis qiu Ventura efent in novijfimis diebus , cJr define- tus ejl. '■•^ c. 49. ir. I. LXXXII. Fixitjojeph ^^ annos centum ^decern , (^ adjiiravit fratres fuos , ut cum vijitarentur , toiler rent fecum ojja ejus in terram fuam. c. jo. if. 22, Expliciunt Capitula. No T^. * Al. deeft , Dominus , cujus loco edit. nov. Hicr. ponit Abraham , Sc poft Rebeccam , addit : ^ Abraham Cethinam duxit tixorem. ° Edit. nov. Hier. addit in fine , ^ obiit. ' Al. Hx gencratimcs If-mncl : edit. nov. Hier. fie : De gt- tterattonibui IJma^l , ^ obitit ejus. ° Edit. nov. Hier. De generationibus Ifaac , al. Hie geite- ratioJies , ^c. = El invenit , s\. fecit : edit. nov. Hier. fimiliter , fecit , fed poft centnplnm , fubjungit , C? j'travit cum Abimelech. ( El jletii, edit. nov. Hier. y cejfavil. g Dedit ei, edit. nov. Hier. dtdit Jacob, pauloque poft : JJ fep. ei duos filioi ; ^^ de Mandragoris ; ^ tpfa peperit , ^c. ^ Memorattts, al. recordattts : edit. nov. Hier. memoratut ejl Dominus ; fiibinde delet , ei, & poft flatuit, fubdit , Jacob, * Edit. nov. Hicr. Dixit Dominus ad Jacob. ^ Revertere in terram patris tut : fimiliter habet Ambrof. infr. c. 51. Tf'. 3. e Graec.'AOTsrrpf'jK e/'5Tiif7HV -rf x«7/i3'5 5t. Vulg. Revert, in terram patrum tuorum. ' Vidit Jac. cafira Dei : fimiliter Ambrof. infr. c. 51. t. I. una cum Gr. ubi fie, eJJ'e yrafn/^^chm Qiv, qus verba abfunt a Vulg. ™ Edit. nov. Hier. addit in fine : ^ luHatus eft cum An- feh. " Et venit Jacob , Sec, Cc etiam Aug. infr. c. JJ.Tf'. i8. e Gr. Kai «^S'^y'laxuC ei'i, &c. Vulg. tr.wjivitqiie in. Sec. ° Afcende in locum Bethel : ita Aug. infr. c. 35. f. I. fi- cut in Grace, in quo , ff.otCnfii f/s -toctogtoc Ba^S-ia. Vidg. ve- to, ajcende Eaithel, edit. nov. Hier. addit in fine : ^5 abjecit omnia idola. P Edit. nov. Hier. hie fubdit : f^ obitu Ifaac p.itris ejus. 1 Edit. nov. Hier. diftrailiis Ijmatlnis. *■ Edit. nov. Hier. Pntiphare.Gr. FleTf-p/^i'^. ' Jofepb , edit. nov. Hier. fubjungit : ^i Jatlus ejl Domi' nus term yEgypti , ^ nati funt ei duo jilit. ^ Invaluit James : o'^nmt e Graec. e. 43. "]^. i. in quo , » (f^s ht^l^ iyi^L'Qsv in Vulg. veto , inte-rim fa>->tes omnem ter* ram vebementer premebal : edit. nov.Hiei. addit : '^ vene* runt ad Jofepb f.ures Jui cnm Benjamin , &e. " Cum jeptuag. quinque : ita Hier. infr. c. 46. It. 17. fic etiam in Graec. s/SAo^hxwthcti' ts- loco hujus cipituii , edit. nov. Hier. habet : Nomina fliorum Ifrael qui ingreJH ftmt in j€.gyptum. " Edit. nov. Hier. Vbi venit Jofipb oiviam Ifraeli. y Edit. nov. Hier. Et -vixit Jacob annis. ^ Edit. nov. Hier. Infirmatus Jacob benedixit , Sec. ^^ Et defuncltis eft : edit. nov. Hier, C/ defunilus ,fui!it « "" . i$ fepullHS eft in terra fua. '°'^ Annos, edit. nov. Hier. annis, pauldque poft , «» iiim vijitarentur a Domino , tollerent , Sic, O B S E R VA T 10. AD Vulgatam verfionem Latinam , minutioribus ty pis pofthac edi- tam, nullas adjungimus notas, quod nobis nunquam propofitum fuit, nee etiam ad rem noftram facit. Quia tamen Vulgatae editio- nem accuratam , & numeris fuis , quantum licebit , abfoiutam prjclo committere intendimus , qualis nimirum Sixti V. Pontiiicis Maximi ]Ux1u recogmra atque edita eft ; operae pretium faduros nos duxi- mus ii Romana coirecliouts in Latinis hifce BiMiis , pr^f.ni Fontificis juffu recognith ^ loca infigniora ^ obCervata ^ & dcnuo aiifla a Fra?icifco Ltica Bru- genfi^ ecdeji^ cathedralis AudomaToj:oUtana theologo & Decano ^ deintegro pervulgaremus i fubjundlo etiam altera UMlo^ continente alias leclionum va- netates in eijdem Etblm Latinis ex vetuflis Mfs. exemplarikis coUe^as ab eo- dem Theologo , qmbus fojfit perfeclior reddi feiiciter coepta corre£lio , fi accedat Summi Fontificis auJioritas. Ne autem hujufmodi corrediones , & varian- tes lediones , Nocarum noftrarum , Verfioni antiquae fubjedarum , ordinem ac feriem interturbarent , illas ad calcem cujufque libri eden- das rejecimus ; quemadmodum 8c ipfae editx funt ad calcem Bibliorum facrorum cum fcholiis Joannis Marianae , & Emanuelis Sa , Societatis Jefu facerdotum, Antuerpiae, ex officina Plantiniana, anno 1624. De his autem Vide Prsefat. gen. LIBER GENESIS. CAPUT P R I M U M. Ail. 14. 14. 17. 2.4. tf. 51. <5.i?J.J. EccU. 18. 1. Vui«ATA NOVA. r . *^ -^^^^^S N principio creavit Deus coelum & terrain. 1. Terra autem erat inanis &vacua,& tenebrs erant fuper faciem abyf- fi : & Spiritus Dei fere- bamr fuper aquas. 5 . Dixitque Deus : Fiat lux. Et fafta eft lux. 4. Et vidit Deus lucem quod eilet bona : & NoT^ AD VerSI t- I. sic iterum Auguftiii. 1. li.conf. t. 1. col. 214. b. ii8. d. e. & lib. i.de Gen. contr. Manich. to. j. col. 647. f. & I. de Gen. impeif. to. 5. col. 94. c. & 1. 3. de civit. Dei, to, 7. col. 100. b. Tertullianus vcro 1. de Bapt. c. 5. p. 588. b. In primordio Jiat Dens ca-liim ^ tm;iiii. at. !. contr. Hermog. pag. 411. c. 416. a. b. 417. b. c. 418. b. legit. In frinafio ficit , &c. Simili- ter vet. Irenxi Interpres 1. i. contr. ii.er. p. 86. e. ii6. b. Hilarius 1. I. de Tiin. col. 795. f. Hieronym. quaeft. Hebr. to. i. col. J07. c. Ambrolius 1. I. Hexa. col. 9. e. 16. e. 17. e. ij. f. & 1. de apol. Dav. col. 729. e. & 1. a. in Luc. col. 1509. e. 1314. d. & 1. z. de Spir. S. col. 654. a. Sic etiam Viclorin. Afric. ad Cand. p. 172. Fauf- rin. presb. 1. contr. Arian. col. 658. a. Euclier. Lugd. q. in Gen. p. 859. h. Auclor. q. Vet. T. ap. Aug. to. 5. q. 106. & 111. col. loi. d. f. 150. e. AuiSor 1. de pro- milT. part. i. ap. Prol'p. p. 91. c. 8c Vittor Vit. 1. 5. de perfecut. Afric. p. 40. b. Gr.ec. sV cipyn ivdIv:!v 0 > &c. t. z. Auguft. infra col. IIJ. f. legit, in fine, Jttftr aquas. Eadem rurfus habet quj: fupra , 1. I. de Gen. contr. Manich. to. i. col. 647. f. 648. f. & 1. 8. de civit. Dei, to. 7. col. zoo. b. Sic etiam quxft. 154. in Gen. to. 3. col. 411. a. & 1. de Gen. imp. col. 96. e. nili quod legit, ferebattir •, y)ro Juperferelativ . Tertul. I; de Bapt. c. 3. p. 388. b. Terra autem n-at tnvijib. 'i^ incom- ppjita , ^ tenehra erant Jnper aiiyJfufHt