This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

at|http : //books . qooqle . com/

T

C*-,v.-K ■:•' >■-••'' '■■;•;

6^

t+-s^ -

r.ferit,I^S.

? T irs ^ ''

r. .; i.

^^■PW BERNARrnP^|^»i^PFTL.DUuIOL.Lrr

S ,i t

.j,.-n'« / Ii"' •,., !.•■.» r --r, im-/Jt. • •■nc), f< ■'„■.•■.

W^^S^^^^^^^ 1
^ ^	fl^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^l^^^^^^^^^^lbj^^H
1	H
g	j^^Sv^^MMHa^jH
^	j^ j«t Tr KT Ch»u-ti ^H

ITINERARIUM

THOM^ CARVE, TIPPERARIENSIS,

SACELLANI MAJORIS

ANGLORUM, SCOTORUM ET HIBERNORUM SUB EXERCITU

C^AREiE MAJESTATIS MILITAKrTIUM, CUM

HISTORIA FACTI BUTLERI, GORDON,

LESLY ET ALIORUM.

NOVA EDITIO,

TRES PABTES IN UNO VOLUMINE COMPLECTENS, AD

FIDEM OPTIMOBUM EXEMPLARIUM ACCUBATA,

niAGINEQUE AUCTOBIS ADOENATA5 CUI

AOCEDUNT PAUCULA QU.fflDAM DE *

VITA mNEBANnS, NECNON INDEX GENEBALIS.

LONDINI: IMPENSIS BERNARDI QUARITCH, BIBLIOPOLS,

CASTLE STREET, LEICESTER SQUARE.

1869.^

Tke tnpmnoM cotuitti of 100 eopiet tm Tpoiper^ and two upon, veUtm.

PREFACE.

O enlarge the sphere of a work so excessivelj rare that even biUiographers seem to haye never heard of a third part till lately, is the object of the present pnblication — a reprint of Thomas Carye's Itinerary ; and such an aim may ezcuse a few trifling faults in the execution. The task was begun by the late Mr. Pickering, about sixteen years ago ; and, after being carried down to page 328, there stopped short, and laj useless in a warehouse, till Mr. Quaritchy some months ago, bonght the stock and resolved to complete it, with the addition of what could be gleaned on the life of Carye, and a Oeneral Index. In this form it now appears^ and is trusted will prove acceptable to the loyers of rare books.

Its scarcltj is not the onlj value of Carye's Itinerarj ; it contains im- portant details regarding Wallenstein, the Civil War in {Ingland, and the general historjof Christendom at the period; and all writers npon the Thirtj Years' War, who could procure a sight of it, have used it, though seldom with acknowledgment. It is styled '^ a curious and valoable work" by Coxe in his " House of Austria," and Harte's " Life of Oustavus Adolphus;'* indeed, the former says that everything in Harte's work, as far as regards Wallensteiny is based almost exclnsivelj on Carve. It contains a description of Ireland, and an account of Lon- don and its buildings, which are curious and interesting ; and here and there is gamished with marvellous narrativesy which are the m<Mre amu- sing that they aie told in a spirit of entire belief.

The character of Carve seems to have combined simplicity and super- stition with a fierce enei^, love of travel, and the coarse attribntes of a soldier. Indeed, notwithstanding his clerklj skill and the works he

iT PREFACE.

has leftt I think that he would have wielded the sword at least as well as the pen. Of hls life scarcely anjthing is recorded but what appears in his works ; his name is almost entirely unknown in biographical com- positions» and when mentioned is accompanied by erroneous statements.

Thomas Garye, whose correct name is Carue or Carew, and whom the Irish called CCorrain, was born in Tipperarjy at the yillage of Mobernan, in the year 1589-90. For his ftmilj he is proud to claim a kindred lineage with its &mous Anglo-Norman namesake ; and to refute a contemptuous assertion, made by an opponent, that his grand nephew Connel was ** a mechanic/' he states that Sir Row Carew» his brothery was married to the great Clarendon*s sister, Lad j H jde ; and also boasts of his ancestor Sir Thomas Carew, who in die fifteenth centurj had held high authoritj in Munster. His sjmpathies in manj respects were anti-Irishy and, though skilled in the Gkielic tongue, he professes his pre- ference for English.

His earlj jears seem to have been passed amongst the Bntlers, to whom, he sajSi he owed eyerjthing ; and it is not impossible his boj- hood maj haye been spent in the Ormond familj. Harris' edition of Ware states that he was educated at Oxford ; but I cannotfind a confir- mation of this assertioui which is perhaps but a misapprehension of the allttsion made to Carye in Wood's " Athense Oxonienses.'*' His writ- ings do not indicate that his leaming was yerj extensiye ; and although he writes Latin with fluencj and freedom, his language seems formed upon mediseyal models of composition» rather than those of the Augus- tanage.

He entered the Irish Roman Catholic priesthood, and appears to haye been located in the diocese of Leighlin. But the monotonj of such a life could not long content his restless spirit; and| under pretence of " yisiting some noble friends in the Imperial Armj/' and what he calls the " ardor juyandi inter milites proximi,'' he obtained a leaye of absence from his superior, the Reyerend Matthew Roche. This lioencey in the Itinerarj (p. 287), is dated 1634 ; but as he was in the Austrian camp all that jear, and as he states that in 1630 he left Ireland for the third time, I belieye that the date of 1634 b a tjpographical error

PREFACE. V

fbr 1624. Afismning it to be this jeatj and all circamstances seem to iaTour the conjectnre, he left Irdand for Germany in 1624. (His first jonmej from Ireland was perhaps to England or Scotland ; it does not at all eventB seem connected with the Itinerary.) Having stopped, aa chaplain, for fonr years with Walter Butler, a kinsman of the Marquis of Ormond, then senring as Colonel of an Irish Regiment in the army of Ferdinand II. of Aostriay he retumed to Ireland to Tisit his friends and to excnse his staj.

In 1630heagain8etoat; and here the Itinerary begins, bnt mentions no details of the joumej. He stopped with Walter Butler this time for two yean, and returaed at the period of the battle of Liitzen ; bat, after a short visit to his friends, started again in the middle of the year 1633. He made his way to Waterfordi thence to Passage, where taking ship for England he landed at Caermarthen, and proceeded to London, throngh Bristol» Merfieldf Reading, and Winddor. The great metro- polis strack him with admiration ; and he mentions Old St. Paurs, London Bridge, the Tower, the Exchange, Westminster, and Whitehall, in the most eulogistic terms. By a stratagem which all Roman Catho- lics were compelled to make use of, he obtained at the Royal Exchange the passport without which he could not leave England ; and exhibiting this at Gravesend, he embarked for Hamburg, which he attained in twent^-four days. From here, after some delay, and a stormy sea-pas- sage, he reached Dantzic, and resided there for a short time with the Dominicans. At the close of October he left Dantzic, and turned his steps southwards, visiting Thom and Posen» and passing through Breslau disguised as a trader» in consequence of its occupation by the Saxons. In spite of danger, he made his way unharmed through Silesia and Bohemia, and yisited a countryman in Prague. Early in Jauuary, 1634, he proceeded to Egra, and dined in the room where Wallenstein perished two months later ; coutinuing his jouraey, he passed through Cronach, Fulda, and AschafFenburg ; and then, turning southwards, Tisited Wertha and Heilbronny on his way to Stuttgard. Arriving here, he learaed the death of his friend and patrou Walter Butler, which had just then taken place; this was about September, 1634.

vi PREFACK

He now resolved to transfer his services, as chaplain, to Walter De- vereux, formerlj the chief officer, and now the saccessor of Batler; and who was the honoored murderer of Wallenstein. On Devereax's reco- rery from a woand received at the bloodj battle of Nordlingen, Carve accompanied him to the siege of Aagsbarg, and, on its sarrender, into Lorraine, whose Duke was struggling with the French. Charles III. of Lorraine found in Carve a warm admirer and an energetic vindicator, whose continual epithets for him are, ** this hero/* '^ the magnanimous Duke/' and ^^ that lightning of battle." Carve reached the Duke's army a little after Easter, 1635, and continued with it in its various border- expeditions during the remainder of that year and the entire of the next.

Devereax's regiment was ordered back into Oermanj in February, 1637, and Carve accompanied it in its incessant movements through Hesse and Saxonj, till in Maj he joined the main forces under Oallasy then about to foUow Banner, who had retreated into Pomerania. Thej at last retired into winter-quarters, and Carve shared with his countrjmen the extreme of suffering and privadon during the winter of 1637-38. Thej again, in Maj^ joined the armj, and Carve passed the year 1638 in Westphalia. He at this period obtained from Devereux that letter of protection which he quotes at page 288 of the Itinerarj, of which work he had nearly finished the first part, and I suppose, ibr the purpose of travelling to Mentz to procare its publication. However^ I do not think he made use of the letter till some months later.

In September, 1638, he first heard of the commotions arising at home, and he ejaculates a prayer that his countrymen would submit to the rule of '^ the most just king in Earope." In the opening of 1639, he and Devereux, with some friends, inspected a Jewish synagogue at Fridberg in Hesse ; and the Itinerary (chap. 34) gives a curious description of the visit, and the unconsciously insolent deportment of Carve.

With this narration he ended the manuscript of Part I. of the Itinerary, in April, 1639, and had it priuted at Mentz, with a dedication to the Marquis of Ormond. At this work he had been constantly engaged amid the excitements of camp-Iife. ^^ Not in the quiet chamber of study

PBEFACE. vii

has it becn composedy but beneath the tents of war, where my bnsy pen fbnnd no peace from the ominous clangor of the hoarse trumpet, and the loud roU of the battle-dmm ; where my ear was stunned bj the dreadful thnnder of the cannon, and the fatal leaden hail hissed round the paper on which I was writing.*' These words are in his dedication to Ormond. Carve does not seem to haye been with Devereux when the latter died at Pragne in October or November, 1639; I should, therefore, snppose that he was then in Mentz, snperintending his pnblication.

The appearance of the book created him enemies amongst the Irish in Germany, who did not wish that Carve, on the strength of a single alln* sion in St Bemard's '^ Life of St. Malachj/' should calumniate his country. There were letters^ therefore, written to and of him, in which he was admonished to recant what he had said of Ireland ; and lampoons against him were privately distributed amongst the Irish sol- diery. This conduct but served to render Canre more obstinate of his opiniony in which indeed he did not seek any other testimony to confirm him ; for, the words of an ecclesiastic being gospel trath in his belief, he cared for no evidence beyond the assertion of St. Beraard.

In Aprily 1640, appeared what is called the second cdition of the Itine- rary, that is, a Oerman translation of the book as far as then published, with a continuation down to the close of 1639, by WoIfFgang Sigismund Ton Yorbnrg, Deacon of AschafFenburg. This was published by Bal- thazar Kuntz, at Mentz, in consequence of the great demand for the work, which had received the highest success. In the following Sep- tember, Knntz brought out also the third edition, by Carve himself, only diflPering from the first in the addition of a 35tb chapter at the end, and the inserdon of the second and third epitaphs on Wallensteiu (p. 49).

On the publication of this, he was appointed Chaplain Oeneral of all the English, Scotch, and Irish forces, and in that capacity continued to serve with the army, notwithstanding the death of Devereux. In May, 1641 , he produced the second part of the Itinerary ; and from some vague words in his dedication to the Marchioness of Ormond, I am disposed to believe there was a fonrth edition of the first part published simulta- neously with the second part In the second part he performed the

viii PREFACE,

promise made in the dedication of the first, by addlng, as a sort of appendix, the '^ Prosapia Buderiana." With this he also added, at the end of the aecond part, his ^^ Yindicifle,'' which contain the letters above alladed to, and his own justifications. This is a most tmcnlent and ribald composition^ onlj snrpassed for coarseness of abose by the '^ Re- sponsio/' which he brought out more than thirty years later.

In tfae same jear, 1641, he published the ** Rerum Gkrmanicarumy I6I7-4I9 Epitome," a brief compendium, apparentlj for the purpose of a complete narratire of the war, as the Itinerary only commences with 1630. The foUowing year appeared at Mentz a Oerman translation of the second part of tfae Itinerary, which I hare not seen, and whose ezistence has been till lately nnknown.

After the death of Devereox, the Itinerary mentions nothing more of Carre^s own movements, or whether he still aocompanied the army. It is likely that about 1643 he went to reside at Yienna, in his character of Notary Apostolic and Yicar Choral of St. Stephen'8 Cathedral.

In March, 1646, at Yienna, he wrote his dedication of the tfaird part of the Itinerary to the Marqnis of Ormond, in which he mentions of this part that it was ^* prsdcipiti et intempestiro partii in lucem effusum." The Preface to the Reader states that this third part contains the war up to 1645, which is not true; as it concludes in an abrupt and un- satisfactory manner with the year 1643. From this, and the fact of the third part bring printed ^' sumptibus auctoribus" at Spires, 1646, with- oat any licenoe of the censory and not published either at Mentz, where the previoBS parts had appeared, or at Vienna where it is dedicated, I would conclude that his enemies had iised some powerful infiuence to suppress it, and prevent its obtaining the oensor's approbation. I sup- pose that the licence had been refused, and the latter part of the MS. destroyed; and Carve, to avoid its entire destmction, had it hastily printed, as far as possible from the power of his enemies, in its present state ; that is, without correcting the statement in the Preface regarding its extension to 1645, and only adding the Dedication, the very language of which betrays a dejection and humble spirit not met with in the two prior Dedications*

The '* Lyra seu Anacephalseosis Hibemis'' was nezt published by

PREFACE. ix

him at Vienna, in 1651. There 18 no date on the title, and Anthony k Wood, misled by the age and year stated on the portrait executed of Carve in 1660, and which was inserted into some copies of the first edition of the Lyra, places this edition in the year 1660, in which error he is followed by Harris. Zedler'8 Uiiiversal Lexicon quotes tlie dates of the Lyra'8 publication as first at Niirnberg, 1664, and aflerwards at Frankfort, 1670. There may have been a third edition of the latter date, bnt the former is plainly wrong.

After this time the pen of Carve reraained idle for a long space, ex- cept perhaps he, during this period, wrote some theological disquisitions, which, from afew words in the ** Responsio veridica,'' it would seem he employed himself upon, sometime before the reproduction of the Lyra. This was a new and improved edition, containing maps and plates and the portrait of Carve, with a continuation of the Annals up to 1666, which appeared at Suhsbach at that date; and three years afterwards was followed by a piece entitled ** Oalateus seu de Morum eleganti^," published at Nordhausen.

The new appearance of the Lyra again aroused the dormant rancour of his foes, amongst whom a younger writer had just eurolled himself. This was Anthony MacBruodin, a monk of the Irish convent at Prague, who had first begun to write in 1663, and had brought out some theo- logical works combating the doctrines of Carve. He was at this time preparing a voluminous work called the ^' Propugnaculum Catholicee Veritatis," and in its fiflh book he devoted his acrid pen to the dissec- tion of Carve's history, in a chapter headed ** De Carve seu Carrani erroribus et impostnris." This provoked from Carve the '* Enchiridion Apologeticum," a duodecimo that appeared at Nuremberg in 1670. In answer to this, a tract called the ^^ Anatomicum Examen Enchiridii" was pnblished at Prague in 1671 ; but, whether this was written by Friar Cornelius 0'Mollony, a relation of MacBruodin, or by MacBruo- din himself under that name, as Carve believed, I know not. In reply to it, Carve, then eighty-two years of age, sent forth his " Responsio veridica ad illotum libellum,*' at Sulzbach, in 1672. This book is a matchless torrent of unqualified scurrility. With an unparallelled energy

b

X PREFACE.

in one so old, Carve poured forth lavishly on MacBrnodin and all hig . enemieg everj term of abuse and degradation that the Latin language^ could yield. Tbe exertion of such an efibrt seems to have killed him,' for no more was written bj his opponents, and the date of his death is unknown. AIl writers who have mentioned him state that he died in 1664, in the seventy-fourth year of his age ; and the ^^ Nouvelle Bi<^a- phie Universelle/* with an amusing blunder, repeats the statement, although it adds in a note, '^ Carve^ however, in a book published in 1672, stated that he was then eighty-two jears of age."

These controversial tracts of Carve are the rarest of his works, as they were sought for and destrojed by the powerful foes he had raised up. The Lyra, in its historj of the Irish war, and the Enchiridion, in its support of the Lyra, contained remarks reflecting on Rinucciniy who had been the Pope's Nuncio in Ireland during the war. For this rea« son the influence of the Papal Court was exerted at the kindred Court of Austria, and Carve'8 writings were banned.

Carve's enemy, MacBruodin, I believe to have been the same person as ^^ Antonius Prodinus,'* whose historj of the Irish troubles in Charles the First^s reign appeared at Rome in 1721, edited bj the exiled son of Phelim O^Neill.

I must bere, ere <I close the liminary pages, express my deep obliga- tions to those whose kindnese proSered assistance and informatiou. First, to Mr. Henry Bradshaw of King'8 College, Cambridge, whose list of and remarks upon Carve's works were of rauch service, and who freely lent his copy of the Itinerary for the porpose of completing the reprint. Next, to Mr. Joly of Rathmines, Dublin, who with equal generosity ofiered and lent his copy for the same purpose ; to the Rev. Dr. Todd and Dr. Siegfried of Trinity College, Dublin, who very kindly took some pains to aid me from tbe library of Dubliu University ; and to the Rigbt Honourable Sir David Dundas, Q.C., wbo graciously facilitated my endeavours. To all tbese gentlemen the most siacere thanks are due from

MICHAEL KERNEY.

London, February 8, 1859.

BIBLIOGRAPHY OF CAIIVE'S WORKS,

Frvm the wymbliahed BiMiograpkical Indtx of Mr, QuASlTOH.

^TINERARIUM ThomcB Carve, cum historia facti But- leri, Oordon, Lesly, etc. 12mo. — MoguntuBy impensis auctariSf 1639.

RejBBbiichlein, iibersetzt durch P. R. continuirt und fortgesetzt studio Wolfigaugi Sigismundi k Yorburg, l2mo.—MdyntZf 1640.

The only copj of this, which I find in booksellers' catalogues, is that priced by Thorpe in 1842, moroeeo extroy £3 3s. and again £4 4«.

Itinerarinmy editio tertio, anctior et correctior, 12mo. — MoguntuB^ 1640.

, pars I. editio quarta, (?) 1641.

Itinerarii pars II. cui accedunt Yindiciee, item paucula qusedam de Butlerian& Prosapi&, 12mo. — MoguntuB^ 1641.

Rejssbiichlein Thomse Carve, ander Tfaeil, 12mo. — Mdyntz^ 1642.

The first copj of this eyer known was priced in the Catalogue of Weigel at Leipzig, 1858, 20 Thalers.

Itinerarium, Pars III. 12mo. — Spirct^ 1646.

Sets of the Itinerarium have been sold as follows : —

A complete set, three parts, 1639-41-46, was priced by Thorpe in 1836, moroceoj from £12 12«. toX-16 16t. ; bv Weijrol, in Leipzig, 1856, 1639-41-46, at 55 Thalers ; a complete copy, 1639-46, sold at Sotheby's m 1854, moroccoy for £B 8«. ; and in 1857, another copj, £7 5«. ; Thorpe priced a set, 1640-41-46, 3 vols. morocco, £12 12«. ', Hibbert's copy, complete, 1640-46, morocco, sold ioT£22 10«. ; Bindley's copy , parto I. and 11. oniy, 1640-41, fetched i&13 2«. ed. ; Uibberfs, 2 parts, ^3 18«. : and Colonel Stanley^s oopy of the first volume sold for iS20 10«. It is the third volame which gives to a set its high oommercial value ; parts I. and XI. being occa- sionally met with for about £2.

Rernm Oermanicarum ab 1617 ad 1641 gestarum Epitome, 12mo. 1641. The only copy I know of is that priced by Thorpe, moroceo, £5 5«. now in the Britiah Museum, Grenville'8 collection.

xii BIBLIOGRAPHY OF CARVE^S WORKS.

Ljra, seu Anacephalseosis Hiberaica, et Annales Hiberaise ad 1650» 4to. — VienncBf (1651).

There is a copy in the GrenTille oollection in the Biitish Musenm. I cannot find it in any bookseller^s catalogue.

Lyra, sive Anacephalseosis etc. cum relatione ad 1666, 4to. — Sulzhaci^ 1666. TJsually sold ftom four to five guineas.

Galatcas, seu de Morum eleganti&. — NardhustB^ 1669.

I cannot find a mention of any copj. It is not in the British Museum, nor in any other collection I know of.

Enchiridion Apologeticnmy 12mo. — NoribergtB, 1670.

Not known. A MS. note on the single known copy of 0'Mollony's " Anatomi- cum Examen," (now in Trinity College, Dublin,) says that the only passages re- maining of the Enchiridion are those quoted by O^Mollony in die '' Ezamen."

Responsio Yeridica ad illotum libellum cui nomen Anatomicum, etc.

Umo.—Solisbaci, 1672.

Friced in 1836, hj Thorpe, morocco, J£l5 15«.; which copy is now in the Gren- yille coUection, British Museum. This copy, as appears oy a MS. on the only other known copy, now in Trinity College, Dublin, sold in 1832, at Erans', for £39.

EPI8T0LA DEDICATORIA. Bmtrmdo, Perillustrilnu ac Oenerom Domima,

PHILIPPO LUDOVICO,

MetaropoHt. Mogunt. et Trevirens. EccL Domicellari,

S. Albani extra muros Moguntinos Capitulari,

ad gradus B. Mabl£ Virginis respectiTd

FrsB^sito et Canonico.

Necnm

JOANNI FEEDINANDO,

Baronibus in Beiffenberg, Fratribus GermaniB^ Dominis meis sommi colendis.

I N qoanta olim dignitate honoreqae, Rer. Perill. ac Oen. Dom. historise, earandemque Scriptores, apud cujusvis sortis hominesy fuerint, uon solum id SS. Scriptnras, sed etYeterum^thuicorum ad posterosdevolutascriptay luculent^ satis testantur. Multorum ut taceam ; Alex- andri Magni, Macedonum Regis» meminisse sufficiat, is enim tanto his- toriarum legendarum affectu tenebatury ut auctor fuerit, multisque solli- citationibns Aristotelem, quem Prseceptorem summ^ colebat, ad ferarum brutarnmqne animantium naturas proprietatesque ezactd conscribendas, instigarity iis qnandocunque liberet se oblectans. Quin etiam divini ingenii yatem Homerum» in tantis deliciis habuisse perhibetur, ut quo- cunque etiam locomm degeret, semper secum haberet, eumque perle-

xiv EPI8T0LA DEDICATORIA.

gendoy rem omnem mllitarem inde addisceret ac dbponeret. Nec male equidem, gravis enim omnino ac pemicioea humano generi res est igno- rantia, non solum publicis moribus obnoxia, et k veri cognitione mentes seducensy verum etiam privatas singulorum rationes ita perturbans, ut rerum domi forisque gestarum magnitudinem, bellorum ingentium peri- cula, varietatesque fortunae, minim^ vel videamus, vel caveamus. Unde Plato philosophus in Timfleo Oraecos ob historiae atque antiqui- tatis negligentiam vehementer accusat, quippe qui fabulis delibuti atque seducti) majorum suorum originem, resve gestas ignorarent, eos semper pueros esse dicens, nec quenquam d Grsecis posse senem ver^ vocari, quia puerilis semper is esset animus, et nulla ex antiquitatis commcmo- ratione prisca opinio, nulla cana scientia. Quod idem profecto Romanae eloquentiae princeps TuUius sentiens, histoi^iam lucem veritatis, ac vitae magistram appellat, in qua renim eventns, velnti in speculo contemplari licet, mores et quos imitemur, et quos vitemus sine difficultate cognbs- cere; nempe futurarum praesentiumque ex prseteritis rectam observa- tionem atque deductionem ut plurimum necessariam esse sciebat, neque dignius nobili ac principi viro reperiri studium qnam historise, atque ad reipubl. gubemacula natum, majore cum laude et fruge, non posse otium suum terere, quam in lectione auctornmy qni res public^ privatimque bene maleve gestas, cum fide litteris mandarint. Quamobrem sane non illi solum maximam merentur laudem, qui omnem operam industriam- que ad eas conscribendas impendunt, veram et ii qui iis summopere de- lectantur, ac veluti scopum summse glorise virtutisque semper prae oculis defixas habent, quaeque in tener& ac pubescente setate inde capescunt, esL maturiore fectft, in publici privatique boni commodum deducunt.

Id ergo cum me non lateat, quantopere lectione historiarum Rev. Pe- rill. ac Gen. Dom. oblectemini, quamqne avide ea, quse turbulento ac lestttOBO hoc totius Imperii Romani bello, rerumque omnium luctuosa conturbatione« hinc inde cotig^re, expetatis, decennale ver6 hoc Com- pendinm ad manus meas delatum sit, cogitavi Rev. Perill. et Gen. Dom. illud humillime ofierre et dedicare : libellum non tantum nobilissimo nominis vestri titulo insignitnm, sed animisetiam historiarum amantis- simis concordem. Hunc semper vobis comitem esse volo, ut, ciim multa

\

EPI8T0LA DEDICATORIA. xv

state profecti) in euDdem incideritis, reminiscamini, qneB calamitosa et sanguinolenta, tenerrima vestra setas asseouta sit tempora. Quem si eereno vultu exceperitis, Yobisque gratum esse intellexero, omnia summa me consecutum putabo, efficleminique ne qna difficultate deinceps nostra fatiscat industria, si laboribus aura vestrse benevolentis aspirare cceperit, id quod snbmiss^ expeto et oro. Deum Optim. Max. interiro precor, ut inter fanjus vitse ambages, atqne atrocissima desolatae patrise pericula, felices ac incolumes diu conservet : Moguntise, anno reparatse salutis aeterDse, 1640, 14 calen. Septembris,

Rev. Perill, ac Genero, Dam, Vest.

Humillimus atque paratissimuSy

JOHANNES BALTASAR KUNTZ,

Civis et Bibliopola.

lUustrissimo Domno, Damino

JACOBO BUTLERO,

COMITI OEMONl^ ET OSSOBLSl, VICE-COMITI DE TURLO, BARONI DE ABCLOE, ETC.

THOMAS CARVE

JTelicem in rehus ommbus progressum et prosperitatem, ex toHs ammi prcecordus precaiur,

|OMMENTARIOLUM de rebus in Germania, per proximum retr6 decenninm gestis, quem inter fastidiosas viarum molestias, infestumque literis, ac lucubrationi seriffi inimicum armorumstrepitum,8ubcisivishoriscom- pilavi, tuis manibus, Comes Illttstrissime, qukm possum demisse ingero, atque ad tholum humanitatis tuae, servorum tuorum postremus, lubens volens appeudo, orbi testem universo et propensissimae mes in te tuosque voluntatiB, nullis aliis ante hac testatse moDumentis» et tuae sbgularis in me nonquam satis deprsedicandffi beneTolentiffi mne- mosynon.

Non indignaberis antem (quod tua mihi prudentia pollicetur) quod inter tam multos Illustrissimae Dominationi tuse pacificos annos blandissimis formulis exoptantes, ego unusquasi extremse inurbanitatisfaomuluSy im- memor communis ritus, et consuetse humanitatis desertor, in alt]ssim& quiete pacis, k Marte donarium apparem. Apage, fort^ dices, pessimi ominis, et contra laeta auspicia inquietum commentarium, sed nec Itine- nrinm Perillustri Nomini nostro obtmdi sinam, qni cnm subdito mihi

c

xviii DEDICATIO.

populo quietos exigere annos in sumin& tranqnillitate maTelimy quam multis itinerum molestiis defatigari.

Sed ut dicam quod res est, non abeo k caeterorum pacificam faustitatem yoYentium consuetudine, multo ab hinc tempore prolat&, veriim quod vulgus Comitis sui promerendi grati&y ego idem majori afiectu, licet tectiori sermone, plen& manu reprsesento. Offero quidem de bello et cumbello commentariolum, sed in eonon domesticum,sed bellum exterum concludo, concludo, inquam, bellum sed bellissimum, quippe quod dum alibi immaniter sseviit, domi induxit tranqnillissimam pacis serenitatem. £t san^ nisi ejusmodi ad te mitterem bellnm, pacem tibi gratulari neuti- quam possem. Totus itaque libellus iste quantus, quantus tibi Comitum humanissimo dicatus, merissima est pacis congratulatio.

Qnod ver6 ad te potius qu&m ad quemvis alium suo impetu noster feratur calamus, non id quidem temer^ evenit. Complexus est enim ipse heroica tuorum facta, quae ad tuam qnoque totiusque perillustris stemmatis laudem spectant, portant nobilissimos majores et consangui- neos tuos Butleros, qui nt in patri^ semper fuerunt summi nominis, ita apud exteros, ob egregiam virtutem, praBcipuce auctoritatis. Age, vade, 61 lubet, in extremam usque Germaniam, Poloniam, Lituaniara, Hun- gariam, Bohemiam penetra, si vacat, et audi, si non Butlerorum tuornm fama Imperatori Romano, aliisque Regibus tequh fida, quam nobilis- simse prosapise tuae gloriosa ubique celebretur? Utinam (cum intimo id afiectus mei sensu ingenn^ proloquor) utinam, inquam, manes Wal- theri tui> cui annos plusculos individuus fui comes, in vitale corpus re- migrare possent, et se tibi in armis praesentare, videres utique virum inter arma potiiis ad amicam pacem, qnkm hostilia bella propensum , spectares virum in armis fortem, omni bellico apparatu nil potius spectantem, quitm ut Imperio Romano pristinam restitueret pro virili sufi, tranqnilli- tatem.

Hunc igitnr et plures ipsius similes, dum tibi in paucularum pagella- mm angustiis circumscriptam exhibeo majestatem, ne putes, Grenerose Comes, me belli duces ad turbandam in tuis terris pacem in Ormoniam inducere, adduco equidem, nec enim inficias ire possum, armatos heroes, sed confectis prop^ bellis pacificos, qui arma quidem portant.

DEDICATIO. xix

domi defensiTay foris offensiya. Yerbo. Yolant ipsi se sistere amplis- simo conspectai tuo, ut videas tuam gentem tam esse amplam, ut se intra patrise terminos continere haud queat, sed augnstiores in alienis terris non sine immortali familiae gloria et quasrere debuisse, et obtinere po- tuisse habitationes.

Dabit quoque Itinerarium hoc nostrnm soboli tuee, si quam tibi homi- num sator, Deus» concessit, aut porr6 concessurus est, stimulos nomen Buum, ad imitationem majorum suorum, amplificandi, et genus ad ulti- mas usqu^ terras dilatandi, dum yidebunt avos, proavosque suos, solo nixos DBOy relictsL patria externorum principum, regum, ac imperatorum fide et constantii su^ obtinuisse fayores, titulosque perillustri prosapiae suae nusquam pudendos.

Yellem hoc loco, nisi laconic& uti cuperem breyitate, nec tibi ullam legendo nauseam creare, syllabum pertexere eorum, qui si in patria haesissent, obscurum et ignobile exegissent ceyum, dum yer6 in eas partes ubi animos suos exerere, yiresque ac fortitudinem ostentare poterant egressi sunt, toti mundo inclaruerunt. Tu animo ipse percurre (liberse enim sunt cogitationes) non tantiim grandia tuse famih^se decora, sed et alia belli Germanici fulmina, qui san^ in omni suo splendore ignobiles fmssenty nisi in Imperium Romanum extendendi nominis causa profecti essent.

Videbisy Perillustris Comes, yidebis, inquam, tu ipse diem illum, quo se patriotse tui, sed et amiciti^ im6 sanguine juncti, patrise prsesentabunt squ^ glori& quam opibus conspicuos, et conterraneis testatum facient, quid ei preestare yoluissenty qui pro exteris principibus sanguinem et yitam exposuerint, quamque parati etiamuum sint pro tranquillitate pa- tris ad extremam usque sauguinis guttam belligerare, qui pro natione ignoti pacificanda, tam nobilia statuerunt sibi, toti familise, omnique patriae suae trophsea.

Ita igitur est, Comes Illustrissime, si yer^ loqui yolumusy hic com- mentariolus meus pacis potius qu^m belli est prodromus, quem tibi ego clientum tuorum postremus toto cordis affectn do, dico, consecroque. Quod si in eo parum concinna yideantur omuia, scias ea non domi in mosffiolo, sed belli sub tentoriis, ubi rauca tuba solenne suum tararan-

XX DEDICATIO.

tara insonat, ubi tympana bellum perstrepentia negotiosnm cakmum infestant, ubi ssva tormentorum bellicorum tonitrua horrendum immu- giunt, ubi fatalis plumbeorum globulorum grando chartam circumvolat et cum affectu scribendi, vitam prop^ excutiunt, esse fusa. Dabuntur quandoque quietiora tempora, quaudo pro facultate et otio longiore et concinniore serie minutatim calamo complectar omnia enucleatius, quas vel ipse oculis inspexi vel aliprum fide digna narratione accepi. Hsec nunc breviuBcula qualia qualia, optimo san^ affectu tibi inscripta, sequi bonique consulas, et me tibi devotissimnm tuo favore complectere. Dabam Fridberge in Wetteravia calendis Maii anno immortalitatis Btabilitffi, M.DC.XXXIX.

LECTOSI BENEVOLO ET PIO PACEM ET SALUTEM m DOMINO.

UIJ) enim malevolo, et ttutKis nostris contrario optem pacem? cum sacro eloquio attestante impiis nulla sit pax. Illi igitur qui meam insectahitur scribendi nte- thodum et rationem, non voveo aliudy nisi quas ipsejam animo fovet turbas et inquietudinem, Scripserunt ait jamplures alH de bello^ opera illa sumptusque rectius in alios impende- reniur usus. Tibi quidem, in quem voles laborum^ tuam impendere operam integrum sity mihi honestus iste videtur laborj qui non de polien^ di$ armis, qum nulla gero nisi spiritualiaf non de uxore, quam mihi ul- troned lege interdictam voluiy comendd^ non de calicibus supra debitum exsiccandiSy quod honestaiem dedecet^ sacerdotiumque meum dedecoraty debeo esse sollicitus. De sumptu ne labores, cum ille non tuo impendio, sed bonorum et benevolorum virorum gratia suggeratur. Absolvam omnia paudSy ita mihi lubebat et volupe erat, hanc pecuniolam qum brevis ad- modumfuitf non in alium qu^m hunc usum collocare. Quodverb multi alii de bellis variis scripserint historias^ id quidem non sum nescius, sed et illud certo scto, nullum huc usque meum iter^ quod hoc commentariolo complexus sum, scripsisse, Dein^ scripserint alUy et ego scribam, te quan- tumviSy 6 ZoHCf contradicente : quod si libellum meum legere fwlis^ abji- daSy Hcety non ideo totus quantus pessum ibity erunt qui eum mihi hono- rem fadenty ut legant et probent. Sed, inscripsi viro d nostris castris alieno et extemo ? Recth^ Quid verb hoc tua interest^ et cui alteri^ qudm viro inpaucis humanOy humanitatem hanc deferam^ cui ButUriana faci' noray qudm Butlero, qui in partem et amicituB et sanguinis et laudis venit^ inscribam ? cui bellorum externorum successus explicem^ nisi qui eos coram

xxii AD LECTOREM.

non spectarit ? forti volebas eum tibi dedicari : sed nondum de me id quidem es meritus ; ubi de mirabilibus et d communi tuoque sensu remotis rebus scripserOf tunc quidem istum expectare posses honorem^ cum quid scripsero quod tibi non desipiet, tunc tibi oggerere integrum erit. Odi, si scire viSf tam delicatos alieni nominis observatores, odi Catonianum super- cilium, moroso omnia notans asterisco. Odi Aristarchos illos perpetim in aliorumfacta lynces, in sua talpas.

Te verby Benevole Lector, pauca volo, te enixe postuloy ut hunc meum laborem facili admittas oculo, si quee exilia sunt qua scripsi, ne illa con- temnenda putes, magna omnes notant, minuta omnes pratereunt, itajity ut illorum sape nulla posteriiati relinquatur memoria, omnia igitur, magna et parvOy gravioris leviorisque momenti in codiculum meum referenda putaviy qwB quidem vel ipse coram vidi, vel d, videntibus et prcesentibus audivi.

Quod si fortl tibi displiceat stylus noster, noveris illum adolevisse in campiSy quid mirum si se comere nonpotuerit ? educatum esse inter milites, nil novum si rudiorem didicerit asperitatem : formatum esse ad (enearum fistularum fragoreSy veniam itaque sperat, si hinc inde tumultuetur.

Si porrb petas, quis mihi istud scribendi institutum injecerit, dicam, et rem ipsam sincerh edisseram. Luxerunt omni atate varii varios morte sublatosy nuper ecclesia Oregorium XIII. Pontificem Maximum : Impe- rium Ferdinandum II. Casarem semper Augustum : Hispania Philippum III. Regem Catholicum : Gallia Josephum Capuzinum consiliarium mo- nachum ; exerciius catholicus Pappenheimium et Tyllium nostra miliiuB columnas et hujus <Bvi Scipiones ; exercitus adversarius Cfustavum Adol^ phum Suecorum Regem ; mejam etiam aliorum dolore tristem, domesticum quoquefunus optimi Butleri mei tangebat plurimiimy quocum dulcissimos dies, eosque plusculos in omni confidentia exegeramy d quo suavissime sem- per tanquam frater habitus, cultus ut paterfueram ; cujus tanta benevo- leniixB cum par esse non possem, nollem tamen ingratus mori, fioc tandem succurrit animoy ut pr<Bclara ejusfacta mundo vulgata, inter homines li- bello aperirem. Viderem quantd cum invidid multas scepe expeditiofies optimis auspiciis susceperat, videbam ejus nomen ipso adhuc vivente tnt- que traductum, post mortem primum effulgere clarius : videbam verb etiam.

AD LECTOREM. xxiii

cliorum doctus exemplo, quam brevis, maxime inter milites mortuorum sit recardatio. Hac omnia ut in Butlero meo virorum omnium amantissimo caverem^ Historiolam seu Itinerarium potiHs hoc scribendum suscepi^ ut dum de multiSf quce mihi memoranda contigerunt, scriberem, etiam But- leri mei recordarer^ ac amorem meum quantulocunque hoc opusculo sal- tem publico affectus monumento testatum relinquerem, Voluissem quidem omnia ejus et Butlerorum aliorum facta uno solo ad id suscepto libello complexus essem, sed cum inter bellicos tumultus idjieri diffculter possit^ et id tranquillius otium requirat^ cogitationem illam in commodiora tem- pora deposui. Sufficiat nunc in decursu itineris mei, obiter tantijtm et per transennamy velut aliudagetis, de ipsofecisse mentionem. Tu verb, Inge- nue Lector,fruere labore meo^ quem tibi ex animo dedicOy et benepiis But- leri manilms precare. Nil ultra te retineo. Vale.

CENSURA ET APPROBATIO.

EGO infra scriptus auctoritafe mihi d Reverendissimo Domino summce sedis Nuncio Apostolico cansignatdet Imperiali diplomate confirmatd^ testor me hunc Librum inscriptum, Itinerarium Reverendi Domini Thomce Carve Tipperarie^isis, legisse nec quidquam Religioni orthodoxce aut bonis moribus adversans reperisse, imh multa bona documenta, verasque ab ocu- lato teste scriptas Historias invenisse ; Quare eadem auctoritate ubivis locorum eundem librum Typis vulgari et ab omnibus Historice et veritatis amaniibus legi posse existimo et permitto* Franc. prid, Cal, Maii Anno Christi M.DC.XXXIX

ALOYSIUS MAR.

L. C. A.

ITINERARIUM.

CAPUT I.

Ingressus in hiMtoriam, et series primorutn i Germanis Imperatorum.

PRIMO mundi exordio, omnis terrse ambitas, hodie tot bellormn mortisque cladibus exercitns, in qaatnor partes disterminatos est : In Asiam k fili& Oceani et Thesbidis sic dictam (quamyis alii filiam Manase Lij' dorum Regi prognatam yolant) qase ab Europi Oceano Majorico, et parte Mediterranei maris separatur : ab AiTic& yer6 Nilo fluyio seu mari Rubro discemitur ; occupat in longi- tndinem quinque miUia ducenta milliaria, in latitudinem quatuor millia quingenta sexaginta. In Africam, quae in longum quadringentis centum quinqui^inta quinque, in latum mille nongentis yiginti milliaribus pro- tenditur. In Americam, ab Americo Yesputio primo ejus inyentore sic appellatam, cujus longitudo et latitudo omnibus orbis partibus major, nec hodie quidem tanta quanta innotuit. Et Enropam denique ab Agenoris Phcenicis fili&sic yocitatam^ ^Tauro yiro militari inyentam olim, probabilis Historise fert fides, disterminatur hsec ab Asi^ et Afric& mari Mediterraneo ; in longum duobus millibus octingentb, in latum mille ducentis milliaribus protenditur. De h&c nobis sermo potissimus Buscipitury quam multis yiarum molestiis firacti bonam partem emensi

B

2 ITINERARIUM.

8umu«, sectantes militiam, pro Libertate Germaniae et Csesare : viro in paucb pradente etstrenuo fortunas, yitametsanguinem paciBcentes.

Dictam porro Europam k cascft gentilitate Iraperatorum sceptris mo- deratam, non nisi vetustatis ignari nesciunt; quomodo yer6 vicis- situdine rerum hiec potestas k gentilitate ad Christianos Reges ac Prin- cipes translata sit, historiis prolixioribus exequendum relinquo. £go ab Henrico Aucupe primo ez Oermanis Imperatore duco initia, conti- nuam seriem usque ad modemum Imperatorem Ferdinandum ejus no- minis III. semper Augustum protrahens. Erat hic Henricus ex Sere- nissim^ Ducum SazoniaB domo, adiitque Imperium anno per Christum restauratffi Salutis nongentesimo yigesimo ; cui successit Otto Magnus Aucupis filius imperayitque ab anno Christi nongentesimo tricesimo tertio. Fundavit hio Otto ^u complevit potiiis jam ante k pio parente suo ceptas eoclesias Brandenburgensem et Mdrsburgensemy erezitque ipse insuper k fundamentis non degener optimi patris soboles Havel- burgensem, Misnensem et Magdeburgensem : hic ipsus quoque Ludo- yicum Oallorum regem k suis sabditis iniquissim^ regno pulsum, in solium restituit ; yemsque Augustns Burgnndi& et Belgio Imperium auzit. Anno post natum Christum nongentesimo quadragesimo sezto. Hoc Imperatore k yivis sablato moles Imperii ad Ottonem II. devoluta esty qui tenuit sceptrum usque ad annum Christianum nongentesimum septuagesimum quartumy sibique successorem reliquit filium Ottonem III. qui jns eligendi Romani Imperatoris penes Oermanos esse yoluit. Anno millesimo secundo Imperium gubemare cepit Henricus II. et post hunc Conradus II. Roms est conmatus anno millesimo yicesimo septimoy qui Arektense regnum mortuo Rudolpho ejus Rege, et pulso Ottone sororis ejus filio Oermaao Imperio adjecit anno reparati per Christam orbis millesimo trigesimo secundo. Dein Cathedralem Spi- rensium ecclesiam condidit atque fundayit, in qua cum conjuge, filio, nepote^ ac pronepote Henrico III. lY. et Y. ejus nominis Imperato» ribus humari voluit, quorum monumenta etiam nunc illic spectantur. Henricus autem III. anno millesimo quadragesimo imperavit. Hen- ricus ly. anno millesimo octogesimo primo. Henricus Y. millesimo centeshuo septimo. Hos secutus est Lotharius II. anno instauratSB

ITINERARIUM. 3

salatle milleaimo centesimo viceBimo Bexto, et poet eum Conradus III. sub aunum Christi millesimum centesimum triceBimum nonum. Hinc ad Fridericum Barbarossam Imperii gubemacula deducta sunt anno millesimo centesimo quinquagesimo secundo, quem eetatis suae anno trigesimo octavo Adrianus lY. coronavit octayo decimo Junii anno millesimo centesimo qoinquagesimo quinto. Successio dein ad Bar- baroBsae filium Henricum YI. transiit anno millesimo centesimo nona- gesimo. Ab hujus morte sceptnim accepit aimo millesimo ducen- tesLoio octavo Otto lY. Quo imperante concilium Lateranense sub Innocentio III. Pontifice Maximo Romse est celebratum anno mil- lesimo ducentesimo decimo quinto, cujus decreta passim juri canonico iflserta extant. Post huno Romas coronatus est Fridericus II. anno millesimo daoentesimo vigesimo. Friderico mortuo Rudolphns Hab* spurgi Comes major animo qukui fortunis, cnm varii Principes Impe« rium oblatnm renuissenty sceptrum CseBaream non sine omine snscepit, anno millesimo ducentesimo Beptuagesimo tertio. Ab hujas obitu NasBOviae Comes AdolphuB Imperio leges tulit, anno millesimo du- centesiipo nonagesimo secundo. In cujus demortui locum substitutuB est AlbertUB Austrias Radolphi filius anno millesimo dacentesimo nongeBimo octavo. Post eum floruit anno millesimo trecentesimo sep* timo HenricoB YII. cui Buccessor designatus anno millesimo trecen- tesimo decimo quarto Ludovicus lY. Quem pone secutus anno mille- simo trecentesimo quadragesimo sexto Carolus lY. Carolum extrasit Wenceslaus filius anno millesimo trecentesimo septuagesimo nono. Sedem Imperii de hinc occupamnt Rupertus Comes Paladnus anno 1490, qai Heidelbergensem Basilicam Honori 8. Spiritus erexit, in qu& etiam et sibi et conjugi tumulum statui imperavit; 8igbmundas Caroli ly. filius anno millesimo quadringentesimo undecimo; Albertus II. anno millesimo quadringentesimo tricesimo octavo; Fridericus III. anno millesimo qnadringentesimo quadragesimo. His adnnmeratus est anno millesimo quadringentesimo nonagesimo quarto Maximilianns I. Archidux Austriae filius Friderici III. Hic genuit Philippum Bur- gandionum Ducem et Hispaniae Regem parentem Caroli Y. Qui Carolus orphanus relictus k patrb obitu ad Imperii gubemacula evo-

4 ITINERARIVM.

catus est : adiit Imperium anno millesimo quingentesimo decimo nono,

tenuitque triginta novem annis multaque egregia facinora imperio digna

perpetravit : laboribus denique fractus cum se imperio abdicare sta-

tuisset) Philippum filium Regem Hispaniarum renunciavit, in Ferdi-

nandum yer6 fratrem Imperium Romanum transferri fecit, Goloni»

Agripinse, die quinto Januarii. Ferdinando postmodum successit

Maximilianus II. Ferdinandi filius anno millesimo quingentesimo sex-

agesimo quarto. Fuit Maximilianus parens sex nobilissimorum filiorum,

quorum quilibet imperare merebatur, si fata ita yoluissenty scil.

Rudolphiy Matthiffi, Emesti, Maximiliani, Wenceslai, et Alberti. In

ejus locum eyectus est Rudolphus, deinde Matthias. Post Matthise

mortem Ferdinandus II. anno millesimo sexcentesimo decimo nono

Francofurti electus est; quo imperante immane hoc belli incendium in

Imperio exarsit ; cujus ad decennium prop^ spectator fui, ideoque pos-

teritati qu8B yidi, certis monumentis relinquere yolui. Ferdinandus cum

yideret se paulatim yirtute in tantis calamitatibus destitui, coacto Ratis-

bonae concilio Electorali petiit Regem Romanorum creari, qui sibi pau-

latim deficienti sine turbis k morte succederet in Imperio. Electus est

unanimi septem yirorum consensu anno 1636. Ferdinandus III. qui

optim^ de Imperio merito parenti substitutus est, cum is paul6 post

Yiennffi yitam felicissim^ pacatissim^ue posuisset. Plura non adjicio

nisi quod Imperii habe^ae semper Dbi nutu singulari, talibus concessae

sint, qui yel maxim^ eas renuebant : unde ego nostri temporis iniquissi-

mam conditionem incusans detestor, cum yarios principes ambitioso

ductos fastu ad potentiae imperialis fastiginm, nil pensi ducentes, jurene

an injuri& id fiat sine Deo, sine conscienti& eniti yideo. Quam yer6 id

periculosum sit, nostra docebit narratio recentibus omnino casibus foeta.

Tu amice Lectory alieno periculo sape, sciasque me non nisi yisa loqui,

quippe qui multis tragoediis yel actor yel spectator non otiosus interfiii.

CAPUT II.

Ubi compendiosi agitur de bello Gustavi Adolphi Suecorum, Gothorum ac Wandalorum Regis contra dcsarem.

I LADIUS Aquilonaris me iternm, ac tertinm Ibeml& ezcivit, sub annum Cbristi supra sesquimillesimimi trigesimum : quo eodem tempore Gustavus Adolphus Suecomm, Gothorum ac Wandalorum Rex, yariis. Regis G^Iise Legationibus, Principum ac Ducum GermaniflB pollicitationibus evocatus, magno cum exercitUy nec minoribns animis in Caesarem moyit, magnisque passibus quam mari tam terra circa S. Joannis Baptistae natalltia Stockbolmi Stralsundam perrexit ; quam leviter petens patentibus portis bon^ civitatis yenia ingressus est. Substitit illic parumper quoad propugnaculis, yallis fossisqne partim instauratis partim de novo erectis urbem qu^m optim^ mnniyit : inde postea ad alias ciyitates tetendit, quas facile in potes- tatem redegit, cum Csesareani in fugam versi hosti nil quidquam obluc- tarentur. Vices Generalis inter imperatorios tunc forte gerebat Excel- lentissimus Dominus Tuccatocont, qui cum exercitu Pomeraniam insidebat, Grartziumque ad Oderam in arctissimo aditu situm occu- pabat; hic cum militum animos in hostem magis qu^m Csesarem propensos, panicoque Gustayi metu ante cladem excordes animad- verteret, deserti urbe quantumvis munit^ mox se militii et dignitate abdicavit. In ejus locum cum potestate subvectus est PeriUustris Bominus Comes de Schaumburg animosus magis qu^ fortunatus miles. Hic cum se k Suecorum exercitu peti videret viribusque haud parem agnosceret Francofurtum ad Oderam citatis itineribus perrexit, iUndque onmi armorum genere caeteroque apparatu bellico qu6 facilius hostem sustineret, munivit Est Francofurtum non minus Pallade qu^

6 ITINERARIUM.

Marte inclytumy ad decorem et amoenitatem loco jucundissimo extruc- tum, hortis, pomeriis, vinetisque diveSy potestati Serenissimi Principis Marchionis de Brandenburg subditum. Huc opportunissim^ advolavit IUustrissimus Dominus Butlerus una cum Yicetribimo suo Waltero But- ler legionem insignem quindenorum manipulorum in PoIoni& propriis impensis coUectum adducens, Wallensteinius quidem ipsi omnique militi ipsius integram solutionem pactus fuerat, sed prseter yerba, post- quam Imperatori fidelissim^ adstitissent k Wallensteinio morte pras- yento (ut suo loco dicetur) pro labore et impensis recep^re nihil.

Interea Ratispon& ex comitiis optimatum Imperii, Excellentissimus Dominus Comes de TjIIy expeditur, qui utrique exercitui, Csesaris ni- mirum et Principum in Oermani& Confoederatorum, (Ligae yocabant) cum auctoritate prseesset ; qui nihil cunctatus uniyersalem militum de- lectum, non procul Francofurto indixit, cumque militiae robur yidisset, sine mor& hostem yariis locis nou sine adyersariorum clade audacter aggreditur, tum Rostockioy Noyo Brandenburgo, aliisque ad mare sitis ciyitatibus in fidem acceptis ad Magdeburgensem obsidionem exercitum applicuit. Erat Magdeburgum civitas sequ^ populo qu^ fortunis et facultatibus nobilis, situ et munitione celebris, quippe quae densissimo muro, duplicibus fossis, aggeribusque contra cujusyis hostis impetum circumcincta; inexpugnabilis merito dici poterat yirgo, nisi k yirgine expugnari yoluisset. Hanc ergo cum aliquanto tempore obsedisset Tjllius, multo quidem sed non yano labore, armati manu, in Impera- toris cui muItH cum pervicatiH diu restiterat redegit potestatem. Quis mihi hoc loco referat tam potentis ac yalidae urbis excidium ? Magde- burgum quod olim fuerat uniyersi orbis spectaculum, nunc miseriarum calamitatumque omnium moestissimum yisitur amphitheatrum^ £cce quomodo sedet sola ciyitas plena olim populo, facta estyelut vidua Domina gentium, Princeps populorum, facta est sub tributo : plorans plorayit in nocte et lachrymae ejus in maxillis ejus, non est qui consoletur eam ex omnibus charis ejus: omnes amici ejus spreyerunt eam^ et facti sunt ei inimici. Quot putas (dic sodes) hac uni expugnatione fortissimi nuptia- rum innuptiarumque foemiuarum animi, militum insano furore, ex« pugnati, cesserunt libidini ? Quot foci qnantumyis luculenti unico hoc

ITINERARJUM. 7

rogo sunt consopiti ? Quantse opes sceleratA yulcani andacift direptse in &yilla8 et fiiinum ezspiray^re? sed et imbelles muliemm meutes casteroqui ad omnem metum pronse masculos induerunt animos, sub- jectoque pirio pulyere cedibus, admotoque igne in aera gloriosi morte eyolare malu^re, qu^m prsedantium militum iniquissimis votis cedere ? Hoc sincer^ et sine fraude orbi testatum constanter facio, plures bac obsidione et ezpugnatione proprii manu, qnkm militum macheris machi- nisque bellicis occubuisse. Sic scilicet erat in fatis, ut qui legitimo imperio ad nallius principis nutum adduci poterant, suomet jussu in pemiciem quam sibi stmxerant, merent. Quis credat auctoratos urbi milites sibi cradeles hoc in excidio extitisse, qui licet k nostris ducibus nue negotio in fidem et tutelam recipi poesent, omnem tamen ckmen* tiam exduserant, cum se velut murum in fi>ri medio opponerenty eli- gentes patrio busto implicari potiiis qu^ incolumitatem cum hoste pacisci? onde miles Caesareus in justissimas iras efferyescens, obyia quxyis sternere, sedes opulentissimas diriperC) susque deque sacra pro- fanis confundere, omnem petulantiam et cradelitatem exercere, nobiles pariter et ignobiles, aris simul et areis dicatos in yincula trahere. Ipsnm etiam cleri caput Archiepisoopam captum Csesari ce« hostem pleo- tendum committere.

Finit& tam funesti tragCBdi& Illustrissimus lyUius aliquantisper illic sabstitit, vix ipse suis oculis credens, tam nobilem urbem, nulli illuc usque hosti subditam k se suisque in potestatem Imperatoris esse re- dactam.

Postquam yer6 tot funeribus pi^ parentasset, yictoriaramque Auctori Dso debitas laudes dixisset, in Saxoniam commigrayit, ut fidem Ducis Saxonic probaret : quem ut in Csesaris jussa nutare animad- yertity hinc inde leyibus yelitationibus aggressus, ad fraudes et dissimn- lationes adegit Simulabat enim mirari se cur yelut hostis impeteretur i Caesareano milite, cum in Caesarem nuUum unquam militem edux- isset, eum yer6 militem quem penes se haberet, non in Imperii Impera- torisque excidium, sed ad sui suorumque incolumitatem consenrandam coDscriptum esse : qu& quidem in sententii perstitit quoad Suecorum Rex intereepto ad Oderam Francofurto in subsidiam approperaret. Htc

8 ITINERARIUM.

lyilius demum intelligens qnkm yanis illuc usque spebuB lactatus esset, ad lipsiam exercitum admovit, urbemque (citra arcem tamen) subegit. Interea Saxo conjunctis cum Sueco armis, quod diutectumsub pectore foverat odium, uno impetu in CflBsarem et Caesareanos evomuit, instruc- taque acie, in latissimft circa Lipsiam planitie adversarios in prselinm invitavit. Quid bic faceret masculus Tyllii miles, pugnam detrectare tot victoriis clarus sine famae injuri& non poterat, decertare cum duplici hoste ne cordatissimi quidem Herculis esse prob^ videbat, opponere tamen signa sua bostilibus maluit qu^ metum prodere, coactis igitur in cumulum agminibuSy fidenter bostem aggreditur. Fit pnelinm, praeludunt majora utrimque tormenta bellica. Csesariani dum fort^ pluribus yictoriis contra Daniae Regem, Comitem Palatinum, etMans- feldium, aliosque Imperii hostes se plus efferunty qu^m plus erat, yictorias alias partas fcedissima strage miserandum in modum comma- cul&runt. Discite milites, alieni clade docti, nusquam hostem quan- tumyis imbellem esse aspemandum, induit nonnunquam trepidans etiam damula audaciam, et in adversarios insultum parat, ut si qua ipsa yitse dbcrimen eyadere nequeaty in eandem saltem pemiciem simul hostem impellat. • Ac licet prima pugnse auspicia Imperatoriis copiis fayissent hostisque grayi strage accept^ cederet, ubi tamen yidit se temer^ contemptum, militemque Csesareum partim prsedse partim quieti intentum^ reyocat in preelium animos, nostroeque incautiores, nec tale quid cogitantes opprimit, foed^ue fundit. Hic dum animosus Caesarianorum Ductor Tyllius, iu primi acie obequitat, suosque in hostem qu& yerso qu& facto animat, globulo plumbeo grayiter sauciatur, yidensque hostilia prseyalere arma, honestam fugam ulteriori militum cladi prseposuit, relictisque post se tormentis impedimentiBque omnibus in tutiora se loca transtulit. Contigit haec in opina clades ali^ semper Yictori hostium Tyllio anno partae salutis supra sesquimiUesimum centesimo tricesimo primo, mensis Augusti die sexto decimo.

Halc yictorii uterque hostis erectior agmina bipartito diyidit. £t Gustavus quidem suum militem per Misniam in Franconiam ac postea in Archiepiscopatum Mogimtinensem duxit, ubi veluti desperatis omni- bus Principes fugam arripu4rey relict& opim^ hosti prsedsLy quam amico

ITINERARIUM. 9

ante militi in stipeDdia negaverant, Bimnlque munitiones nrbesque fbr* tiasimasy solo auro argentoqae instructas sine milite foedissim^ destitu^re. Doz yerj> Saxouise cum suo exercitu in Bohemiam moyens bonam ejus partem cum nobilissimis urbibus et arcibus Brixa, Egrft, Elenbogen, Brandusio, ipsoque Bohemiee capite Pragi yictoriosis armis suis sub- jecit. Fuit hoc tantorum in 6ermani& calamitatum primum exordium, qaod ex solft armorum praecipitatione natuniy in sseyissimas miserias excreyit Si enim Ciesariani sustentare yoluissent prselium, quoad Comes de Tieffenbach et Genendis Aldringer uterque cum suis copiis accessiasety illuc res Imperii nunquam descendissent. Sed ita erat in &tis.

Hsec dum ad Lipsiam aguntnr Tieffenbach Silesift excedit per Lusa^ tiam, et cum tribus millibus selectorum militum occupat G6rlitz, Sittaa, et Bautzen ciyitates Saxoni duci subjectaSy fecissetque ulteriores pro- gressusy nisi insperat& TjUii clade percalsus yiam in Bohemiam relegere fiusset coactus. Itaque cum copiis suis equo-pedestribus Lymbnr- gensem ciyitatem ingreditur. Est Lymburgum urbs omnino yeuustis- sima, duplici muro cincta, quam circumquaque Albis allabitur. Huc Saxonics copise decem millia militum magnis passibus contendunt, citerioremque Albis ripam insident, eo loco quo ponte ligneo fluyius iosternitnr. Quoniam yero Saxonicum exercitum k Csesariano flumen diyidebaty Comes de Tieffenbach aditum pontis occnpandum ratus, quo Saxo ne in ulteriorem ripam suos exponeret : mittit igitur cum legione Hybemorum Dominum Butlerum, qui tumultuario opere propugnacula tarricalasque humiliores excitat. Quod dum yident hostes, quam mox magnis aggrediuntur aninus dictam legionem, sed haud minoribus repellantur. Erexerat Jacobus in primo hujus pontis aditu propugna- calam, panrum id quidem, sed egregi^ omni bellic& arte munitum, in qaod subsidiarios abdiderat plusculos, quos yetuit sub poenft capitis ante exonerare fistnlas tormentarias, quam hostis oumb in dictum propug- nacalam enixus esset : huc dum Saxones midto cum ardore concurrunty nil iile metueuteSy semel iterumque maxim& cum clade repelluntur. Quia tamen impetus adyersarise partis inyalescebat, coacti sunt Butle- nani deserti statione pontem transire, quem post se partim demoliti

c

10

ITINERARIUM.

gQDt, partim igne injecto exusserant. Hinc liostis nltimum capiend» urbs mediam ignitoB globos in civitatem ejacalatus est, eo saccesflay nt arbs rariis in partibas accensa, bonam partem conflagr&rit. Nec tamen yel 8ic in deditionem cogere potait, 8olat& itaqae obsidione maltft sao- ram clade ali6 commigrayit.

Baderas aatem poet malta in senritio CsesariB obseqnia prsestita, maleyoloram retalit odiam, (nec mirnm cam yirtas nemper semalos pariat) qaibas tamen at ae liberaret» deposait militiam Oermanicam et in Poloniam poetliminio reyersas est, yirtatemqae saam contra Mos- coyitas (qai tam Polonos bellis lacessebant) exerait.

Hoc eodem tempore Albertas de Wallenstein Oeneralissimi titaltm adeptai est; at sao loco plaribas exponetar.

CAPUT IIL

De Progres$u Gtuiavi Adolphi Sueeorum Regis in Imperium.

» ARTA ad Lipsiam nobili yictori& fosisqae Csesarianis copiisy in alteriorem Oermaniam promoyit Oastavns ^ Adolphas Saecorara Rex; transitoqae Wiircebargi z^ Mceno, Francofnrdiam aggressus, nec magn& oper^ in deditionem accepit. Dein Mogiintiam excarrens intra pancalos dies, prsesidii reramqae omniam ad diatur- nam obsidionem snstinendam necessariaram defectUySibisabjecit; sicat et alias qaasdam ciyitates, qaas liberas sea Imperiales yocitant. Unde &cilis ei per Dacatam Wirtenbergensem in Sueyiam patait aditas. Mox Donayyerdse Danabiam ponte nayali strayit. Est Danubius flu- ▼iorum totius fer^ Qermanise prinoeps, et prseter aliornm fluminam

ITINERARIUM. 11

ordinem contrario flnxu ez occidente in orientem labitnr; dncens Bcatnriginem primam ex Amoba monte, in Hercini& 8j\yk prop^ pagum Doaeaing sitOy allabiturqne nobilissimas BaTarie et Austrifle ciTitatefl, nbi semper cognominis, quoad se ezonerans in Illiricum nomen mutat, Isterqae dicitur. Hunc dum Suecus trajicere cum milite sibi subdito omnibus TiribuB connititur, ez adTer8& pontis parte oppoeitas Tyllii phalaages fbrtiter trajectum ipsiusTiginti quatuor horis perhibentes ani« madTertit,qnoadtandem pilis plumbeis uItr6citroque emiaeis fortissimum legionum Cssarianomm I>uctorem TjIIium, lethali Tulnere straTit, ez quo non muito post Ingolstadinm delatns animam Deo reddidity atque etemam post se memoriamy tot hoetium Tictor, apud seram posteritatem reliquit. Sublato campi dnctore, facile est tcI conjecturft assequi, qoantA celeritate se ejus ezercitus in tntiora loca receperit, quem non segniter insecutus hoetisytotam lat^ BaTariam infestaTit, injectoqne igne pagos, oppida ac nrbes ezurendo ; sacras Deo diTisqne aedes, monasteria Tiroramy fbeminaramque Parthenones depopulando, sacerdotes et reli* giosos miserum in modum mactando, Deo dcTOtas Tirgines sacrileg^ incestando, tandem Ingolstadio omnem ezercitum sunm admoTit; qui tunc munitioni illi cum potestate prseerant, haud multum ab hoete dis* oedebanty cui etiam eam tradidissent omni bellici apparatns munitio* Besque genere instractissimam, nisi tempori frausfidelioribns quibnsdam Ducibus detecta fnisset; conjecti sunt in Tincula proditores, ez quibus quidam Brassise Comes de Farensbach, qui cum Suecis coUuserat. Lalebat tnnc hostem de dolis detectis, cum urbi ipse approzimat, port- ssque consulto patentes ingreditur, sed moz k disposito Csesariano milite qninque tcI sez millia capitum nil tale opiuantinm sternuntur. Sed et ipse GhiataTus Adolphns Suecorum Rez capitis periculum adiit, dum enim proprior nrbem moenia speculatury globus ez urbe libratus, in caput equiy qui Regem Tehebat, impingitur. Quo quidem periculo percubns soluisse obsidionem qnantocjus putatur.

Hoc eodem anno MDCXXXII. Gkneraiissimus Csesarianarnm copiaram, numerosissimum militem in campum eduzit, ciTitatemque Pragensem Imperio reddidit, idque triduo ante Pentecostes; pabis imtL tot& Bohemift faostilibns oopiis, in superiorem Palatinatnm comr

12 ITINERARIUM.

migravity ubi se Fridlando conjnnxit Serenissimos Bavariae Dnx Max- imilianusy cum selectissimo exercitu, Habebat Wallensteinius in co- mitatu esseda duo, quse adeo imiformibus trabebantur equis, ut ne minim& pilorum labe k se mutuo distinguerentur : equi potissimam partem candidi erant, nisi quod candorem nigrse hinc inde maculae venustissim^ confundebant. Horum alterum ipse Dux insidens, Bo- jarise Principi una cum cohorte cataphractorum, centuri& equitum selectorumy et turmi equopedestriumy quos Dragones vocant, et agmine satellitii obviam processit, consiliaque de modo obsistendi hosti contnlit. Tum contra Suecos jam suis viribus diffisos, et ad montem Noricnm absqedere cogitantes, castra moverunt, ubi continuis velitationibus sese lacessiverunty quse utrique parti multo sanguine steterunt. Hic cnm Nobilissimi tres exercitus ob annonse difficultates diu subsistere non possent, Sueciy ut se periculis eximerent, onmia ad conflictum dolos^ disposuerunt ne fttga, quam in proximam vesperam meditabantur, ad- versariis innotesceret Totum dein diem, aliis atque aliis contra Cse- sarianos emissis, velut praeludia pugnae dederunt, eaque in noctem suse fugse idoneam produxerunt: sub noctem ver6 intempestam Norim- berg& per densam sylvam clam ad Saxones moverunt Postero diluculo ut nostri se lusos animadvert^re sine morft ad hostem prosequendnm signa toUunty ac Lipsiam versus abscedunt, quo ut ventum est Wallen* stein prselium Gustavo obtulit^ ratus satius esse de summ& rei confli- gere^ quam tot terras ad mendicitatem oogerey totque millia hominum fame sitique conficere. Consensit quidem hostis in conflictumy sed cum Caesaris militem sibi superiorem prob^ nosset, noctu iterum sub silentio signa ad quinque milliaria isthinc protulit Qu& fraude Wallenstein animosior, exercitum suum tripartito divisit, cujus partem unam Pap- penheimioy alteram Holckio tradidit dueendam, tertiam denique secum retinuit, de hoc utper exploratores certior, redditus est Oustavus, contra Wallensteinium ivit : de Regis contra se adventu Wallenstein k rustico doctusy totam noctem cum exercitu ad conflictum ordinato, vigilem exegit, simulque evestigio Pappenheimium in succursum adesse jussit, qui nil cunctatus adfuit prselio jam cepto^ nec morl cum equitatu hostem et ipse Pappenheim aggreditur tanto impetUy ut prseter chulem adver-

ITINERARIUM, 13

sariis inatam ipsnm etiam Suecise Regem strayerit, qui quidem non innltns cadere yolnit, quandoqnidem et ipsns Pappenheim eodem pnelio fnsns occisnsqne est. Ita nno eodemqne praelio dno fortissimo- rnm ducnmy quomm similes nescio an Germania toto retro belli tempore habaerit, fatis concessemnt. Reginm cadaver Suecis Scotisqne qnan- tnmTis obnitentibns Cssarianis ^ prselii loco snblatnm est : totoqne reliqno die fortissim^ ntrimque dimicatnm, ambigno diu marte, qnoad deniqne Pappenheimii peditatus cum nocte accedens pro Csesareanis litem diremit, integra agmina Snecomm nt in loco prselii steterant, fusa snnt, reliqni fugati. In tenebris itaque discessnm est ntrinque, relictis tormentis majoribns ita ambignft yictori&y nt nentra pars sciret victome an yicta esset.

Ego circa hsec tempora per Poloniam, Daniam, et Nortwegiam in Ibemiam contendi. Qno in itinere cnm Poloniam transirem, mirabile mihi portentnm obtigit Tidendnm. Erat cmcifixi Christi simnlacmm more Christiano et Catholico erectnm, non procnl k pago Omdin, in cnjns capnt Snecicns fhror gladio^ seu nt alii, secnri sseyierat, ex qno Tulnere etiam tnm recentissimus scaturiebat sanguis, qni hodie etiamnum manare dicitnr: hoc, excita miracula Jndsea mulier, surda, et mnta, plena spe optimA, contendit, integramque inde sanitatem retulit. Hoc ego ipse ocnlatns testis coram Deo verissimnm adstmo.

CAPUT IV.

De nostro ex Ibemid per Britamiam in Germaniam Itinere.

LUSCULI olim Ibernise Insulimi variiB commentariifl illnstrftrunt, unde longiore hoc loco discursu haad opuB : illuc curiosum lectorem, qui plura nosee deai- deraty remitto, hsec obiter nobis insinuasse sufficiant. Ibemia olim ab Himeco seu Hibero Gralhelis et Scotas (unde Scotia nomen Bortita est) filio, dicta creditur, yel, quod vero similius, ab lern^. Divieftque anno post Christum natum trecentesimo sexagesimo in quatuor partes seu proviucias sive ducatusy qui hodie quatuor archiepiscopatus appeUari videntur. Fi- dero orthodoxam recepit anno post parientem Yirginem quadringente- simo trigesimo tertio. H&c in In8ul& Tisuutur quae omnem prop^ fidem humauam excedunt, nisi etiam nunc hodie eyidentissima extarent mo- numenta, quse ipsemet coram oculis usurpavi.

In Ultoni&, insulae hujus parte, lacus Niachensis est, in quem si pa- lum figas ligneum (mirabile visu) e& parte qu& terrse inhseret in ferrum quantocyus abit, altera quae aquis alluitur lapidescity reliqua lignea manet ut ante fuerat. Visitur non procul inde et alia insula in ducatu Momonise comitatu Typerariensi, in qud. nemo unquam moritur, et licet illic morborum vis homines affligat, nunquam tamen ad mortem deducit, quam diu inibi detinentur, unde Viventium Insula vocitatur. Hanc etiam insulam ego ipse vidi. Ibidem spectare est et aliam insulam, in qua mortuorum cadavera sub terri nec tabe nec alio quovis modo resolvuntury unde post annos plurimos omnis retro posteritatis avi, proaviy majoresque imiversi clarissimi distingui possunt. Non procul inde alia monstratur insula ubi prstervolantes aviculaey virtutem volatus perdunty adeo ut nisi ali6 efiTerantUTy alarum remigio uti nequeant;

ITINERARIVM: 16

BoleDt hiijns inBulfle yiciniores accolse, qaotannis hinc gregatim omnis generis ayicalas scaphis ad exteroe deportare. Fontem qnoqne ajnnt esse in comitatn Cilkinensi, dacatns Lagenise prop^ territorium Domini Comerfort, qni fluxnm reflnxumque intra yigiuti quatuor horas patitur. Portenta omnia excedit Purgatorium quod S. Patritii nuncupatur ; est que antrum seu specus aquis seu lacn circundatus, in provincia Ulto- nisBy in qnem peregrini ante sceleribus expiati, ac sacro epulo muniti ingrediantnr,illicquevigintiquatuor horis orationi etvigiliis incumbunt ac ssepe miserabiles ejulatus, ferarum etiam clamores andiuntury viden* tarque multa qnse vix verbis explicari queant.

Est cseteroque Ibemise insula omni fructas genere fceta, et ab aeris temperamento saluberrima, omnibus venenosis animalibns etiam aliunde illatis mortifera. Incolae ab libcralitate educationis et momm com- mendati; nisi quod bonomm suoram sint prodigi, et glorise appeten- tissimi, qui licet literis non ita exculti sunt, in fide tamen orthodoxa firmi et stabiles, exteroram et maxim^ virorum Ecclesiasticomm amantes, ex Angelorum commercio dedocti sunt pristinam illam Bar- faariem, quam S. Beraardus Clarsevallis Abbas in vita Malachifle Ulto- nienaibus exprobrat dicens, sicut piscis in mari non sapit salem, ita Malachias inter Barbaros (id est Ultonienses, inter quos Archiepiscopus Ecclesiam rexit) nuUam Barbariem traxit. Est etiam hftc in Insulft multa varietas fontium, lacuum, fluviommy montlum quoque et cam- pomm planissimomm. Consemntur inibi horti, pomaria, viridaria, civitates quoque nobiles ad omnem elegantiam extmctse reperiuntur. Ptttabant ex antiquioribus quondam scriptoribus in Iberai& perdices non reperiri, sed nec carpiones, cum tamen hodie iis sit refertissima, ut videre est in nobilis8im4 Illustrissmi Comitis Richardi Boje piscinft ubi carpionum prop^ infinitus est numerus ; non tamen abnuerim car- piones ab Anglis primum in Iberaiam esse illatos : reliqua hujus terrae bona brevitatis memor non attingo, sed alioram prolixioribns historiis exequenda relinquo. Nunc ad iter meum revertor.

Dicto igitur vale amicorum integerrimus Vaterformiam abii. Hsec civitas i numero6& populi multitudiney qukm mceniorum ambitu, potius est oommendanda, que ut in fide orthodoxft est fervensy ita viromm

16 ITINERARIUM

doctriii& et Banctitate conspicuoram ferax, neque enim orbis est angalos in quem ejas yirtatlB gloria non penetr&rit. Hinc ad passagiom con- tendi abi sex assiam precio sat laat^ die integro yivitur, unde con8cens& nayiculi in Angliam Bolyi, et primo Mimertum, tum Bristonem amplam ciyitatem emporiumque nobile attigi, mox prseteryectus Mersfildam, Redenam, Wengeriam, Londinum ciyitatem k commerciis et fam& notissimam yeni^ in qu& prseter celeberrima sedificia tam sacra qukm prophana yidi templum, honori S. Pauli erectum, cui nescio an simile usquam yiderimy crassissimis enim columnis .ad prodigium incubat, tectumque plumbi lamin& stratum, altissim^ exsurgit. Instauratum est hoc templum Regis hodiemi sumptibus. Cseterum ciyitas celebri fluyio alluitur in quem fluxus et refluxus est maris^ unde nayigiorum opulen- tissimis mercibus oneratorum plurima illuc ducitur copia. Imminet fluyio immani opere et sumptu pons lapidens, in quo officinse merca- torise visend& serie erectae suut. Ostenditur quoque h&c in urbe turris yastissima, quse undique aquis aHuitur^ circum quam ferse discurrunt exterorum populorum rariores, et meo quidem tempore istic yidere erat, tres leoneSy duos pardos, felem Indicam quse quantitate canem noe- tratem sequabat Lupum insuper unum extra quem tota Angiia nuUum ferre dicitur. Duas prseterea aquilaSy nigram unam, alteram candidam. Vidi quoque h&c in urbe Telonium nobile in quo mercatorum illuc appellentium causae seu controyersise ratione nayigationis exortse deci- duntur. Prsesident hic quatuor equestris ordinis yiri non minus strenui qukm doctiy quorum arbitrio omnia relinquuntur definienda. Quisquis Londino solyere ali6 desiderat sjngrapham horum judicum sigillo munitam habeat necesse est, quam inquisitoribus postea in Oravesin exhibeat. Solent hoc loco omnes adyenas seyerissim^ examinare de fidei controversiisy et juramento adigere quod Angliarum Regem caput Ecclesise Auglicanae agnoscant Sed fiusil^ est Catholico invenire, pseudolumy qui jnramento praestito STUgrapham sibi yendaty qu& tutus libere k portu solvit. Yidi quoque antiqui operis Basilicam, Westmo- nasterium appellant, in quA Regum sepulturse yisuntur et epitaphia sumptu regio &brefacta. Chorus interior Cathedram exhibet super qoam Reges, Diademate imposito, inaagurantur» Supra eam ex yin-

JTINERARIUM. 17

cbIo ftmo dependet tabellay ciini hftc epigraphe,

Ni/allatfatwn, Scotiy quocunque locatum, SfC.

Qnam Fergatiii8 primus Scotiae Rex ex Ibemi& in Scotiam transtalit, hioc poet modom in Angliam ablata est. Prop^ dictum choram loeos spectatur in qno Regam icones ita ad vivam expressse reservantur, ut prop^ spirare in mut& tabulft videantur. Regias sedes templo yicinas Aulam Candidam nominant, ubi quot diebus magnificae extruuntur epulae, ad quas liberrim^ omnibus mi^atibus tam exteris quam inqui- linis accumbere integrum est. Hinc Oravesin navigayi exhibitaque 87ngraph& me& mox ad aliam navim transii, cui cum contrarius esset Tcntus, non nisi post viginti quatuor dies Hamburgi appuli. Ham- burgo postea Lubecam cursum navigationis direximus» ciyitatem non minus elegantem quam ab omni munitionis genere contra hostiles im- petus munitam marique Balthico injectam, ubi continua est abeuntium adventantiumque navigiorum vicissitudo.

CAPUT V.

De Itinere meo Gedanium versus.

\ D ripam Maris Balthici dum commodum ulterius pro- movendi expecto opportunitatem, duse facil^ labuntur hebdomades antequam Gedaniam solvere possem. ConBcen8& tandem navi adversis ventis et tempestatis yi Tari^ jactatus sum, sed cum procedendi non esset modns, anchone haud citra periculum jactcs sunt. Tempestas enim neva ipsis yiginti quatuor horis nos dirum in modum ita exagitayit, ut scaph» k prstorift resecandse fiierint. Mitius tamen in nos qu^m

18 ITINERARIUM.

alioB haec procella detonuit, quse quidem alibi naves plosciiIaB flac- tibos inTolait. Hic igitar dum nos inter mortb yitaeque spem dubiam subsistimus, maris Domitori fluctuumque Induperatori supplices fimusy qui pro iufinit& sufl misericordi& mortis nos fisiucibus clementissim^ ereptos incolumes tandem in Oedanensem portum ssepe diuque deai- deratum Re^que Polonis subjectum exposuit.

H&c e&dem tempestate ex Lipstadianis Danorum Regi subditis in- teri^re hominum triginta millia, un& cum civitatis Lipstadianse medie- tate, nec etiam Hamburgensibus institoribus pepercit, quibns immania damna intulit.

Gedanise diverti apud viros religiosos, qui k S. Dominico, primo eorum fundatore, nomen habent: inter hos reperi patrem unum His- panum, hominem in paucis mansuetum et humanum, qui mihi retulit, se quoque k dict& tempestate cum comite suo (erat is Hispaniarom Regis Legatus) deprehensumy vix aut ne vix quidem, idque ope magns Matris Yirginis Stellae maris, procellae impetum evasisse. Hic enim, cum alteriuB sectae viri religiosiores qui e&dem navi yehebantur, ad solennem decantandi psalmos suos consuetudinem in unum locum con- flaxissent Hispanos ad comprecationem yenerationemque Matris mise- ricordiae adhortatus est, cujus benigno faTore omnino putabat nayem salyam in tutum evasisse. Fiebant tunc fort^ hoc in monasterio exe- qmsdy seu justa funebria Nobili cuidam Polono, Regi olim k cubiculis (quibus ipse etiam Hispanise Legatus intererat) hoc fer^ ritu. In medio chori coenotaphium (castrum doloris Tocitant) erectum erat, quatuor innixnm postibus, ac undique instratum lugubri pannOy ac vario em- blemate natalitiorum insignium afiabre illusum ; circumstabant in ar- genteis candelabris tsedse mortuales, lampadesque plurimse dubium lumen afiulgebant, ad aram pull& instratam veste Achimandritaquidam Tir imprimis graTis, faciebat qui cum ad ETangelii lectiotiem penre- nisset, tantisper substitit dum pro concione encomia seu laudes defuncti dicerentur. A concioncy sacro prsesentes hanc ad oblationem (offerto- rium communiter dicunt) tenu^re processionem. Moesta imprimis Tidua, comitata duabus nobilibus foeminisy cum suft sobole et famulari comitatu primum ducebat agmen, singulse nobilem quendam heroem

ITINERARIUM.

19

dnctorem ad latas habebant, yestiebantar omnes nigm, deflnente ex ciqpite in totnm corpus crassioris fili tel&, qn& se ita inyolyebant, nt yix oria narinmqne extremitates apparerent. Ad altare ubi yentnm est, arsB libanint oscnlnm, simalqne ex disco, qnod nobilis quidam mann pro- tendebat aocepto nnmismate ante altare obtalemnt. Hos eodem ritu seqnebantnr qnotqnot fanebri pompee intereranttam yiri qnam mnlieres, nobiles sen ignobiks dispari tamen k panno pro conditione cttjnsque yestimento. Ventnm erat ad sacram Dominici corporis in Eacharisti& exhibitionem, cum ecce tantus in templo sese secnndnm genas etynltom yerberantinmy in memoriam tristis alapsB, k Christo olim in passione perpesse, oritnr fragor, nt prope, inusitato perculsus ritu, extra me raperer. Sacro tandein finitoy yespillones nigris penitus obyoluti eaccis defnnctnm ad sepoltoram detul^re : absolut& 8epultur& in medio Ec- desifls onmibos ad funus comitibus solennes sunt actae gratiae^ atque ita ringoli domum dimisri, redi^runt.

CAPUT VI. Rutionem ItmerU nostri ex Pohmid in Germamam ostendit.

lE yicerim&nonft Octobris Gedani& discessi, et Turro-* niam trium dierum spacio yeniy ilUc in S. Dominici Conyentu diyertens k Reyercndo Patre Valcntino Foldin iUins ftmilise Antistite perhumaniter sum acceptus, et aliquot dierum spacio benignissim^ ha^ bitus, inde Posnaniam iter institui, itemmque in D. Dominici Monasterium hospitio sum receptns, atque k R. P. Alberto Margonio plurimum humanitatis expertus sum. Degebant simul btic septuaginta religiosi, qui ut yotis, ita animis admodnm erant con-

20 ITINERARIUM.

oordes. Post sez diemm oommorationem» pactns Bum cnm anrigis Posnaniensibusi ut me in comitatu suo UratiglaTiam deducefenty quod sanct^ se facturos polliciti sunt, sed parum alb& fide pmti- terunt: Tiz enim Crotosinum oppidum in Silesiffl confinibus situm attigeramus, cum ipsi Tino efierrescente, in saltationes et tripudia, prffieunte tibicine, abierunt, et mox me nil minus cogitantem scomma* tibus dicteriisque indecentibus impetiT^re, caTillantes literas quas k Posnaniensi Senatu in salTum conductum acceperamy non esse nisi supposititia Jesuitarum commenta, nec imposterum Talere. Quid hic agerem in hostili terrft ezpositusy et undiqne Saxonicis Suedicisque copiis non procul inde absentibus circumcinctus, quibus me tradere aurigffi minitabantur? SuaTiter quidem e& nocte dissimukndum, et patiente silentio salea parum salsos perferendos esse ratus, omnia ia sequens diluculum distuli. Postero igitur man^ continuo acoessi loci prsefectum peramic^ postulans ut mihi consilio auxilioque succurreret. Hic meam sortem miseratus, aurigas ad se accersitos, couTocat, et ut Tarias ultrb citroque accusationes excusationesque audi^rat, fidejussorem ante discessum sibi constitui aurigis imperaty qui sponderet quod me indemnem TJratislaTiam sine injurii essent deducturi, quem ubi dede- runt, sine morS, discessum est. lu Ti& Taria Tariorum fuit conjectura et suspicioy sacerdotem ibe non mercatorem, quem simulabami esse, quod tamen aurigffi constanter negabant. Interea appropiamus portis UratislaTiensibus, ubi de conditione singnlorumy et patri&^ causisque itineris singulis respondendum fuiti ad me Tenit ut qusestioi produxi literas salTi conductus mei, ex quibus ut cognoTerunty me mercaturam exercercy de mercium genere inquisiT^re, ego haleces magno impendio illuc deduxisse aiebamy dum yerb litersB nostre ad Gubematorem, deferuntur, deducimur ad forum ut currus nostros halecibus exonerare- muS| Tolebam hic aurigis meis Talefacere» cum ecce tibi noTam mihi de Toctur» precio litem intentanty triplicatam k me exigentes mercedemi quam nisi penderem, proditionem minitabantur. Factum id reor ideo, quia cum in singula capita introeuntia et exeuntia portas UratisIaTienses, Orossus exigeretur, ut stipendia militi commodius solTi possent, in immensum ascendebat Tecturarum telonium. Itaque cum non omnino

ITINERARIUM. 21

k me exigi iniqinim yiderem, satisdedi omnibas et bon& cnm pace abiyi ad Patres Dominicanos, qnornm tres istic vitam segr^ trahebant, ob alimonise pardtatem, cnjns defectu quinqae jam ex eomm contubemio socii iame obierant. Civitas porro Uratislaviensb munitissima est, qoam circumlabitar Odera. In eft tnnc prsesidium alebatur Saxoni- cum^ in qno locam tenens Colonelli Catholica profitebatar sacra, cnjns aaxilio com Tympanista Olam, qoataor milliaribas Uratislayi& distan- tem, deductas sam. Erant Olae praesidiarii Ceesareiy qaomm Colo- nellos Dominas Georgias Bostock Cflesari fidissimos, at de meo ad- ▼enta andivit, C7mb& per aqaam transmitti fecit et serft nocte in arbem apertifl portisadmisit Urbs hiec potissimd. ex parte incendio absampta esty aroem habet manitisBimam, qnam ipse tribanas inde orinndas egregie manivit, et pro Csesare contra Saxonise Ducem illias loci Do- miniun pertinaciter tenait mnlto temporcy obtrectatoribas iofidelitatis sibi notam impingentibas respondens, se Domino sno (Saxoni) fidelis- sim^ serviyisse, qnamdiu pro Csesare stetisset, qaando verb ab eo defecisaet, se contra ipsam non minore audaci& fitctumm. Hinc ego, cam aliqaot diebas qaievissemy cum salyo militum condactu Njssam ad PeriUostrem Dominum Joannem Wanglemm Generalem yigiUaram prsefectam equitatas peditatusque per Silesiam recto itinere discessi, k quo amic^ tractatos, post deniim dierum interyalhmi ad filium ejus ejasdem nominis missus sum. Hjemabat ille tunc fort^ in Bohemiae finibos, eratque miles quidem eetate, ut apparebat, juyenis, sed pm- dentifty et rerum militarium non minus qukm linguamm peritid. san^ perqoam egregius, pusillo quidem corpore, sed spirita supra staturam erecto. Erat cum ipso Colonellus Equitum Olfeldt dictusy ex Dani& oriandas, Csesari plurimdm addictus, et plurimft laude dignissimus, nisi liberalior Bacchus, cui erat plus nimio addictus, fidei ejus labem aspersisset. Quam incolebant urbem, ad decorem muitumque luxum erat erecta, nusquam putem majorem yilitatem annonse belli tempore me Tidesse, quam hoc loci. Sed et rastici Bohemise totius tam dice- bantar tunc Caesari obsequentes et subditi, ut milites ultro citroque comeantes pagis exciperent humaniter et laut^ tractarent, imb abeunti- bos doeatam ad tempus hofa anias alteriusque per expeditiora itinera

22 ITINERARIUM.

prastarent ; horam ego ipse ductu ad Dominam Colonellum Ouiliel- mum Gktll Ibernum perveniy atque cum eo natalem Domini celebravi, inde postea Pragam ad Dominum Colonellum Jacobum Gk>rdon de- ductus Bum. Est Praga ciyitas Augusta et Bohemiae totius Metropolis, quadripartito divifla, in parvam (ut Tocant) partem, in Antiquam, Novam et Judaeorum civitatem. Saluberrimo loco sita est, k Moldd. alluituri quse se non procul k Prag& in Albim exonerat. Monti vicino incubat arz visendse pulchritudinis, ex qua totus urbis ambitus qu& late patet circumspici commod^ potest: ex und. arcis parte porUcus spec- tatur longa et ampla per quam Reges ad templum vicinum commeare consueverunty ex alter& pons ligneus per quem in hortum datur transi- tus ; in subjectis ponti foveis &rar«m visitur muUitudo magno oculorum ludibrio. Vidi Prags locum in quo S. Wenceslaus Bohemorum Rex Drahomirse matris suse fraudibus et consiliis pro justiti& et fide mortem oppetiit ; sed et illtc vestigia extant ubi mater vindictae divinse experta est justissimam ultionem, quam terra dehiscensvivam cum anim& simul et corpore abripuit. Hinc quarto Januarii die discessi ut sequens caput ostendet.

CAPUT VII. Commigratio mea ad Butlerum.

^ OL medium ooeli attigerat cum Prag& exit, comitabar Polonum Nobiiem, qui levandis vise molestiis jumento me juvit. Cum Jeclitum attigimus laut^ quidem ab hospite sumus habitiy sed ob aquse penuriam multum perpessi sumusy quoniam omnes fontes asperrimo fngore congelaverant. Fertiliorem Bohemiam nunquam aliiis vidi, maxim^ post duplicem ab hoste et Ccesare direptionem, et indige-

ITINERARIUM. 23

nanun partim gladio pardm lue dissipationem : omnis campns; quft lat^ oculns spectare poterat, frumentis virebat. Est cseteroqui etiam Bohemia ligni ferax, alit ferarum tam sylTestrium qukm domesti- carnm et piscium quoque indicibilem quantitatem. Hinc bene pasti Egram perrezimus, ciyitatem non quidem usque adeo Tastam, sed abunde munitam* Prandium sumpsimus apud Yice-Colonellum eo in concIaTi in quo postea Wallensteinicae proditionis complices, meritas proditioribus poenas miserandft morte luerunt ; de quo suo loco. Inde Cronacum dednctus sum. Est Tero Cronach munitio ad Episcopum Bambergensem spectans, non tam situ loci^ qukm animos& incolarum fortitudine munita, qui iterum ac sspins obsessi^ k prsecipnis Suedic» militise Ducibus, expngnari nunquam nec miuis nec pollicitationibus potu^re, quantumTis ipse Dux WimariuB (quantus miles quis non noTit?) aliique Duces optimi eam potentibus armis infestarent. Oemnt istic pro palliis mnlieres lineam penulam candidam Tario limbo iOustratamy qua circum humerum utmmque amictfle solennioribus Paschse, Pentecostes, Natalis Domini diebus sacro epulo accumbunty majori fer^ numero qu&m deTotione, pauci enim debitam Sacramento reTerentiam religionemque prsestant, ut primum etenim sacro pasti fercalo plerique templo exeunty non secus ac si prophanam mensam delibassent. Prsefectus arcis quae urbi finitima est, aliquantum, qu&m urbs munitiory ad prandium nos accersiTit et honorific^ juxta et humaniter habuit ; inter pocula Tarii de rebus bellicis discursus sunt habitiy inter alia ad Ecclesiastica beneficia dcToIuti sumus, intellexi- musque non sine admiratione, nonnulla beneficia esse quse quotannis decem, imo Tiginti Imperialium millia beneficiato prsstent. Hinc gratiis de more Domino loci factis, Neostadium contendimus iter, ac Tariia oppidis transitis Fuldam tandem attigimus. CiTitas hsec Abbati (qni Romani Imperii est Princeps) subditur. Tota illa circum patria mult& premebatur fame, non tantum k militum Tari^ infestantium hostili aznicoque incursu Tastata, sed et k gliribus campestribuSy qui segeti magno erant incommodo, depopulabatnr, qui magnam frumenti Tim subterraneis specubus sub tempus messis congesserant, quo Tictum in fiituram hyemem parabant; rustici saepius terram effodientes, integros

24 ITINERARIUM.

modiofl reperiebant. AsBchaffenburgiun postea perrezimnB. Ciyitai hflec Electori et Archiepiscopo Mogontino paret, eam tenebat tnnc Marschalliis campi ManBfeldius cum triginta militum Belectorom millibuBy erat yerb illic tanta TictOB pennria, nt etiam perBonie Eccle- siastics esuriali tempore vetitiBque diebuB ad CBum carnium compelle- rentur, quas tamen perraro obtinebant. Vidimus hic arcem EpiBCO- pacem regio faBtu, et magnificenti& exstructam; hsc quatuor in quadrangulo turres complectebatur, mirft ad simmetriam architec* tonicam eleganti& erectas : caetera arz nobilissimis conclavibus omata nitebat. Non hic tangam dolia portentos» amplitudinis vino optimo plena, quorum quaedam quadraginta et quinquaginta plaustrorum erant capacia ; haec passim apnd Gtermanos obvia sunt, nec apud iUos multam parinnt admirationem. Wertham dehinc abii, ac postea vario viamm anfractn Heilbrunnam, civitatem omni munitionis et commeatus genere instmctissimam. In ejus foro exposita erant quadraginta quatnor stupendse magnitudinis tormenta bellicay decemque vexilla militaria nuper Gktllis Philippoburgi erepta. Ad hanc urbem Sueci integro anno laboraranty ut eam sibi subderent, quam CBesariani quatuor horarum spacio sibi subjecenmt ; tantum est militem habere fidelem et ad servitia Domini sui promptum. Htc operam suam ante alios pro- bavit Dominus Jacobus Gk>rdon Capitaneus ex nobilissimiL Scotoram pro8api& oriundusy qui manipulum equo pedestrium mOitum tunc temporis ducebat. Nobili illi fiimilise apud omnem posteritatem laudi ducetur, quod inter pnecipuos etiam Imperii Btatus Cflesari fide- lissim^ et constanter serviverit : ex eftdem propagine tunc erat unus Colonellusy Vice Colonelli seu locum tenentes duo, prflefectus vigiliamm unus ethic Capitaneus cujus laus omni retro posteritati erit memoranda Hinc Luneburgum commigravi, ubi Vice Gkneralis Gkdlas arcem tenebat exacto inde Duce potentiBsimo, eo quod in Cflesarem contra omne jus fasque arma sumpsisset. Inde movi Stuckardinm Metro- polim Ducatus Wirtenburgensisy ubi tunc fort^ hyberaa habebat Fer- dinandus III. Rex Bohemifle et Hungarifle potentissimus, atque incolebat arcem Ducis Wirtenbergici Bumptuosissim^ extructam ex- cultamque: hic ubi certis nunciis cognovi» Butlerum meum jam

ITINERARIUM. 26

mortaiim, atque in Swarrindorp civitatem omni instrnctn bellico refer- tissimam esee delatam, eb curanm itineris mei direxi: nbi appuli dictum dncem meum loculo plumbeo obseratum vidi, simulque de mortiB genere inquirens intellexi pientissim^ omnibns sacris munitum ipsum deoessisse. Dolui ut debui yehementer, virum tantis animis pro Caraare et fide orthodoxft inclitum, non potuisse obniti mortis decretis : erat is utique vitft mult6 lon^ore dignissimus. Interea tamen dum yixit sibi neutiquam defuit, nam ut &mam aetemitatiy animam cobIo aasereret, divitias qnas squissimo Marte masculft su& manu inter hostes acquisierat, in pia legata ita fere distribuit. Yicena imperialium millia Patribufl Franciscanis quos stricts observantise appellamus legayit, hi Pragae studiis literarum excoluntur, instruunturque in eum finem, ut quandoque in Iberniam Scotiamve redeant, seque Catholicis confir- maadis in fide, vel Hsereticis reducendis ad eandem» sedulo impendant. DuoentOB imperiales Domui professse Societatis Jesu, cui prseerat R. P. Ooilielmus Lamormain Sacrae Csesareae Majestatis Confessarius per modum eleemosTnfle transcripsity R. P. Petro Vadingo Soc. Jesu Iberao et pro tempore Universitatis Pragensis Cancellario tria imperi- aliam millia dari voluity quas ipse pauperibus Ibemis illuc commeantibus elaigiretur. P. Patritio Franciscano, strictam observantiam professo, quingentos imperiales, sicut et alteri cuidam Sacerdoti similiter Ibemo totidem. L^averat et aliis partim sanguine partim amiciti& junctis, scilicet sorori suse sex imperialium millia, Yicetribuno suo Walthero Deveroux mille imperialeSy aliisque pro afiectu et merito. Sed cum haec ad iter nostrum exigendum parum attineant, aliis exequenda relinquoy ^o in instituto itinere meo progredior. Cum optimo meo Domino Butlero viro Csesari gratissimo et fidissimo non sine magno dolore pi^ parentassem» ad arcem Wisensteigensem Comiti de Holstein snbditam properavi. Detinebatur in e& Waltherus Deveroux, globulo plumbeo ad Nortlingense prselium secundum cras vulneratus, iui4 cum moestissimd. vidu& Butlerian&^ qu® defuncti sui mariti funus paal6 post in Bohemiam cum salvo militum conductu secuta est, ac iUlc ipsi gnmptuoeissimas fecit exequias.

CAPUT VIII.

Butleri ante Obitum heroica Facta et egregia erga Cttsarem Itdes. Maximi verd qutB Francofurti ad Oderam contigire.

OSTQUAM ex legione Batleri Illastrissimiis TylUnB secum abdaxit daos militam manipalosy reliqai Fran- ^-j^ cofarti ad Oderam cam Vicetribano Herberstein relicti, famis et inedise perpessi snnt plarimum; qaibus at opportan^ succarreret Batleras, comitatas vigiliaram Prsefecto ad TjUiam, qai tonc Magdebargom obsidebat, profectas est, monuitqae de periculis, simulque rogarit ut et urbi et militi annon& snccurreretur : interea Gustavus Adolphus Suecorum Rex exercitum suum Francofurti admovet, cum pridie opportun^ et dispositione plan^ divinft Mareschallus de Tieffenbach ingressus esset, reperissetque in eo prsesidio Vice-Mareschallum Thambrougk militem san^ meliori fortunft dignissimumy Colonellos Behem et Femamont, quorum exercitus excrescebat ad decem prop^ millia. Qui ut vide- runt Suecorum Regem applicare urbi vires suas, conjunctis animis per urbem circumquaque diviserunt militem suum, in qua partitione Wal- thero Butler cum legione suft ultima seu extima contigit pars eaque admodum infirma ; cui malo ut providerety terram in minores aggeres eruit, post quos ex insidiis abdidit ScIopetarioSy simulque sub vesperam Colonellum Thambrougk accessit, explicavitque periculum intercipi- endffi urbisy nisi illa noctCy antequam suecus sese effossft terr& magis munirety in ipsum impetum facerent, et yirili eruptione ab obsidione deterrerent: infamiam praeterea quam ex deditione accepturi essent apertissim^ pluribus exposuit; petiit quoque eam sibi expeditionem conmiitti cum quinque equitumy totidemque cataphractorum cohortibus, sanct^ promittens se cum bono Deo certo hostem extemis intemisque

ITINERARIVM. 27

jun oeptiB operibns expnlsiunim. Quie quidem omnia atidita sont, sed qnoniam ipee externnfl erat cni ea lans ab aUis inyidebatnry neg&mnt id fieri nllft ratione posse : interim tamen alteri eam curam committnnt, qni Tix incantior aggressns hostem globnlo plnmbeo trajicitur, milites Ter6 ipei comites k Gustayianis circumventi potissimam partem perie- mnty pancnlis exceptis, qui palabundi cladis nuncii in urbem redi^mnt. Csesariani in nrbe prssidiarii omni metu expertes secur^ tunc epula- bantar, cum Walthems Butler sese faosti opponere onmi conatu annite- batur : nec minori audaci& assultus dabant Snecorum a^nina, quoad tandem tantos animos in Butleriano milite vix capientes, inquimnt, qnis Ducnm eum locum tam pertinaciter defenderet, cumque Scotoe Ibemosque intellexemnt, se suasque macbiaationes alib amoyerunt. Non stetit tamen hic oppugnatio: sub quartam enim pomeridianam, cnm hoetis nostros yino incalnisse plurimo audiviBset, animos^ alibi conscendendo valla masculos dedit assultus. Aderant isti loco tum fbrte dnie legiones» quae cum resistendo pares hosti non essent, ad Bnileri opera, de8ert& yeteri statione recess^ : quos hostesne an unicos esse cnm ignoraret Butler, atque k Tribuno Wadt Scoto doceretnr, Cesareanoe OIos esse, imperavit etiam in ipsos ejaculari» missoqne in eomm snccnrsum dicto Tribuno cum manipulo Sdopetariommy timidos animos ad pugnam reYocayit ac hostis impetnm non sine adversariomm sangniue viriliter repressit. Sed mox refectis tantisper viribus Sue- dicse legiones oontra nostros denuo insnrrex^re, majoribnsque animis pngnantes snpradictum Wadium Tribunum longiori vitft dignissimum melior^nque fbrtnnam merentem interemerant : strato militnm ductoiie in pancis egregio concid^re multomm animi, et cnm dnabus horis for- tissim^ restitissent, tandem adversariis viribns cedere coacti sunt. His in assnltibns Walthems ex sub praeter jam sspiuS nominatum Wadt desideravit Tribunos Baraabam Patrich Iberaum, Dermitium Carthii Iberanm, Hugoninm Onel Iberanm, Locumtenentes Grase Iberaum, Thonuim Broone Iberaum et Thomam Butler vexilliferam, ipseque Waltheras graviter ictus vix vitam ab instante ferociter hoste asserere potnit. Fugatis in hunc modnm Ciesarianis, ad prsedas itum eetf repererantque hoetes dccem in foro plaustra argento facto infectoque.

28 ITINERARIUM.

commeatn etiam et bdlioo apparatu onustay qtm omnia mk cnm dyium boniB intrapancas lioras Suedicns exercitus deprsBdatns CBt.

His per actis Gustavus cum ad tympani sonnm depraedatorem militem & praedsL inhiberi jussissety et receptui sub poen& capitis clangore buccinfe cantari, ad Australem portam lautam iustmxit coenam, cui interesse voluit Walthemm ex vulnere saucium, qui cum pedibus ob sanguinis profusi copiam oonsistere aegre posset, in hastilia more ndlitari snblatus, ad Regem est deportatus, yix venerat sub conspectum Gust^^hi, stricto mucrone rt^tus est ab ipsomet Suecorum Rege Juniorae easet an Senior Butlems, qui cum se Juniorem asservisset ; Superi te servantt miles mascule, ait Rex, qnod te seniorem esse nolnerunt, qui si ftutses hec tibi obtigisset fortuna, ut Regi& hac dextr& cecidisses, humaniter dehinc acceptum regioram medicorum curae soUicit^ commisit. Inte- rim qui fiict& hac clade ex Csesarianis copiis partim nando, partim cor^ riculo pontem transmittendo evaseranty magnam Glockoviam peti^nt» unde Herberstein ad Caesarem cursores misit, qui culpam oladis et captae urbis Walthero impingerenty atque hoetem ad ipsius stationem irrupisse comminiscerentur. Non latuit illa Waltheri accusatio Jaoobum Butleramy qui ab obsidione Magdeburgensi redux exprobratorias ad Waltheram quam mox scripsity totam labem et yitium civitatis vi ex- pugnatae ipsi oggerens, sciret itaque (ait) Walthero respondendnm esse Caesari pro tam infami clade. Non tulit injuriam yirilis Waltheri animus, sed arreptis codicillis traductoriis Gustavo legendas exhibuity qui simul ac luculentum Waltherianse fortitudinb testimonium expediri jussit, quod et consignari voluit omnium (^eneralium sigillo mannque propri& subscribi. In eo testabatnr omnem culpam non in viram vigi- lem, sed in commessatores uimium in tanto periculo securoe esse deri- vandam, qui si cum Walthero pugnassent strenu^ nunquam se de ulteriore impetu cogitatumm fuisse. Quam hostis attestationem Yiennam ipsepostea Waltherus ad Imperatorem detulit. Sed et Fran- cofurdiani ad Oderam paul6 post libellum tjpis cudi et evulgari feoerunty quem de calamitatibus Francofurtensium inscrips^re, in quo immor- tales Butlero in h&c obsidione laudes adscribunt ; memorant ver6 nullis unquam soKSuIis delendam ignavium Caesariani militis, quorum negli-

ITINERARIUM. 29

gentii dnm tgnes festos 8. JoaBni Baptistee pasBim ezcitant, ipsam nrbein tam nobilem tam yastam nno rogo Vnlcano commiserint depo- pnlandam.

Post sex mensinm captiyitatem Waltherus tandem vincola mille Imperialium litro redemit. Movebat tum fort^ post lapsiacam stragem exerdtns noster per Lnsatiam in Silesiam, ad quem Budems noster ciinam direxit, ac Marescallum Tieffenbacb conveniens snmmo cum lionore ac raro fayore ab eo est receptus. Hic Colonellum Behem qui potissimns fnerat Butleri apud Cesarem diffiimatori auctoritate Tieffen* bftchii adegit scripto reyocare, qu» contra Waltherum in Aul& Impe- Ttttoris temer^ effiiderat, in quo Waltherum egisse quod masculum mUitem addecet, asseverat.

Famft rite assertft Walthems obtent& k Oeneralibus veni&y in Poloniam Vanariam profectus esty suisqne impensis centum eqno pedestrinm flelectorum militum collegit, ut in Silesiam e&dem quayenerat Yift reduceret : in hoc itinere non modicum periculum k rusticis adiit, qni 66 in Dominio magni Ducis Swofquitz ad trecentos collegerant, horisque matutinis dnbio ad huc lumine in Waltherianos moverant ut omnes stemeient. Sed tempore fraudem advertens sagacissimus ductor, fabam in Banm suoramque caput cusam, in authorum retudit yerticem. Inde Vratislayiam abiit, semper infesta rusticis itinera obsenrans, quoad tsDdem in Tessinensi Ducatu in Walachie confinibus hybema se obti- miiase certis mmoribus audivit. Erant itinera per id tempus periculis plena, vifleqne ad dictum locum impeditm, longs, et aspere, eundem tamen illuc fuit, quoad Tessinium metropolim patrisB illius attigit. Qns istic dominabatur Princeps yidua oppidum Schwartzwatter Walthero assignaTit, adjacet illud fluvio Weissel qui k montibus Wal- lagis erumpit» et per Poloniam means, Cracoyiam alluit. Htc vidimus ^ terri effodi salem ad sazorum similitudinemy frusta ssepe septem aut octo pedes longitudine, latitndine tres quatuorve, profunditate duos aut tres excedunt. Placuit imprimis industria eximendi tantum pondus ex profQndiflsimis cayernis : ratio verb talis est. Exstmunt ad os antri, ingeotem rotse vastissimm machinam, qufle k camelo circumagitur, ex rot& demittitur attoUiturque funis, in cujus summitate uncinus, cujus

30 ITINERARIUM.

adminicnlo immaniasaxa quibosdam quasi braohiis prehensaeducantiir. Hic sal antequam aerem sentit levissimiui est, quem manu 80I& vir non admodum fortis sine negotio levaret, ut primum Ter6 eztra caTemam aerem contingit, tantum induit evestigio pondus, utvix pluBCuli levando tractandoque sufficiant. Hsc salis immania frusta, in partes minutiores 8err& dissecant, tum in mortario pro domestico usu comminuunt : ex omni sale bic dicitur optimus, eoque utuntur Silesii, Wallachse, Bohemi, Hungariy Austriaci, Croatse, Moraviy Sclayones, Poloni, PoduUini, aliaeque circum nationes.

Vix Waltherus noster pactus erat cum incolis loci pecuniam pro faybemis militum solvendis» cum a Wallensteinio sine mor& diu noc- tuque properandi Sagannmy advenit imperium. £st Saganum urbs in Lusatis confiniis sita spectans ad ipsum Wallensteinium, quam cum hostes impetituri videbantur, Wallensteinius fideliori quam Walthero committi haud posse putavit, ideoqne nil cunctatus Waltherus Wallen- steinii decretis obsecundare, opinione hostium citius adfuit, eosque ex insperato adortus fudit fugavitque, ac immanem prsedsB vim obtinuit, cumque illic trimestri substitisset in Bohemiam postea ac Lymburgum profectus est, inde Pilsnam ad Wallensteinium abiity qui eum ad obsi- dendam Pn^am abduxit, e& feliciter recuperat&y hostibus inermibus excedere jussis, sexaginta millibus optimoram militum totam Bohemiam perpurgavit. His ita compositis, I^^m cum octo cohortibus equitum destinatur Waltherus, qui irmens in hostem magnam illic stragem edidit, cui duodecim vexilla militaria forti pugnft eripuit, ideoque mirum qnantam gratiam k Wallensteinio inierit, ita ut in compensam comitatum Jegerodorff unk cum pertinentibus pro hybemis suis acce- perit. Hic dum commoratur diutius matrimonio sibi associat perillns- trem Dominam Comitissam de Phondana. Qnanta porro Walthems noster Csesari obseqnia prsestiterit in variis iisque pericnlosissimiB occa- aionibusy dici vix potest, exequentur ceteras militis egregii laudes alii, qui ex instituto Butleram commendandum suscep^re : hoc unum addo omnibus post nos ssecnlis memorandumy quod ad Nortlingam coram Serenissimo Hungarise et Bohemiae Rege, et Cardinali luiante viginti quatnor horis continentnr sine intermissione fortissim^ prseliatns sit.

ITINERARIUM. 31

adeo Qt yicetribaniim Baam cum Prtefecto vigiliis pnelio amiserit. Nec tamen hoeti pedem uniim cesserit, quoad Hispani (qui ae Ter^ yiroB et magnoB milites eo in conflicta prseatiterant) cum Croatis in succursum Tenirent. Quanta liic sanguinis utrobique profluyies, &cil^ est pru- denti oogitare, dum audit eodem prselio sedecim millia eodem die, qne fiut decimft sextft Aagusti anni millesimi sexcentesimi trigesimi quarti, in loco conflictus occubuisse. Ab hoc conflictu missus est Waltherns ciun octo legionibus ad obsidendam ciyitatem Auracensemy cui fortis- nma adjacebat arx Duci Wirtenbergensi parens, quam feliciter non tamen sine saorum militnm jacturft aliquft) tandem obtinuit, et praede militam, com yi cepisset, reliquit. Tandem post yaria oppida et Castella recuperata yir sempitem& memori& dignissimus, Cesari fidiBsimuSy ad Swarrendorp yitam placidissim^» omnibus prius sacris ritu Catholico manitasy finiyit.

CAPUT IX.

De Successibus Alberti Wallenstein Ducis Fridlandia.

^ LBERTUS Wallenstein Nobilis Bohemus, haec ad altissimos dignitatis suse gradus duxit initia. Cum sub exordia belli Bohemici turbsB indies magis magis- que gliscerent, huc hominum perfidissimorum pro- gressa est audacia, ut jam se rerum dominos suprem& potestate potiri crederent, eoque insoIentisB procederent, ut jam in Csesa- reum conclaye nullft obtentft copi& latus armati (quod nefas semper fberat) tumultaos^ irrumperent. Accidit yer6 ut aliqnando Comes de Tom, Comitatus pluribus sui sceleris complicibusy Sacrosancta Impe-

32 ITINERARIUM.

ratoris adyta sceleratiBsimo pede ylolarety nec qaidqnam Cflesareiiizi Tultam yeritus nescio qaie iniqua k Ferdinando II. impetnoe^ postu- laret, et ni votig Cssar annaeret ensis capalam dextr& ferienS) mucro- nem minitaretar ; adfait his in angastiis constitato Cssari opportuzi^ WaUenstein, cam roanipalo Cataphractarioram, qaem in Benritia Im- peratoris ez Belecti8sim& BohemiaB pabe Bais impensiB coUegerat at se saamqae tarmam ostentaret, CflBBariBqae benevolentiam acqaireret : cam ecce tibi uefandissimi proditores eqaoram armoramqae sonitu percalsi in genaa procidant, et yeniam delicti rogant, opinantes ne* qaitiae sas consilia esse detecta, qaos qoidem tanc Cflesar more sao hamanissim^ complectitar bonisqae animis esse jabens, dimittit indem- nes. Miratar interim providentissimi Naminis vigilem caram, qaod se omni ope destitatam tam mirabili et nasqaam sperato medio Capitis pericalo ezemisset. Wallensteinio qaoqae qaantamyis facti soi neBcioi^ legionem integram in campam dacendam committit. Cam ver6 buc* cedente tempore fides viri in plaribas Caesari totoqae Imperio proba- retar, alterias promotas est, et plariam legionum dactor renanciataa. Creverant porro cam divitiis honoresy ita at passim prse caeteriB cele- braretar : unde etiam accidit, at vidaam k magno quodam Principe Hangaro k morte relictamy matrimonio sibi janzerit, quse non multo post, fatis ita deposcentibuB, viti cessity et cum sine liberis essety dictum Wallenstein maritum suum ezasBe haeredem omnium tam mobilium quam immobilium bonorum instituit. Habebat tunc fort^ Perillustris Domi- nusComes ab Harrach, cujus in aul& Csesaris potissimaerat eziBtimatio, filiam nubilem, quam conjugem sibi postnkyit Wallensteinius, nec multo post impetrayit. Enit haec Domina pudicissims vitfle et famaSy nec minus in Deum diyosque coelites religiosa, qakm omnibus fbrtonae naturseque bonis locuples. Creyit interea cum setate Wallensteinio animus et pmdentia adeo uBque ut communibus Principum Electoram sufiragiisy absolutam in omnem ezercitum Csesareanum obtinuerit po- testatem. M in dignitate talem se gessit, ut non tantum priyatoram quorundam Principum odio in domum Austriacam erumpentia oppres- serity sed et Danise Regem eique confoederatos ad paciscendum com Cflesare fequiBsimis oonditionibus compulerit; quse res ipsi Fridlandiie

ITINERARIUM. 33

I>acatiiiiiy libertatemque cudendi auream a^enteamque monetam peperit: Sed et tam felices successus hominem ffistuosum in pudendam et obscenam extul^re superbiam, et quoniam studia rei militaris ipso Diice yigebant, omnes prope Imperii ordines sub ipso beliicse scientise radimenta addiscere et stipendia facere appetebant, cum Ter6 indies honores in &stuosam ipsum superbiam magis magisque elevarent, tantum aibi in Imperio conflaTit odium, ut viz ulli Principum charus esset, sed et k Yiilgo despectui haberetur : Ipse nihilominus omni invidi& superior, hoc nnum agebat ut multorum sibi Principum animos, vel occultis maefainationibus yel apertis armis subderet.

Hoc tempore clandestinis procurationibus Oallorum) et Nobilium Protestantium (quos vocant) per Grermaniam, excitatur ad arma contra Csesarem suscipienda Suecorum Rex OustaTus Adolphus, qui se restau- ratorem Evangelicae libertatis, et magnum Oeneralem seu Ducem Regum Brittannie et Franciae nuncupabat : unde in imperio noTie indies turbse exdtabantur : Quibus componendis Csesar Comitia Ratis- bonam indixit» ad quse omnium ordinum et proTinciarum magnates conYenemnt, qui inter prima antequam ad uUas tractationes accederent^ Wallensteinium Dominio militari eximi Toluerunt, Tarias contra ipsum querimonias adducentes. Quam ea res Caesari insperata fuerit &cil^ est cuiTis prudenti cogitare, eo maxim^ temporequo imperium amplius periclitabatur, ut tamen potiora mala prsecaTeret Principibusque Imperii obsequeretur annuit ipsorum Totis, Wallensteiniumque militaris potestate exuit. Quam impedita ex hoc facto rerum bellicarum orta fuerit confusio non attinet plnribus CTulgare, ipsa c^xperientia mox docuit : qui enim ipsius loco exercitum ducere debebant, tcI dexteri- tatem in proTidendo militi comeatum non habebant, Tel periti& rei militaris destituebantur, tcI sufficientes parum erant tam diTersis legio- nibus hinc inde procul dispersis imperia distribuere. Unicus tunc erat Tjllius, in qnem omnium oculi conTertebantur, quem Principes isti muneri prsefici posse abunde idoneum credebant; erat Tyllius Tir quidem sagax, et sufficiente periti& militari instructus, multis eo usque Tictoriis probatus, qui voik cum armis, rarb militum exemplo, pietatem et religionem in Dxujc conjungebat, ipsum tamen destituebat auctori*

F

34 ITINERARIUM.

tas illa, quam Wallensteinio fecerat absolutum Imperium qood Impe- rator ipsi commiserat; accedebat quod idem Tyllius duos ezercitus Caesaris scilicet et ligse ducere, et utrobique providere, ob incidentes in singula prop^ momenta difficultates segr^ posaet, et quod caput erat omnium, nil ipse pen^ andebat aggredi, quod non prius ad Csesarem aut Ligse confcederatos Priucipes delatum esset, ubi dum consultabator ditttius, elabebantur optimse hostem csedendi occasiones antequam in consilio bellico quidquam definiretur, Suecusque de die in diem magnis passibus promovebat : adeo usque ut Imperator infirmo et jam multis bellis firacto Tyllio sero tandem coactus fuerit Wallensteinium denuo in nuper ereptas dignitates bellicas substituere. Hic Wallenstein probe videns afflictum ac propi desperatum imperii statum yafr^ excusavit laborum molestiarumque pondus dictitans, ad quietem se animum appulisse, malle se domi in tog& quam belli in sago Imperatori subser- vire (voluebat interim animo, quk irrogatam sibi injuriam, et ereptae potestatis ingnominiam alto conditam pectore, vel h&c ratione vindicare posset) facil^ erat angurari Csesari, quid Wallensteinium torqueret, itaque ut hominem morosum' pacaret, Fridlandise Dncatum donavit, tum iterum tentavit, si blandiori alioquio vel tuno temporis ezptignari posset viri in rebus bellicis dexteri animus. Annuit tunc quidem sed segr^ (ut Caesari gratiam obtnlisse, non k Csesare accepisse censeretur) Fridlandise Dux, sub e& oonditione, si Oeneralissimus cum absolnt& potestate, sine dependenti& ab ullo Qermanorum Principumy prseesse juberetur, ita ut penes se esset jus belli pacisque oondendse, quod nec ipse Csesar, quantumvis vellet, infi^ingeret. Quid hto faceret optimns Imperator hoste undique premente? ut hominem sufficientem hostilibns successibus opponeret, omnibus conditiouibuB subscripsit, eumque ad Comitia xmk cum aliis Imperii Principibus evocavit, ut illic omnium Principum su£Pragatione potestatem acciperet, Wallensteinius autem renuens decretimi auctoritate Principum annuentium calculis obtinere, haud compamit, sed ad Carolina Balnea valetudini curandee abiit, ubi mensem integrum exegit. Dicta Balnea k Carolo Y. eorum inventore nomen habent, quinque milliaria EgriL dissideut in confiniis Saxonum. Duplex iUic spectatur vena aquis omnino pugnantibua

ITINEjRARIUM. 35

maHans, hinc enim calida, inde fiigida ernmpit. £z stillicidio calidas alicnfat defluente nascitar lapi% qai ad alcera eqoonim curanda valet plarimam.

Exaoto mense optim^ lotos Wallenstein dacentis miUtam millibus abande Btipatos in cainpom progressas est» Pilsnamqoe primo aggressus de e& felicibas auspiciis triamphavit; mox copias Pragse admovit, quam non ita pridem Baxo Csesari eripuerat, comque eam premeret acrius, Prsefectos Saxooicarum copiaram de compositione et pace inter Csesarem et Ducem soum movit sermones, sed cum partim promovisset, ad avertendum k Csesaris fide Wallensteinium un^ cum Comite de Turn Seniore ali6 eonvertit dolos. Et hinc ducta sunt initia Wallensteinianfle perfidiae, quae paul6 post in propriam crev^re perniciem, et in publicum Bon sine fiBdiasim& notft erup^re. Erat fort^ tunc temporis non nemo, neacio quis, Poetaster, aut siderom inspex, qui ex astris fabulas commi- niscebator qui et Wallensteinio Bohemise sceptrum ex aere confictum addicebat, quJL fortaai homo vanisnmus elatior pro coronft tali quidvis paci8cd>atur ; cumque videret se id jure prsestare neutiquam possei injiurift oonatus est, ac primo Regni aemolum Soecorum Regem ^ medio tollendum esse putavit, quo sublato duces dein aggressus est, eosque sibi daviiicire, Ciesari exosos reddere, contendit. In qiiem finem Colonello Ilo aoctor foit, ut k Ceesare pro prsestitis obsequiis, Comitis postularet dignitatem et nomen, quod facU^ fuit jam indinato persuadere : ne ver6 Ctesar eam ipsi dignitatem annueret, occultb egit nanciis, caasans si eam huic concederet, fore ut plures alii qui sequ^ ac amplius imperio fidi fuerant, eandem jure quasi suo exigerent. Quod cum ipse Csesar Reipublicie baud expedire intelligeret Walleusteinii consiliis est obse- catusy Colonellamque Uo ad patientiam in proximiora tempora est ad- hortatos. Data interea inter epulas opportunitate, quid responsi acce- perit rogat ex Ilo quasi omnium ignaros Wallenstein, cui ille negativum sibi obtigisse asseruit. Tonc Wallenstein simulanter excandescens Caeaari, ait, hseccine sincera meru^re servitia nostra, qus Csesari tanto tempore fidelissim^ prsestitimus, ut nec mihi Generalissimo, jure meo poetulanti pro amico, gratiam annuat, nec tibi id merenti concedat ? Eequis posthac Csesari tam ingrato tam beneficiorum immemori sti-

36 ITINERARIUM.

pendia faclat? Qais deinceps fidem ei spondeat aut prastet? E^o quantum quidem ad me ex nunc juro, me contra Austrios fiicturam quamdiu yitalis spiritus hos reget artus ; accessit Wallensteinio so- lennia verba praeennti jam pridem Cffisari ofietisus Ilo, primaque istic foedera stabiliunt. Itaque confoederati simul cum ezercitu contra hostem moyent, non in hostem pugnaturi, sed Caesarianas copias fkme miseriisque perdituri. Haerebat tuuc ad Sweiniz Wallenstein, unde Cesareanos Glotzium duci jussit, istic ex fidelioribus Csesari ducibu» ex non occuUis signis animadvertere, quam iniquum contra CsBsarem consilium agitaretur, nec tamen audebant palam infidelitatem Fridhindi ai^ere, quamvis in privatis colloquiis multos eosque infames sererent inter se sermones. Sweinitzii yitam suam innocentissim^ reliquit ma* chinationibus Wallensteinii, Begis Danise Filius. Hic, cum impia in Cffisarem consilia agitarentur, k Suecorum partibns pacta asserturuB^ cum potestate missus erat, sicut et Piccolomini k Wallensteinio, cum Ter6 iniqua(ut videbantur) dicto principi proposita essent, infecta read suos reversus est, quse quidem res Wallensteinium pessim^ habuit, cogitationesque omnes in eam rem intendit ut se de optimo Principe (quasi magnam sibi injuriam intulisset) vindicaret : dimisit ergo unk cum dicto Principe Piccolominium ut eum ad suos conduceret. Cnm ver6 ad rivulum pervenissent ac militari modo Scloporum exoneratione fact&, sibi invicem vale fecissent, interim ex insidiis miles globulum emittit et Damse Principem secundum cor transverberat. Hinc quam mox Csesareani in hostem ruunt, et partft victori& Generalem militie prsefectum Comitem de Tum capiunt et ad Wallensteinium ablegant, quem cum retinuisset aliquot dierum spacio, tractassetque cum eo de proditionis proposito, sine uUis pactis aliis, aut litro« immunem dioQJsit. De qua re cum Ducum prsecipui stomacharentur ait Wallenstein, quid vultis agam cum insano homine ? utinam Sueci ductorem meliorem nullum haberent facilis nobis foret pugnandi et expugnandi totum orbem terrse ratio, plus ipse nobis proderit inter hostes qu&m h!c nobis- cum in captivitate. A clade hosti illati, pauculos in eodem looo dies Bubstitit Wallensteinius, postea ver6 cum omnibus copiis in Bohemiam abiit isttc hybematurus, propositumque suum ad finem deductams*

ITINERARIUM. 37

StatDtum erat tnnc omnes Bohemie procereB ftuiditus perdere,

eonunqne terras ad eztremmn nsque minutal yastarey ne qu& Caesari

contra se suppetitas ferre possent, in eundem finem immanem pecunia-

rum Tim conflaTerat, Bperans argenteiB hisce gradibuB ad Bohemici

regni solium conscendere ; ad id delegerat etiam locum commodum

(montem album appellant, in quo olim Palatinus Comes Fridericus,

et alieno bonore sibi contra-jus fasque arrogato et propriis terris exutus

est) sed non potuit diu latere Cesarem tam iniqua macbinatio, ad cujus

aures cum yenisset rumor, scripto quamprimum inbibuit fidelioribus

belli ducibus, ne post hac k Wallensteinio imperia capesserent ; hocque

scriptnm Pragae primiim innotuit. Accidit yer6, cum WaUenstein

totum exercitum conyocare proposuisset in dictum montem, ut Comes

de Terskj affinis Wallensteinio, de propalato proditorio proposito

certior fisbctusy ad Wallensteinium rediret, ipsique proditum negotium

instituti sui nunciaret, explicaret etiam qu^Lm periculosse plenum opus

ales agitaretur, eo Wallensteinium adduxit ut omnia tormenta bellica

clayis obdurari prsBciperet, Pilsnsque hominem sibi fidum prffificeret^

qui nuUis pactis, poUicitationibus aut rationibus locum illum alteri

qxuun WaUensteinio traderet ; ipse yer6 se Egram yersus conyerteret

cum miUibus aUquot partim Equitum partim peditum. In hoc Comi-

tatu comprehendebatur legio Waltheri Buderi, quae jam k Csesareanis

pasaim WaUensteinianie factionis esse iniqu6 arguebatur, quam yer6 id

&Ibo declarayit eyentus. Hoc quidem eyideus est, WaUensteinium

Bsepius conatum esse Builerum in consilii sui societatem traducere,

ipsique poUicitum esse ampUssimas terras et opimas dignitates, ducen-

taque Imperialium millia per cambium partim Hamburgi, partim

Segani destinasse ad coUigendos miUtes Ibemos in sua senritia fidos.

Butlerum tamen semper suspectum habuisse tam proIix6 propensum

sibi Wallensteinii fayorem. Quando yer6 clarius intellexit quo res

pessum yergeret, nunquam consentire yoluisse, ut sacramento Cffisari

facto Bolyeretur; dehinc omnibus yiribus annexus est, ut proditorem

hunc JL Csesare adeo eleyatum comprehenderet, ac Imperatori pro

merito plectendum traderet : cum yer6 ipse solus sufficiens haud esset

tam arduo negotio expediendo, in consiUum propositi sui adhibuit mili-

38

ITINERARIUM

tem inter paiicoB fidiim Cfesariy et plenam maaculo animo Waltberoni DeverouX) tunc temporis turmse uni pr&efectum, seu Capitaneum, qui suam Walthero operam fidelissimam addixit. Hoc adjutore seeurus Butler, libenter suam Legionem Wallensteinicis copiis Egram commi- grautibuB adjunxit

CAPUT X.

De AfnpUtudine et Pomp& Fridlanditc Ducis.

ER quater et amplius felicem Albertum WaUenstein, ai susl felicitate rect^ uti noyisset, vel volulsset potii)»: tot enim tamque praeolaris naturee, fortunse ao Dei donis hic yir auctus erat, ut sibi sequalem e& tempes- tate Tix usquam reperiret. Accedebat in bello optim^ administrando dexteritas, ob quam sibi Csesaris fayorem meruit san^ luculentum : aderant ipsi divitise et pecuniarum yis maximay qnae hodie omnem mundum animat, et principes gubemat universos. De admi- randis ejus juxta et spectandis substructlonibus nil tangam, fedes loquitur quam Pragse summo luxn excitavit. Hsec sex ostiis latissimis admittit dimittitque advenaS) conclavia in e& Bege dignai aula exterior opulentissimo fastu et laxissimis spaciisy picturarum quoque artificiis illustris. Inde in ante Cameram (ut vocaut) pater aditus quae auro tota quanta fulget. Hinc itur ad conclave Wallenstein curioso plan^ &rti« ficum cultu conspicuum. Ad hoc excubalMmt semper praeter ephebos, quos numerabat plusculos, uno eodemque omnes habitu opertoe, quin* quaginta SatelUtes optim^ armati, elegantislque principali vestiti: ad

ITINERARIUM. 39

hsc Tuebantnr excnbitores in port& anlae exteriori sex, in interiori verb qoatnor, qnibuB jus erat introeuntes, unde esBent, quidye postularenty interrogare. Quindecim denique in eam intendebant curam, ut vicos obirent, caTerentque perstrepentium rixantiumque molestias; quam enim strepitus cujuscunque, yir hic fiierit impatiens, satis loquuntur mutfle etiam cbartsey adeo ut ne passerculos acutius vocem attollentes ferre posset* Aderant etiam ad ejus obsequia quotidie sex Barones sex Equestrb ordinis viri uobiles, prseter sexaginta ephebos, qui ut civilem et anlicam vitam erudirentur, k parentibus certatim submittebantur. Non tangam hoc loco Oynecaeum nobilitate et numero spectabile, in consortium conjugis ad lectum. Cum progrediendum quandoque erat in publicumy quinqui^nta esseda, tribus equorum jugis tracta ad Wallensteinium solum spectantia comitabantur, prseter ea quse aliunde honoris causi accedebant. Plaustra quse culinarium apparatum vehe- bant habebat similiter quinquageua, quorum singula quatuor equis Tehebantur. Aulicorum Rhedse undique ritro clauss decem aderant singulas sex equi prfficedebant : femulitittm eqnestrse quinquaginta equis generosissimis sublime portabatury quorum quiTis ad latus ducebat alium equum operosissim^ instratumy in usum ipsiusmet Ducis Frid- landise. Stabulabantur ejus equi in unico equili miro cultu fabricato. PrflBsepia erant marmorea, ad quodTis eorum fons TiTacissimae et lim- pidissimfle aqufle saliebat, pro adaquandis jumentis. Non procul k Falatio hortus amcenissimus colebatur, aqufleductibus et statuis elegan- tissimis ornatus, in fine horti ATiarium conspiciebatur, ex omni aTium genere instructissimum, in eo Tarise erant plantfle ac arbores ad nidn- landnm aTibus aptfle, et ne qu& fort^ caTe& egrederetur aTicula, filo feneo deganter composito totns ille ambitus condudebatur. In medio horti erat piscina nobilis, quam dilicatissimi piscium implebant. Mensse cgns lautitia yel inde coUtgitur, quod esedem mappfle et mantilia nun- qnam mensam bis stemerenty nisi optim^ prias lotse, et rectissim^ com- positse. Hanc TiTcndi et sedificandi rationem ubiTis locorum tenebat. Gidsini enim pallatium erexerat simili fere form&, cum eqniliy ubi etiam medii prope ab urbe Ieuc& locum circumsepserat in educationem et Mminarium equomm, in cujus medio turrim statuit quam incolit Tigil,

40

ITINERARIUM.

qui indies bis sub diluculum scilicet et crepusculnm buccin& convocat stabularios ad fricandos pabulandosque equos. Hoc in equili minimuni trecenti stabulabantur equi sumptuosissimi. De Sagantina arce nil memorOy cum imperfectum etiam nunc sit opus. Cseterum si mors ipsi yitam prorogasset, opus statuisset septem mundi miraculis adnume- randum.

CAPUT XI.

De morte Wallensteinii reliquorumque Proditorum Tertzky, Ilo, Kinskj/, et Nyeman Tribuni Equitum.

[GRAM custodiebant tunc temporis Dominus Joannes Gordon locum tenens in legione Comitis Terzky, ejus- demque vigiliarum praefectus L6sle, optimi ambo Cae- sarique in paucis fidelissimi milites : qui cum multa de proditorio animo Wallensteinii non obscuris rumoribus, sed apertissimis indiciis passim ferri andissent, multum de veritate rerum explorandsl solicitabantur. Agebat tunc Wallen- steinius Pilsnse, avideque adventum Gallassi qui Aldringerum secum adducere Fridlando promiserat, in horas im6 momenta operiebatur; Tolvebat interim inter spem metumque quid facto opus foret, si fort^ dicti duo mUitum Duces in fide Csesaris persisterent, et an nihilominus proditorios conceptus effectui dare posset. Optimum tandem ratus, alios sibi interim armorum prsefectos, quk auctoritate, qua humanitate, quft etiam promissis conciliare, atque in suum sensum pertrahere. Ne- gotium itaque orditur k Gordono, quem £gr& Pilsam evocatum perhu- maniter accipit, multaque de civitatis sibi in absenti& sui Ducis Tertzkj,^

ITINERARIUM. 41

creditae cnAy munitione, militum fide, et fortitudine rogat, eique Le« giones aliquas in Silesiam cum imperio ducendas ultr6 benign^ offert, patientiam interim habeat in tres quatuorve hebdomadas, quo interim tempore necessaria ad iter provideat disponatque. His ita constitutis Egram denuo dimittit. Altero moz diluculo Ldslium cui jam ex amici eujusdam litteris de Fridlandi technis aliquid innotuerat curriculo ad se eyocari jussit. Ldslius vix tertiam ab urbe horam abierat, cum ecce tibi Wallensteinium lectidi incubantem, habet obvium, in cujus comitatu duoenti pedites, et quingenti equites, omniaque impedimenta praefecto Butlero ducebantur. Comiter salutatum L6slium, primo congressu rogat Fridlandus, quid noTorum de hoste iis in partibus spargeretur? cui cum prolix^ respondisset L6sle, de se quoque suisque machination- ibus quid vulgi sermone ferretnr intelligere voluit, hic cum se tantnm obiter et in genere de offenso Duci Caesare andtsse dixisset, subjecit Wallensteinius, itaque k me disces in particulari et punctatim universa, simulque retulit quamCaesaris Consiliarii mira in suum caput cuderent, eoque jam rem esse deductam iniquissimis malevolorum consiliis, ut k pridem obIat& et segr^ acceptat&, generalatus dignitate nunc iterum eum ignomini& dejiceretur : in suum ver6 locum substituendum Hun- garise Regem, Ferdinandum III. Csesaris filium natu grandlorem, juvenem nec fletate, nec viribus, nec consilio satis maturum. Post multa tandem in Csesarem Austriacamque domum multo cum stomacho egesta convitia, Lftsliam Egram prsemittit, sui adventus et omnium dictorum Gk>rdono nnncium. Ldslius nil cnnctatusy ut primum Egram attigity nihil potius sibi esse debere duxit) qu^ ut Gordonum conve- niret, et de omnibus qusB dicta actaque essent, certiorem redderet, dein unA cnm Grordono in occursum Wallensteinii Egrae jam approximantis iret, humaniterque intra moenia deduceret ; quee res Fridlandum maxi- mopere delectavit, eoque minus, quod exteri seu Scoti seu Ibemi essent, de his DucibnSy sicut et de Butlero habuit suspicari : Ideoque himianis- sim^ in domum suam honoris cau8& invitatiSy omnem rerum statum, multi cum exaggeratione injuriarum k Csesare sibi illatarum dennb exposnit, aignens Csesaream aulam, noxus Hispanomm suasionibus niminm pemiciosi regi, hinc sibi nil consnltiuB videri, qukm ut ea

42 ITINERARIUM.

domus per Oennaniam stirpitas evellatur^ orbiqne Tel sic innotisscat alioB etiam ease, qui Imperium rect^ possint administrare ; habere nnno se ad manum media, queis tota ista tragoedia compendio et sine magno tumultn absolvatur ; Neminem enim unum esse qui sibi remoram inji«» cere possit, vel velit : hortari proinde omnes xsnk, et singulos seorsim, ut sua posthac sequantur jussa, et k suis partibus fideliter stent, se quidem haud difficulter reperturum» quo singulorum fidem magnific^ pro merito remuneretur. Quod si tamen quisquam ipsorum dubitaret suas partea sequiy libenter annuere, ut ali6 qu6 yellet comigraret. Facil^ erat ez hoc etsimilibus discnrsibus arguere^ in quem finem res omnis dedinaret, dissimulandum tamen erat, ne qu& ante tempus sine fructa fieret medi- cina» Quapropter L^sle suo quidem nomine hoc duci responsum red« didit. Fateri se et jam pridem agnovisse quid posset Ducis Gratia, mazim^ apud exteros : se quidem ez Scoti^ in Germaniam commeasse nominis sui amplificandi gratift, ideoque nuUius stipendia renuere, nisi fort^ qu8B Bolverentur Regis sui naturalis impugnandi causft. Proinde si sacramento Csesari dato ezsolvatur, se cuivis alteri militatumm fide- lissim^, nec videre se quorsum sub tali Duce unoia detrectet, cujus pro* liza benevolentia jam annis pluscnlis fuissetcognita; se igitur quantum ad scy suosque istic socios : spondere id &cturum quod sibi sniBque esset gloriosum. Quo quidem responso totum Fridlandi animum sibi de- ▼inoivit. Reddebat tamen ambiguus h!c discursus non parum per- plezum Butlerum, et cum ambos comites ab orthodoz& sciret dissentire fide» metuebat plurimiim ut se ii Cflesare ad Fridlandum abripi vanis persuasionibus sinerent. Yale itaque accepto omnes simul abierunt attoniti. Cum ver6 inter ambulandum Fridlandici sermonis incideret mentiO) dissimulavit Butlerus animum suum, finzitque se partOB Ducis non omnino repudiare ; et ut sociorum vicissim ezploraret animos, et nunquid; Fratres mei, ait, putatis rem optim^ FridkndiciB imperiis contra Imperatorem adminifltrandam ? quin igitur et nos ejus sequamur juBsa? Cui fidenter et absque simulatione Gordon : malim ego quidem gloriosam pto meo Cseare, cui Bacramento obligatuB Borvio, oppetere mortem, omnemque» quem oorpore diffusum circumferOy Banguinem fundere, qajim datam yiolare Mem^ ei quem k parvolo puero dilezi

ITINERARIUM. 43

tenert, patriAqne dbeedeiiB omnia deMrui, nt ipsi tam in proBperii qdiin adTeraiB fidnm pmtarem senritiamy k cajns ktere, ex quo milito, non* quaaa disceesiy nec disoedam poethac, qooad vitalb spiritas hoe deieret artus. Yobis integram esto, quam valtis sequi iactionem : hoo mihi eonoiDsam» 4 qu& seBtenti& nec ipea me soadela dimovebit Htc Batler tantam in extreneo c^mstantiam obstapescens, animam saum similiter apemit, simolqae edacens h perft literas sibi k Oallasso naper missas» qnibas militare imperiam per Ciesarem Fridlando abrogabiUar ob pro* ditoria consiiia non ita pridem detecta. Inter hec et similia dasB &cil& elabantar hore, cam eoce tibi liter» offerantnr k Francisco Alberto Saxonise Daoe ad Fridlandam, qaas ipse L6slios (qaem penes iUa tane erat cora) detality legendasqne k Fridlando obtlnoit. Samma scripti iuec erat. Bemardam Wimariensem copias saas juxta pacta jam prop^ cemjunxisse jamque in certnm locum k Wallensteinio ipsi nomi* natum progredi csepisse, nil se porr6 dubitare quin Wallensteinius decem pedituQi et quatuor equitum millia his adjuncturus sit. Birckenfeldium ret6 cum quatuor miliibus Palatinatum jam esse ingressum, nec nisi duabiis Egrft leucis abesse. Bogare proinde Fridlandum utsibi centum equitesy quisalvum conductum Egram ad se prsestent, mittat, habere n* qusB secreto oum solo Duce tractaret ; statuisse autem sub horam nonam matutinam postero mane coram adesse. Lectis literisy quidquid Wal-» lensteinius pestilitatis hucusque intimo corde abdiderat, coram L6dio eromaity qui caut^ ad omnia respondit quod ad rem videbatur, consilia etiam nova suggesdt promovende proditioni accommoda. Interea ne momentum cunctatus, ad Gk>rdonum se transtulit, cai qu^ periculosa agitarentur consilia liberi detexit, addens nil quidquam expectandum esse cum de &m& propri&, ac incolumitate Cesaris agator. Butlerum igitnr ia societatem consultationis accersunt, qui uuk statuemnt malo esse potentem medicinam admoyendamy etiam yel suo vel Fridlandi admisto sanguine. De hinc de mediis disseraeranty ut totom malum simul tolleretur, ne qua truncatum solom, puUuIaret iteram. Prima erat sententia, in quam omnes i^re, esse ad proditores singulos certos etiam ablegandos miUtes, qui yinctos secur^ in munitum primd locum, postea ad Caesarem abducerentiL Mutarunt tamen paal6 post id consiUi

44 ITINERARIUM.

in melioBi BtatQenmtque juiati omnes, morte prodilores plectere. Op-» portun^ antem ceciditut Baccho tnnc fierent solennia annoa. Gordono igitur impositum ut Builerum ad csenam invitaret. Hic sibi sumeret Fridlandi complices et proditiones Architectos Tersky et Ilo^ cui non invituB paruit Gordonusi et Butlerum ad coenam rogavit, ad quam iste se condixisse prflesentibns tunc fort^ proditoribus asseruit, qui se quo* que conyivatores ultr6 obtul^re, et sub vesperam Kinskj et equitam tribunum Nyeman (qui k secretis fuerat in toto hoc proditionis negotio) unit secum adduxerunt in arcem, quam insidebat cum forti prssidio Gordo. Antequam ver6 ad coenam convenirent, deleg^e ex fidis- simis militum pauculos, quos glorise socios esse commod^ posse pu- tabant. Ex his fuit Robertus Geraldinus, vigiliis prsefectus in legione Butlerian& et Waltherus Deveroux Tribunus, quibus ad arcem per posticum datus est aditus, commissumque ut sub finem ccenae tricii- nium ingressi confoderent quos Csesari infidos reperissent. Edmundus Borcke Capitaneus cum centuri& militum jussus est obire compita, et providere sedul6 ne qu& tumultuaretur in urbe. His ita constitutiB inter scyphos in sanitatem Ducis Saxonise tunc cum Caesare dissi* dentifl praebibitum est, quem haustum miratus Butlerus abnuity negans se in sanitatem hausturum alterius quam Csesaris, cui fidem juratus addixisset. Atque hoc modo inter pocula seu convivas potiiis ortum est dissidium. Interea dicti duo Dnces per diversa ostia convivii locum ingrediuntur hinc Geraldinus cum suis, inde Deveroux cum smsy strictis utrimque ensibus, succlamantes vivat Ferdinandus II. vivat domns Austria, quantse ex in8perat& hac proditoribus, commo- tione, ortse sint turbse, &cil6 est cogitare, cum alii mensam cum bella- riis subvertere, alii ad arma prosilire, alii clamores ciere. Ilo nil cunc- tandum ratus, cum manibus fideret, ad ensem ex vicino clavo pendulum, proruit, ut se opponeret adversariis, sed fi^ustra : in ipso conatu vitam cum gladio ponere compulsus est. Inde contra Tertzky actum, qui per varia vulnera mortem admisit, similiter et alii. Inter has turbas Tri- buno Deveroux dum passim caesim punctimque rem strenue agit, ensis per medium ruptus, et cum contra Wallensteinium adhuc sibi eundum esset, conunode reperit hastile acutius quod pro gladio deferens, in do*

ITINERARIUM. 46

miiin Proditonuii principis non lento gradn festinaTit: inter proceden- dmn cnm jam propylaeum attigisset^ uni militnm solTitor Bclopetnm, qabi incantins mann yersabat, id tamen nil qnidqnam tnrbaTitin domo. Ingreditnr itaqne ante omnes jam sepe nominatns Capitanens DcTe- ronz, cnmqne pamm suspenso gradn perstreperet, monetur k famnlo ad oednm Dncis excubante, nt modest^ incedat, ne qu& Duci decumbenti molestiam cieret. Cui DeTcrouXy non esse jam illa tempora, qnibns k tnrbia Tacet, nunc perstrependum esBe, simulqne ostio cubicnli appro- piDqnans obseratnm reperit, cumque claTis, quem famulus k cubiculia abdnxerat, noQ esset ad manum, ter summo impetn in ostium pedem illiait» irrito tunc quidem conatu, itaque ad auxiliandum ex militibns SQ18 ibrtissimum acciTit, unk simul incurrens, nec tunc quidem per- fregit, ad quintum denique impukum DeTeroux solns fieram perrupit, gradnmque in concIaTe promoTensy primo aspectu petiit^ essetne ipse Imperii et Cflesaris proditor? 8ed responsi loco nil tulit, nisi labiomm commotionemy sine articulat& Toce. Hic non statim feriendum esse Wallensteinium putaTit, sed expectandum potius tantiUum, dum se ad Denm couTerteret, signaqne contriti animi ederet, cum Ter6 nil quid- qnam obtineret, iu indusio, sicut tunc erat, bastili per ilia infixo fidaitis-. mmk con&dit, ex qno ictu Wallensteinius quam mox concidit, animam* qne per Tulnus emisit. Ita orbis probrum Cssarisque iufamis proditor, just]S8im& Dei manu Tindice, scelus suum dignissimi morte luit. CaTete Dnces ejus ingredi Testigia, ne consimili morte poenas pendatis.

Hujus tragoediae actores seu spectatores potius fuerunt k militibus Bntlerianis triginta circiter inter quosduo Scoti, unus Hispanus, reliqui Ibemi, qui un4 cnm DeTcroux cadaTcr mortui tapete obToIuerunt, car- racsque impositum, qukm mox ad arcem deduxerant. Nec mora inscripta seu Cancellariam Fridlandi indagatum est, currus aliaque ejns bona in tutnm locum couTecta. Postero mane Butlerus omnes in nrbe Colonellos adiit, eos etiam qui tnnc fort^ pro moeniis tentoria fixerant et statiTa tenebant Wallensteiniique noxias strophas, ob quas jnsBu Csesaris morte multatus fuisset pluribus aperult, omnesque ad fidem Caesar denno jurandam serTandamque seri6 bortatns est, qnam illi 86 interjectu corporis ac TitSB prflBStitnros receperunt. Dein expe-

46 ITINERARIUM.

diyit caitiim equiteg fldectos, qui Fraaciflco Alberto Baxoni, juxta pridiaaas ad Wallensteiniam dataB literaa oomitatam in nrbem priBS- tarent Hi nil canctati reperunt in vii qoem Tolebant hamaniterqne prim6 salatatam variis colloqoiiB aastentarant Com yer6 propins urbem accessissent, militam dnctor Saxoniie daci ait ; Qoid ii Tnam CelBitttdinem Butlerus Yiennam AostriflB ad Caesarem captiTnm mitteret? ad qo® verba attonitos alter respondet, se id qaidem haad Tereriy cum ad Wallensteiniam Legatas iiet, k qao salyam oondoctnm obtinuisset non malt6 ante. Cum yer6 detectam proditionem sublatos- que 6 medio proditores audiyity Comiti sao miUe dacatos frostra obtulit, nt se remitteret ad snos liberam, quod Csesareus miles negavit fieri posse. Inter hsec in nrbem deducitur, et paucis poet diebus Yien* nam imk cnm totius tragoedise decursu ; ipseque Butlerus panlb post omnibus rect^ oonstitutis cum Walthero Deyeroux eodem perrexit, Csesaremque tunc fort^ precibus in templo yacantem adiit, cui CsBsar ad primum conspectum, Deus conseryety et benedicat dilectum nobu caput Butlemm nostrum. Finitis postea sacris, ad se domum in secre- tius condaye inyitayit, ubi pro fidelitate sibi impens& coUaudatam yariis mactayit prcmiisy et primo quidem Archiepiscopo Viennenm (qui tunc fort^ praesens erat) insignem torquem auream porrexit, quem Butleri coUo cum amplissimft benedictione nomine Cesaris imponeret ; dein ipse Imperator numisma iconis suse ex purissimo auro porrexit ; hocy inquiens, feres in Csesaris memoriam quem unk cum totft ejus domo incolumem seryasti ; erit occasio cum tuam fidem pro merito remunerabimur. Simulque Comitis titulum impendit, et sibi k cubi- culis posthac futurum claye aurei oblat& renunciayit: et ne nudum titulum ferret multas terras in Bohemise regno adjunxit. Dedit quoque aliam torquem auream aliosque honores detulit Capitaneo Deyeroux: nec minora {^semia L6sle reseryata sunt, cuiyis yer6 Capitaneo yiginti florenorum millia numerat& pecuni& assignata sant« Gordon interim sibi aliquantisper expectandum ratus, ne yideretor Csesari pro terris potias, et bonis, qu^m gIori&, et honore^ servitia proestitisse, Egrae substitit ; qui tamen postea k Csesare ex Tertzky terris plurimas accepit. ^temft san^ memorift digni sunt Gordoni qui stre-

ITINERARIVM. 47

uoam semper et fidelissimam Germanise operam, toto hoc tarbamm tempore pro Cesaris inoolumitate exhibneniDt. Optimus porr6 Impe- rator, ne animae Wallensteinii et complicum iratns yideretur, tria mis- i millia Yiennae celebrari volait

CAPUT XII.

De Elogiis Wallensteinio ct morte variis in locispro cujusqae affectu positis.

f ON pntavi hoc loco omittenda funebria elogia, sen sepul- chrales inscriptiones, quse Wallensteinio apud varias nationes non sine afPectus cujusque testimonio in vulgus sparsse sunt. £x quibus facil^ patebit quibus Wallensteinius amicus, quibus hostis fuerit. Omittam ver6 iUa qufle Germani, exteriqae Hispaniy Itali, Galli sa& Iingu& non sine lepore eyalgaront ; illa tantiim complectar, quee Latino idiomate conscripta sunt, et in nostras manus delata. Nemo reor mihi vitio vertety si veritatem totidem verbis scripsero, quam quisque suomet stylo exprimere num erubuit, neque etiam succensebunt alii, qui in mortem Wallensteinii acut^ vario versu et prosi luserunt, illorum san6 lucubra- tionesy meas manus fugerunt, fas interim esto noetrorum opusculum suis Epigrammatibns augere ; nil auctori erit jucundius. Ad rem.

Germania primas habeat.

HsBC appellat Wallensteinium Herodem, Judam exauctoratum. Ita porroloquitur:

Alhertus WalUnstein de prasumptuoso Heroe.

Herodes.

48 ITINERARIUM.

Intravit ut vulpes^ Belliger ut Lepus^

Superbiit ut Pavo, Oratus ut Cueulus,

Vixit ut Tygris, Mortuus ut Canis,

Proditor Judas,

Prfleclara alia Epitaphia passim Germanicft lingtt& conscripta smity quae aliis compilanda et disseminanda reliuquo.

H'

D. I. R. M. I.F.

'OCjacet Albertus suh opaci pondere Saxi i

Dux quondam nunc truncus iners, quem Casar honorum. Implemt titulis, quem sors super ardua vexit Culmina, quem toto Mavors claraverat orbe : Quem tremuere Oothi, quem non tulit Arcticus hostis : Qui galli cantus lybici de more leonis Horruity atque ocreas velut exitiale strepentes Et tantum sonitus pavit calcaris acutos, Quantum dama lupos quantumjuga cerva molossos, Nunc sic andntio sic mens ingrata coegit, Deifida sic rabies animus sic degener ursit, Nunc repetit quondam Casar quos auxit honores Culmine prcecipitem sors trusit ; classica Mavors Abstulit, Arctom nunc est quoquefabula genti, Oallus et impunis venientes indicat horas, Et strident ocrece, et sua sunt calcaribus ora, Discite Justitiam, concessaque linquere Sceptra Queis Deus illa dedit, dic qui legis ista viator ; Sit tibi terra gravis cui tu gravis ante faisti.

De eodem.

ITIIXERA T Astrologus quod Egra Fridlande peribis, -^^ JEgri sed dictum credidit ille sibi. Nee sibi dira licet minitentur tela, veretur :

ITINERARIUM. 49

Nec metuit ne quam trux daret hasta necem, Nam guis adhuc metuat quando siln tarda propinat

Fata, et tantum agri posse perire putat ? Non mah Fridlandus dUctum intellexit, et idem

Non male Fridlando dixerat Astrologus. Pectus enim hastili postquam transjigitury JEgri

Fridlandus perUt quando peribat Egres.

Hispania.

In IB8 incidity Matritique omniuin conspectni ezposuit qasB Beqanntnr.

Epitaphium Ducis Fridlandifle.

Stupescite coBlites scelus intentumy Gaudete mortales detectum^ Lugete damones destructum. Siste viator rem disce*

Anno M.DC.XXXIV. Urbano VIII. Papd sedente, Ferdinando II. Occidentis Imperatore triumphante, Philippo IV. Dominico victore Hispaniam Gubemantey Ludovico XIII. Borbonio Gallia" rum Sceptra terente.

Carolo I. Angliam possidente, Ferdinando Pannoniam GubemantCf Ladislao Poloniam dominante^ Solimanno Tyranno Tyrannizante^

LutheranoTum PromissionibuSf Cardinalis BlessU de Richelieu Sol- lidtationUms, Idibus Martii captato Lnna deliquioy ut totum caput impleret, ut totam stirpem Austriacam deleret^ stimulis ambitionis actus, Dux FridlanduB nefando mucrone extinguere voluity

Et Numen noluit.

Mirabitur atemitas tantum nefas^

Stupebit orbis tantum scelus^

Lugebit et mater Ecclesiay

H

60 ITINERARIUM.

Filium iuum primogenitum,

Cardinalem ipsumy

Destructioni suts Patrocinantem.

Lector tanta monstrorum portenta^ nisi sub (te) resipiscantf

Diris devove :

Et disce,

Voluhilem fortuna rotatn,

Dignitatum iter lubricum^

Et tot millium militum capitibus imperantem

Veneno ambitioniSy

Nec Imperare voluisse, necpotuisse.

Italia hsec dedit. Nobilis Milesy

DUXy

Imperator^ Casari similis,

Hicjacet.

Victor victusj

Desertor desertus.

Dum Sceptrum quarit, feretrum invenit.

Disce viator^

Non semper Audaces Fortuna juvat.

Aliud Elogium Wallensteinio.

Hicjacet

Corpus etfama Principis Wallenstein,

Utrumque simul perdidit ;

Reddidit non perdidit^

Fraudi commissa sors assumpsit,

Fortuna auxit^

ITINBRARIUM. 61

Perjidia destruxit.

In €ucensu se rexit^

In vertiee prcBcipitavit,

Bene egerat, ei bene finiitset.

Ex Gkdli& haBc prodiemnt.

Vitam privatam odit animus Regius,

Magnammus ardua molitur.

Amhitianis ncc meta nec regressus,

Aut Pereundum aut Regnandum,

Nec Judicanda eventu, qum ratione acta sunt^

Actiones sunt virtutis, eyentus FortonflB.

Jusium erat ut Sceptrum regium qutsreret, qui Cissaremy dedit»

Quodfecit licetf

Quiafecit ut regnaret.

Casarem cadentem erexit Wallenstein,

Casar erectus prostemit Wallenstein.

Q«t in adversis socium habuit, in prosperis servum non sustinetf

Voluit perdere, quem non potuit remunerari^

Nimium meritum odium peperit,

Dum victoriam alii parat,

Invidiam sibi struxit.

Oloriam dedit Imperio ; Imperium sibi ruinam.

Vitam, opeSf amicos pro CtBsare toties exposuit,

Vitam, opes, amicos Cmsar semel abstulit.

Vita cessat,

Fama durat,

Quis nescit tud virtute partum, auctum,firmatum Imperium ?

Nil aliud injustum fecisti.

Nisi quod ingrato nimium fideliter servivisti.

62 ITINERARIUM.

Acatik sani, si Bsquh ver^. QuisqniB es poetarum peflBime» in eo te Tel mazim^ poetam facis, quia fabulas apt^ comminiscerb, falsaqae pro Teris nugivenduluB adulterin& meroe distrahiB. Sed in eo turpiter 4 tuo aberras instituto, quod iniquum Juris-peritum te fingis juraque qus nunquam didiciBti, Cssaribus Regibusque inju8ti8Bim& diBpensas trutin&. JuBtusne tibi foret, qui domum tibi patriam eriperet, aliaque bona, quie jampridem debebat concederet ? Sed nec WallenBtein Caesareum Im- peratori Sceptrum dare poterat, quod ante versabat Cflesar, qukm de WalleuBteinii nomine esBCt memoria. Itane yer6 iniquiBsime rerum tibi, ignotarum ffiBtimator, WallenBtein videtur feciBBe quod licebat? Eodem reor jure» optimo tuo Regi Ludovico Justo coronam k Fridlando ereptam, iayiBBeB. Ergone imperandi libido impunitatem inducit sce- lerum ? absit facinuB ; yel in tuum caput omnis regnandi appetituB de- seeyiat. Nova narruB et orbi incognita cum adstruiB erectum esBe Cse- Barem per proditor^ Buum : Btabat Imperator et staturus erat, nisi Wallenstein casum procurare intendisBet. Poterat WalleuBtein Cesari fuisBe in prosperiB Bocius^ si in adverBiB Benrum Be praebere fidelem ToluisBet. ErraB caluminatorum pessime si oeBtimaB CseBaris aerarium ade6 exhauBtum, ut nec benemeritiB beneficia promere poBsit, qui in hoBtes plurimam semper benevoleutiam profudit. Odium WallenBteinio peperisse non meritum, sed perfidiam, vel tu& con8cienti& teste, in oon- fcBBo est. Si porro Tictoriam parasBet» quam in manu habebaty omni inTidi& major, uniTersoB suae fortunse inTidos despexisBet, sed quoniam felicitate suft uti nolebat, accidit ut pro gIori& immortali, ruinam sibi Bempitemam et immortale probrum nuIliB Bseculis delendum struxerit* Utinam Ter6 tam liberaliter Titam, opcB amicoB Csesari impendisBet, quitm ipBe CseBaris Titfe, opibuB, amicb est iuBidiatUB : staret nunc reor erectuB Wallenstein, et pro ipso uniTersum pugnaret Imperium, aut poat Titam glorioe^ oeflsantem fama durasset aeTitemiim. Quid Ter6 ais» dum quseris QuU nescit tud (Fridlande) virtute partum auctumjirma' tumque ImperiumP et quis contrarium non asserit? Inglorio tuo stilo, Tanissime poetarum et mendacissime encomiastes TOTeo ac faTeOi ut juBtissimi (quem ais) patroni tui Justiti& plectarei quoniam tam grato Bcilicet proditori Elogia finzisti.

CAPUT XIII.

Pacta queedam inter Fridlandia Ducem et Principes cum eo

padscentes Ducem scilicet Saxonia et Marckionem

Brandenburgensem, Electores, ultro citroque

missa etproposita.

ARTICULI PACI8.

UOS Albertus Fridlandise Dux exercitui Evangelico (ut Yocant) in Silesift tunc existenti propoBuit appro- bandoB.

I. Cupit Fridlandise Dux, cum Regno SuecisB Electoribusque Saxoniee et Brandenburgensi since- ram iuire pacem : £t si qna fort^ Cssar propositis utrimque et ad- missis pactis intercessurus esset, et articulos ab utrHque parte confir- matos subscriptosqne improbaret, obligat se dictus Wallenstein, Impe- mtorem yi ad consensum adigere, ad quam rem apta media ipse jam partim disposuit, partim adbuc disponet.

II. Omnia Priyilegia imperialia k quibusvis eiiks Imperatoribus conoessa redintegranda et de novo confirmanda sunt. Omnium etiam exulantinm bona iniqu^ ablata aut ultr6 deserta, restituenda ; in qua restitutione k bu& per8on& Fridlandus initium &ciet, omniaque bona aiia yel sibi douata, yel quovis modo acquisitay ad alios olim perti- nentia, libenter primus restituet, quibus ablata sunt; damna ver6 bellomm injuriis interim illata bonis, primi possessores oblivioni tradent nec deinceps ullam compensam exigent.

III. Jesnits omnes penitus, ceu bellorum auctores, et incentores nialoramy ex Romano Imperio proscribantur, ne se Principnm aulis posthac insinnenti et noxiis consiliis turbent.

64 ITINERARIUM.

IV. Mazima illa (HaereticiB non est seryanda fides) penitissim^

abolenda est, omnibusqae pactis conventiB 8inceri8sim& fide, sine all&

firaade dolove firmissim^ standnm.

y. Saxonifle Dox et Marchio Brandenbm^cuB, Electoresy cum

damna ipsis illata sumptusque in militem aliosque osus impensi com-

pensari vel restitui minim^ possinti communem faciant Amnistiam»

nec poet hac aliquid repetant. YI. Exercitus utrimque ex Imperio contra hostes exteros sea

Turcam potii!^ abducantur.

Prseter hsc pacta Fridlandus etiam alia adjecit, quae suam potissimum personam tangebant quse cum paucula sint, et ambitionem ayaritiamque hominis superbissimi sordidissimique abunde ostendant huc adjicere non abs re esse duxi.

Fridlandi postulata suam personam concementia, quae simul cnm supra memoratis proxim^ articulis seu conditionibus proposita et ad Saxoniae Electorem missa sunt.

I. Si Coronam Bohemiae obtinere Fridlandus possit, pollicetur se omnibusy superioribus annis iniqu^ regno Bohemiae pulsis, et k quovis tempore liber^ vel coact^ exulantibus, sua inibi bona fideliter restitn- rum ; Libertatemque ubivis locorum religionis permissuram Palati- num quoque Comitem in suam patriam aut palatinatum, seu armis, seu aliis amicabilioribus mediis reducturum.

II. Pro Mechelburgo, Sagano, etc. sibi ab Imperatore in snrop- tuum et servitiorum suorum compensam donatis : aliisque debitis sibi adhuc restantibuSy Fridlandus non nisi Moravise Marchionatum pos- tulat.

III. Cum sibi Bavariae Dux Maximilianus in CoIIegiali Princi- pem conventu Ratisponfle habito, obstitisset, auctorque prsecipuus fnisset, ut militare Imperium sibi abrogaretur, velle se ei oppignora- tam ab Imperatore terram ob der Ens dictam, vi armisque in com- pensam debitorum eripere.

lY. Petit Fridlandus, ut Exercitus utrimque conjungantur^ sibi- que contra hostes ducendi concredantur. His se Csesarem coacturum promittity at omnibus pactis sabscribat, articalosque inter se et Prin-

ITINERARIUM. 65

cipes Electores Dacem Saxoniae et Marchionem Brandenjburgensem

conclusoB nolens Tolens ratificet et confirmet.

Jnre quasi sno se hsec petere pntabat Wallenstein, nec nisi cnm snnunft injuri& k Principibus abnui posse credebat: adeo hominem &stao6is8imum, et primee suse conditionis immemorem abripuerat su- perbia, et militnm quos ad nutum suum regebat, propensus animus. Ne tamen ssepius dicti Principes sibi quoque deessent, sua etiam pacta scriptis consignarunty et ad Fridlandifle Ducem ezaminanda, confirman- daqae miserunt.

His omnibus pro se et pro pace stabilienda k Wallensteinio propositis punctis, et Saxoniae Duci Marchionique Brandenburgico Electoribus, oblatis et discnssisy ipsi quoque Principes hos ad roborandam pacem articulos ex su& parte proposuerunt.

Saxanis et Brandenburgici Electorum pastulata.

I. Sua Csesarea Majestas omnem suum militem extra Imperium deductnm quantocjus dimittat.

II. Magdeburgensem Archiepiscopatum cum Halberstadiensi, nec pro se, nec pro Serenissimo filio suo miquam repetat.

III. Liga Catholica Regi Suecise, yel potius militi ejus omnes enmptus hoc bello impensos solTat, ac bonis mediis addncat ut ex Imperio contenti unde venerant revertantur.

lY. Jesuitas omnes, et k Concilio, et ex Imperio amoveat.

y. Pro snmptibns in bella prseterita k se impensis, et damno k Csesareanis copiis ducatui suo iliatis (quod idem pro Marchionatu SQO petebat Brandenburgicus) Imperator utrique totam Silesiam pendat.

yi. labertatem religionis ubique permittat.

yil. Pro octo auri vasis, qus sua Csesarea Majestas Saxonis Duci debet superiorem et inferiorem Lausnitiam^ et dimidiam Regni Bo- bemici partem hflereditariam transcribat.

yill. Electoris Palatini Primogenitum Heidelbergfle restituat. Ad hxBC, si renuat Imperator, Dnx Fridlandifle Cflesarem cogat.

CAPUT XIV.

Copia Literarumy quibus Jidem smm Equitum Peditumque supremi Prmfecti obligant Alberto Wallenstein Fridlandi^ Duci PiUmt, 12. Januarii Anno M^DC.XXXIF. Et Casarum mandatum de remotione ejusdem Fridlandi ab Imperio militari.

UBET hic exprimere duplex scriptnm, alterom obliga- toriumy quo se milites Fridlando et fidem suam pro- baut: Alterum inhibitorium, quo prohibetuir milki posthac Fridlandicis Imperiis subdi. Prioris hseo est summa. Yirtute prsesentium notum omnibus facimus, post^ quam nos subsignati generales officiarii et colonelli certis relationibus accepimus, quod illustrissimus princeps ac dominus, dominus Albertus dux Mechleburgensis, Fridlandiaey Sagani et Magnse Glockovis, etc. tum ob yarias acceptas injurias, et quotidianas prop^ invidorum contra se machinationes, tum Ter6 ob recusatum ab Imperatore yictum seu commeatum militi sustentando necessarium arma seponere, seque militii abdicare omnino concluserit : cum ver6 nos probe intelligamusy quanto hsc resi^atio non tantum sufle Caesareae Majestati, sed et bono publico, ac Caesareanse militise universae incommodo sit futura, quippe nnde penitissime omnis exercitus ruina peudet; viderimusque huc- usque ; omnem spem nostram in hoc uno capite cui hactenus ad omnia pericula obsequentes fidique fuimus, collectam subsistere, fortunasque nostras cum optimi ducis remotione periclitari, cum ipse unus solus sit, qui obsequia nostra pro 8U& in nos benevolenti^ compensare velit et possit : non potuimus non gravissim^ sentire hanc in uno capite militis nostri cladem : ei porro ut matur^ prospiceremus, ablegavimus unanimi consensu ad illustrissimum Fridlandiae Ducem Marescallum campi Ilo» cui ut major foret auctoritas quatuor colonellos Morwaldt, Predaw,

ITINERARIUM. 57

Ijotj, et Hmnersam yiros in pancis strennoB adjnnximnB» qni propositam jamqne prop^ conclnBam apnd Dncem deprecarentnr resignationemy obligantes dicto Dnci nniyerssB militifle noetrse snmmam fidem, imo omnea vires, yitam et sangninem, si adhnc aliqnantiBper, qnoad militi aliqna saltem media aliunde provideri poBBent. Qnie qnidem noBtra fides, et sinoemB in optimnm Patrem poBtmm amor, tantnm potnit^ nt TOtis noetriB annneret^ ita nt sine noBtro conBcnBn yel saltem prseBcitn militiam neutiqnam dcBerere promiBcrit. Cni ipBiuB grati» ne ingrati ai|^aeremnry nniyersi qnotqnot sumuB Sacramento dicto nos obligamuB^ on}nem ipsi fideUtatem^ ac yitam ad nltimam usque Banguinis guttam impendere. Jnramns qnoque formft qna poBsnmuB solenniore, ut si quis fi>rt^ nostmm decnrsu temporis ab hoc promisso desciBceret, nos omnes opes, fortnnas, yitam et sanguinem impensnrosy nt ejns perfidiam debito modo uIciBcamnr* Haec omnia sine uIUL firaude» dolo, sequiyocationey nostrft Bubsignatione et subscriptione roboramus et confirmamuB. Pilsnse 12 Jannarii Anno 1634.

Hinc fiicil^ coUigitur quam Dux Fridlandiie omnium prop^ militum animoB sibi deyinxerit, quamque funeBtum incendium exoriturum fuiBset, nisi sub cineribus jamjam emmpens fiiisset opportun^ sopitum.

Mandatum Csesareum. Ad Duces Belli de amotione FridUmdi ah Imperio Bellico.

NOS FerdlnanduB Dbi gratift Imperator Electns et Imperii semper Augustns, &;c. Salntem omnibus Oeneralibus officialibuB ; Co- lonelUs etiam et eomm locnm tenentibus, yigiliarum prsefectiB Eqnitnm peditumqne tribnnisy omnibnsque in auctoritate militari constitutiB cum Csesareft gratift omnique fimstitate ex animo precamnr. Notumque tenore prseflentium nniyersis fiusimus, qnod^ poBtquam prBegnantibus urgentibusque de causiB coacti BumuSy Generalissimum noetrum Campi- ductorem necessario mntare^ omnes auctoritate imperatori& eximamus BoIyamuBqne juramento militari quo dicto Duci erant obligati. Sta- tuimns antemy et in ejus locum ad interim, sen ulteriorem ordinationem noetnim snbrogamns dUectum et fidelem nobis MattUam Oallas : yolu-

68 ITINERARIVM.

miuqtiB nt omne^ ei haud miiiorem pnestent obedientiam reyefentiAm, snbmifltionem, qnam nlli nnquam i. nobis oonstitnto Genenli» snb gra- vissimtL nostre disgratifle comminatione et in eritabili poenft bonomm et yitae. Ac licet ad nos delatnm qnoqne fuerit, qnod aliqiii ex Dncibns nostris praecipnisy in conyentum Pilsnoe institntnm aliqnaatnm amplins qu^ decnisset consenserinti quia tamen iLlos ex falsft imaginatione va- nisque pollicitationibus huc adductos esse faciU videamusy declaramns omnia ea quse tunc fort^ contra nos imperiumque nostmm acta sunt om- nibus peuitus, prssterqnam dnobns quos nostne Qusestioni et poens nobis reseryamnsy gratioe^ ignoeoere. Assecnramus deniqne omnem nobis subjectnm militem, nos nunquam defnturos, omnibus gratiam nostnun ut hactenus semper fecimus continuare, exercitui commeatam aliaque necessaria, quantum in nobis erit providere. Ut yerb hse nostne omni- bus innotescant, nec tempus mod6 pattatur plura ezpedire exempkria, Yolumus ut eadem Mes, qnse authographo, adhibeatnr iis |quas dictns Matthias Gallas nostra auctoritate juxta authographum transcribi et publicari faciet, qusB nostra seria est Toluntas. Yiennfle Anstriae 24 Januarii, Anno 1634. Nostri Imperii Romani Anno 15. Hungarici 16« Bohemici 17.

Ferdinandus. (L. 8.)

CAPUT XV.

Ostendit Cammarationem meam cum D. ColoHetto Deveroux. Item Aitgustana urbis expugnationem tempore Quadragesima.

MORTE optimi mei Domini Waltheri Batleri, nondam extinctns in me fiiit ardor juTwidi inter milites prozimi, atqne cnm pasBim quo snis ob linguse commodam peri- tiam juyare mm posflem, me ad conterraneos Ibernoa Biib legione Domini Deyeroiix transtnli, qno cum ad Angiutaaam obaidionem abii. Qaant6 Augoata SueYorum spaciis et popolo anctior, b6c coDtumacius reaiatebat Imperatori» unde ad tantam deducta est inopiam, ut illic nec came quidem humanft abstineretur, re» liqoaium remm ad sostentationem ueoessariarum tanta erat penuria, ut cereTinae mengura sex florenis veniret, libra una oyille camis triginta quatnor Imperialibufl venderetur. Sed et canes, feles, muatelfle, muresy glirea et bujuflmodi alia erant in precio, ita ut libra ejus camis unica flolyeretnr duodecim batziis. Asinina etiam caro in yictum dabatur cu- juB libra constabat novem batziifl. Non tango fliliginem crasfliorem fur- fnribnfl mifltam^ cujufl modiua yiginti Imperialium precium excedebat. Vini porro ampbora communia flex imperialibufl mutabatur. Nihilomi- nu8 tamen in tantifl rerum preciifl repertus eflt non nemo imprudentifl audaciae orator qui frequentiflflimflB concioni suadere non erubit, flatius eflfle foeno et palei boum infltar et jumentorum paflci, uno militibufl flinifl- tram potius eflse arrodendam et dextr& pngnandnmy quam fle Caeflari snbmittendum : cxqub quidem pudendse insaniflB rect^ k militibus eflt responflnmy nt ipfle oonsul» fluo exemplo preeiret, experireturque quam ardunm foret una manu mutilum prsliari; flimulque his pactis ae Imperatori flubmiflemnt. I. 17t milefl omnis in urbe prsBsidiariuB Cgflareanifl flignis joraret.

60 ITINERARIUM.

II. Ut prater unam Ecdesiaramy reliqose omneB ad orthodoxos redirent.

III. Alerent intra moenia suis somptibns tria militum Cflesaieanomm millia.

Hinc Ulmam properatnm eBt, ac primo qnidem hnic nrbi pridie Paa- cbatis omninm Yictaaiinm accessns prsecisnBy mox yero coUecto milite tota ejuB amplitndo cincta, ac tam uberes opes nndiquaqne obsesBiB. Noe antem per Oeisling alterft paschse ferift in Lotharingiam contra (jalloe moTimus^ qui foedere et armis juncti pro Sueco faciebant, de qna expeditione dicam plura, nbi de Lotharingise Dnce disseram. Mnltns illo tempore erat sermo de Urbano VIII. Sununo Pontificey quasi ipse potius pro hosti- bus quam Imperio ageret : de quibus quidem sermonibns aliomm esto Judicium. Lepidem imprimis fuit illud quod inter Calyinistas ooense accubituroe egit Hispanus miles snb paschales ferias, hic cum in fennm eomm esset ingressus siccis plane et exsuccis faucibus, opportun^ reperit pocnlum in Pseudo-coense partem dilutnm, quod aggressus toto ore uno- que hausit spiritn. Tum Panem alteram coense medietatem fidenter ar- ripiens, ne noceret hanstus, absnmpsit omnem, unusque solus eo die omnium nomine liberaliter coenavit.

Hoc in itinere Tubingam divertimus. Est Tubinga nrbs Academift celebris, ac bonis moribus literatisque viris clara, cui in edio coUe ad- jacens arx multam prsestat securitatem. Inde per pagos ad extremnm exhanstos, partim igne partim fiune et situ soUtarios, altissimosqne mon- tes ad sylvam nigram (Schwartzwaldt Germani vocant) iter direximns, in quo cum sub yespeiam pagnm iUio pemoctaturi ingredi molitemnr, valid^ ab incolis repulsi snmnsy quomm audaciam hand ferens Vioe-Co- lonellnsy jussit yi perfringi portas, msticosqne ad omnem benevolentiam cogere. Inde per Waldkirch Hochburgum Tersus tendimus, et cnm eam arcem sex Legionibus Tnrlaoenses tenere audissemus, cant^ nobis incedendnm fuit, ne qu& k ducentis miUtibns fiirtim et ex insidos nos impetere Tolentibus, opprimeremur : tuti tamen et incolnmes transiTimus Friburgum Tersns, nrbs luec i. bonis Utieris liberaUbnsque discipUnis nota esty magis Pallade qukm Marte potens. Hinc Brisacum perreximus. Est Brisacnm munitio una ex primis Europ», in coUe sita, quam Rhenns

ITINERARIUM. 61

dnplici fti^ axnbitu cingit, optimi arte SBqni et natarft miinita; foTeas habet profundittdmasy muio dnplici admodam denso ambituTy circnm- circa planicies sese aperit tanta, qnantam ocnlomm aaBeqni potest acies. In fi>ri medio torris viaitnr editisBima in qnft putens ad portentum altns» aquas hinc eztrahit in usum civitatis continuumjumentum aliquod iUi labori, publico sumptu, destinatnm ; habet praeterea propugnacula omni inatrnmento bellico instructa, ab occidentali urbis parte pons bene longus et latns lUieno instemitury ab Austro innatant aquis molendina cymbis sen pontonibus artificiose sustentata. Yidimns etiam illic tormentum hellicum noYcm ulnarum capacitate. Obsidebatur tunc fort^ haec civitas k triginta nulitum miUibus. Hic dum aliquantisper cum Domino meo CMonello Deyeroux snbsisto incidi fort^ fortuna in Historiam k Germano quodam conscriptamy in qua de yariis orbis Principibus facund^ disserit auctor, ac inter caetera in magnae Britanniae maximi Principis ioonem perel^anter in hunc sensum commentatur.

En iibi Rex supra cum Pallade dactus Apolh

In laudes merito magne Jacobe tuas : Infra te poiita est eunctarum copia rerum^

Quaim felix populus magne Jacobe tuus?

Qnantam hoc in districtu passi simus rerum omnium ad snstentationem necessariarum penuriam difficulter verbis explicari potest, unde cumet pro hominibus et pro equis abesset ipsum triduum commeatus, Ensisheimium pro&cti Bumns, allabitar hoc oppidum utcunque munitum fluyius quem Ham nominant ex montibus AIsatiaB promanans. Molsheimium deinde perreximus, illicque non minorem annon» difficultatem experti sumus^ quaie maximis itineribus in castra Lotharingica properayimus^ ubi edocti snmus de nostris oopiis, quse non procul inde in hostem intentae sedulo excnbabant. Mox k nostro adyentu, Dux LotharingisB Carolns commo- dam flibi visus est occasionem nactus Befordiae occupandie, misit igitur cnm oentum Equo-pedestribus militibus Tribunum Mercj animis et armis instmctissimnm, cum quo jam erant turmsB aliquot Croatamm, de suocessibns hnjns propositi dicam alibi. Interea nunciatur qnam felicibns auspiciis recens imperatorii exercitns

62

ITINERARIUM.

Oeneraliasimiig Hangaroram Bex FerdinanduB III. ad Ratisponam Nortlingamqae pngn&rit : Quo qnidem nnncio Hongari adeo snnt exci- tatiy ut sno Regi inunanem pecuniaB vim ad bellom in Germanii prose* quendum pepigerint Hoc pen^ eodem tempore, postquam Hispanomm forti audaci& et yigili studio Treviri expugnati eBBent, captusque Prin- ceps Elector PhilippoB ChristophoruB ex nobili k Sdteren prosapift, ob consilia (quae dicebatur) cum Oallo contra Imperium oommunicaBBe, Bruxellas deductus est Bavariae Dux MaximilianuB ImperatoriB filiam natu grandiorem Neptem suam» cum consensu PontificiB Maximi in con- jugem sibi adscivit. Diix Lotharingiae ex apostemate periculoB^ decum- bere cspit, periculumque Buperato non sine sangnine, morbo, eyasit. Dux hic ut natur& comis, ita Caesari in omni fortuni semper fidelissimaB, pro cujus amore, non tantum ducatum suvany totque urbes in eo nobilea et opulentas, sed et vitam, et quidquid habuit ambiguse et periculoB» alese exposuit libentissim^.

CAPUT XVL

De Bello Ducis Lotharingia contra Gallos.

RIDIE Nonas Maii cum ad Befordiam hsreremus, k nostris Croatis Tabellio cum literis ad hoetem commeans interceptus est, et quantocyus suBpenBus. Quinto yer6 Idus Maii cum ii qui in prsesidio erant multo noB impeterent impetUy adeo ut et Vice*Colondli nostri equuB seoundum femur trajiceretur, obsidionem solvere coacti su* muS) non sine noBtro damno. Quadringentorum enim equorum jactu- ram intra breve spacium passi fueramus ; in hajus urI»B obBeBsad boIu- tione, suppetias tulit ipse SereniflBimus Iiotbaringise dux cum quatnor

ITINERARIUM. 63

militiim millibHBy et mox delecta militmn iteram faabito denaoduces fidem nhi joniB Tidait, qaam rem cam admirarentor plascoliy ipse caasam ftoti sai liber^ reddidit, aienB, adhac esse et in conspecta sao proditores peflrimoa, qaoe tamen ob yaTiae caaeas cogeretar etiam tanc tolerare. Ezcorrebat noeter exercitas daodena militam millia, k qao eodem die emiad CroatSBy tres legionea adyersarias eqaitam peasam dedernnt, ac tria TexiUa Tictorifle monnmentam Daci attalerant. Spolia faerant anias kgioniB impedimenta omnia, ex qnibas palverem tormentariam, cam commode et citra pericolam abdacere non possent Bacceuderant. Inter captiTroB addoxerant Yice-Colonellam anam, et cam plaribas mortais adnnmeranmt aliam sopremam vigiliis prsefectam. Inde moyimus di- Terso adita contra Gallos, damqae ex insidiis Gkdloram expectaiemas impetom, Croatae nostri adoriantar hostem, et tantis in enm yiribas agaiU, ut fogam capessere faerit coactas. Dehinc bipartito diyisimos exercitam nostramy ne qna Ghillis yires nostrse innotescerent, et nnam qaidem partem per Alsatise montes, alteram per Bargandiam promove- mns ac duodecimo Calendas Janii offendimas hostem ad oppidam Luyr, sed cam nos tanc peditata saflSicienti destitaeremar (pleriqae enim eqaites eramas) in colie castra metati samas, emissisqae Croatis qai k tergo eos impeterent, tormenta nostra k finonte opposaimos, maltaque liOBti damna dedimus, com yer^ nobis nonciatom esset, octo ipsis millia sappetiatam Tenisse, intempesti nocte saccensis castris Beffordiam yersus moyimoB. Posteio die hostis nos insecutas multos ^ nobis mactayit. IbamoB interim recto itinere in planitiem Brisacensem, sperantes illuc noB hoBtem prosecuturom, cum yero Dux GaUorum yir esset senex et sagax (La Force eom appdlitabant) nobis relictis Bruntradom obsedit, et qoam mox in deditionem accepit. Hic cum multi GkJlorom ob aeris Oenaani desoetadinem emorerentury pIureB yer6 languerent, in Lotha^ rii^iam denao exercitum reyocayit. Nos yer6 com htc noyaB suppetias opperimor, accipimafl tandem Marescallum Coloredo et Vice-Marescal- lum Joannem de Werth. cum Barone de Sais Gknerali praefecto yigilia- itim, Genendi prefroto Tormentorum Reinacher qui yalidum ducebant exereitam^ et mox doo oppida in quibus insigne Gkdlorum erat prse- Bidiwi, ad deditioaem cogimus, omnesque segetes ciroa Colmariam ciyi-

64 ITINERARIVM.

tatem mumtam, sed Cflesari rebellem, metimus, ymeasqiie omnes perdimiw. Huic calamitati cansam pnebuit infidelitas hnjus nrbis, cnm enim Saecas nndiqnaqne nnper grassaretur, ipsa Colonellnm ennm qnem Imperator cum septem peditnm cohortibns in defensionem hnjns loci miserat, adaltd. nocte tmcidavit hostemqne intra mcBnia recepit. Mox itemm diTisimus exercitum, cnjuB nnam partem Dux Lotharingifle (in cujuB comitatnerant Baro de Snis, et Mercj ambo generales prsefecti yigiliamm) per aYia et deyiay mnltasqne ambages ac vias arctas impeditasqne Ramiromundam ciyitatem amplam et mercimoniis claram deduxit: Alteram yero Jo- annes Werthius cnm septnaginta yexillis eqnitnm, per aliam yiam in Lotharingiam prseiyit. Mirabile hoc in itinere spectacnlnm prsebebaot montes snperins niyibns horridi, in medio segete divites, in pede pratis et arboribns florentes. Yix in Lotharingiam pedem intuleramns, cnm in primo aditu de qninqne peditnm Galloram cohortibus in yidno loco pnesidii cansft commorantium monemur, in qnos dnm arma expedire statnimns de nostro adyentn certiores fiicti, yiriliter se nobis opponnnt et in Scirmeck nsqne repellnnt nbi ipsnm tridnnm exegimns.

Interea rem feliciter agit Gallassns, Spirft enim et Manheimio potitnr, expnlsoqne ex yariis urbibns Wimariensi prsesidioy fortiter trinmphat. Qnoad Dux Bemardus Wimarius se de noyo coll^ns contra Gallassnm Mognntiam tnnc obsidentemy cnm omnibus copiis iyit, iis etiam quas recens in anxilium Wimariensis ^ Gkdliis addnxerat Cardinalia Jjl Valette, hi conjnnctis yiribus ab obsidione Moguntinft Gkllassnm repn- lemnt. Hoc tempore in fidem CsBsaris rediere ex Imperialibns nrbibus Norimberga, Ulma, et Francofordia ad Moennm.

Noster yer6 Werthius alibi non feriatnr, sed tnm felici ausu in Oallos moyet, nni e&demqne pngnft yicena trina yexilla hosti eripit^ Yice-Colo- nellum nnum et prsefectum yigiliis nnnm capit ; et cnm audisset Mares- challum de La Force Gallum, contra nostros moyisse^ quam mox se reliqnse exercitus parti scilicet peditatniy qui ad dnodena militnm miUia se extendebat, oonjnngit.

Nec minus fortiter Piccolominins ad Loyanium rem contra Gallos gerit, k cujus obsidione hostem yi repnlit^ in quft expeditione Loya- nienses stndiosi et religiosi yarionmi ordinum suos etiam animos contra

ITINERARIUM. 65

Galloi ostendeniiit; pnBcipuam tamen Mc in acie laudem meritus est ColoneUns Priston cmn Bnis Ibernis, qui primi Gallos h fortalitiis eze- genmt.

Qninto IdoB Jnlii Joanni de Werth significatum fiiit Ghdlici ezercitna cataphractariomm manipnlnm in qnodam pago non procul k castris de la Forcey agere, contra quoe per sylvamm abdita curriculo contenditi sed qnoniam excubias soUicit^ servabant, non nisi paucos nobiles Francos in redita secnm abduzit. Parum htc abfiiit nt et Wimarie Ducem Ber- nardnm et Cardinalem de la Valette interciperet, qui k rustico commod^ moniti, equorum prsesidio eyasemnt. Stabat tunc penes Oallassum ut totns Gkdloram exercitus periret. Hujns enim an negligenti& an pra- dente cunctatione, nescio, adyersarius exercitus relictis tormentis et im- pedimentis onmibns et aliquot militum millibus Metas evasit. Quem dnm nostri recto tramite fugientem sequuntnr suspicionem ingerunt, ac si de nrbe obsidend& cogitarent : quod ut impediat Gkdlorum dux, nos- tros sno exercitn cingit et intra urbis moenia et se conclndere annititur, id ▼er6 consilii cnm nostros latere non posset, moz emis^re qui ei fiusesserent negotinm. Itaqne cnm Marescalhis de la Force videret nostros yiribus prfBTalerey nooturais in tenebris fngam capessit, quem Werthius k tergo secntns quingentos facile mUites cecidit.

His ita transactb Serenissimns LothariugisB Dux Carolus Romeryillam migraly tormentisque majoribus tam strenno impetu quassat^ ut intra pau- cas horas prsesidium Oaliicum sibi subjecerit. Tantiim fuit in urbe gau- dinm ob Dncis sui ingressttm, ut gr^tim snmmi infimique^ Bacri et prophani sese in compita effiinderent, et occurrerent ejus postliminio ad se reditnm toto cordis aflfectu gratnlantes. Data hic fuit Legioni nostrae cura occnpandfe arois mnnitione et stracturi pnealtsey et sex fortissimis turribus formidabilis ad Episcopatnm Meteusem spectantis, quam non mult6 poet multo qnidem labore, compilatis omnibus ejus bonis qnie in arcem oomportata fuerant, in potestatem redeg^re. Hoo mense Julio exeunte Caesar cnm Duce Saxonie aliisque Germaniae Principibus qui- busdam iniit de noyo paoem.

Interim dum hostes coeunt in cnneos, nostrisqne se ad praelium pa- Tant» Joannes de Werth in Gallos ex inopinato irruit legiouemque inte^

66

ITINERARIUM.

gram eqnitiim concidit, captis» ipsomet ColonellO) et Bupreano ejus Tigi- Uarnm Praefecto. Septimo decimo Septembris ezpediimtar duo millia militnm ad S. Nicolaom civitatem et amplitadine et munimento yiflen- dam, qnam cnm GaUi pcsn^ omnes segri insiderenti iacU^ fnit nostris irmmperey et mactatis adyerBariiB pro Ubitu prsBdas agere opimas.

CAPUT XVII.

De Progressu Ducis Latharingia contra GaUo9.

\ I£ vigesim& JnUi Ibemi nodtri ab hoste rednx^re tri- ginta sex oaptivoe; Hungari ver6 octogintay pr»ter eoe, qno6 occid^e, plnsculos. Yigesimo septimo ejus- dem mensis GkdU annuam Natalis RegU commempra- tionem festo tormentomm sonitu ter repetito concele- brftmnt, cujus tumultus causam cum nostri ignorarent, totam noctem in armis exegemnt, biduo post bostes sua castra solyerant. Altero Octobris die Serenissimus LotlwringiaB Dux amicoram Uteris certior &ctus, quam sine negotio Wimarius cum omni GaUoram exercitu k Qallasso intemecione deleri potuisset, adeo indoluit, ut nuIUus ser« monem sed ne conspectum quidem etiam intimomm suoram sestineret. Cnm et ab hoste compulsi fuissent nostri Moguntinam obeidionem sol- Tere^ et ob victus penuriam (cujus defectu magna indies mUitnm multi- tudo peribaty cum amphora vini duobus ImperiaUbus, et panis Ubra tri- bus florenis sdveretar) aU6 tantisper recedere. Hostis quoque easdem miserias ferens, ultra subsistere non potuity cum pabuli inopi& equi indies magno numero caderent, ita ut relinquere in discessu viginti tormenta bellica majora cogeretur. Poterat utique tunc Gkdkssus magnam in hoste stragem exercere, ciim ipse cum quadraginta miUtum miUibus

ITINERARIVM. 67

knto pMm, sine «111 hoeds mfestatione, Wimariam MiUBipontom eTadere aiBit, ^t cnm Marachallo de la Force vires conjangeie. Ethoceiatqnod I^tfaaringi» Dncem pesBim^ (nt per erat) habere poterat : tristior itaqne eeptimo Octobrig die, de re bellidL confiRthatnms ad GkJaagnm {Mroficis* citnr. Hoc in itineie, ab emians in eam rem exploratoribtts intelligit Dnx, Regem Galliae non inde procnl Tenationi operam dare, contra qnem coa^fefaendendnm ipse Dnx cnm miUibns aliqnot egreBsns est, sed neacio qao ftto aH6 deerrans ab itiaere recto^ et Rege deriavit Circa eadem tempora fortiarimna Campidnctor JoanneB de Werth cnm pancn- lia legicnibna contra hostem, qui tnnc fbrt^ per pagos diapergns hserebaty moYit, sed cnm ille in tempore monitns esBet de Werthii adyentn, fiig& aalntem redemit. Qnem postridie nlterins proBecntaB in planiflBimiB campis reperit, et ad velitandnm coegit, ac yiginti qnatnor tnrmas ita BalntaTitntnennnSyBedneTexiUaqnidem, (qnae ipseinnoBtracaBtrag^o* rioB^ deportayit») BnpeieBBety qnin et reiiqniB adverBariomm legioneB, reUetiB mitte quingentiB carribns fhgam ded^e; cnrmB porr6 cam de- fecte eqnornm Werthins abdncere non poBBCt, igne concremayit Sexto decimo Octobris castra morimnfl versnB Blomont arcem non ignobilem^ qnam tnnc Galli tenebant, hi cnm de noBtro aoceBsu cognovtee, aroem diBtnrbatiB tnrribns et mnris oon&stim destitnemnt. Atqne sic tandem OallaBBJoa castm attjgimns vireBqne noetras conjnnximns, cnmqne hoa- tilea copiflB k nobis non nisi dnamm horarnm spacio abessent, Tallis fts- Biaqae itanoa Bepeimnfl, nt nnlhifladversariomm machinispateretacceflsnB. Interim cptimns Lotharingi» dnx, non pntavit sqnnm tantum se de- feaaivA oontmBomani tmperii hoBtes geBsiBse, nisi et o£Bmsivaarma contra Wimarieaflem marte prcpitio expediret. In Wimarienaia itaqne impe- dimenta cnm incidiflset et salvum conductnm fndissety ipsos cnrrufl c^m piovahere non poflset nna cnm tormentisbeUicis, concrematiflrotiflomnia diflperdidit. Quam injnriam non ftrentes Gkdli magnis oopiiB ia noB inroAre» tantiflqne viribus nostroB provocav^re, ut totum diem Croate, Hungari, et Poloni rem geiere, et eorum impetnm, modemti snstinendo, infiingem ooacti fuerint nniveisufl exerdtus noster tunc non speiabat alind qaam atrociBBimnm prelium, sed Dnoibus visnm ut in conunodiom tampom diffenetnr. Qnanta interim htc miUtum et equorum finne et

68 ITINERARIUM.

tabe perenntium multitadoy in castris noetris fiierit dispersa, difficile est dicere difficilins credere : dolebant pleriqne tot martios animos eztra prslium inter amicos stemi. Postridie cim stationem snam adTersarii nostri solyissent insecatus est eos Werthinsy satins ratns glorios^ in prselio occambercy qa&m in castris desidem cnm inopi& Inctari. Ejas reditnm cum prflecipui ducum avid^ expectarent, tandem sine magno frnctu rediit. Hoc tempore OaUassiu ad sumptuosissimas epulas dncnm pnecipaoe in- vitaTiti et primum quidem locum in mensse capite occupabot Dux FIo- rentinusy ejus latns cingebant dexterum quidem Legatus Eminentissimi Electoris Moguntini Archicancellarii totius Imperii» Comes de Gron- sweig Tormentis prflBfectns in lag» exercitu ; Gkdlassus, Werthius, et Marchio Passampier generalis vigiliamm prsses. Sinistrum antem Eminentissimi Cardinalis Hispaniae Legatus, Coloredo generalis Mares- challus in exercitu Imperatorio, Comes de G6tz locumtenens Mareschalli, senior item Wangler vigiliis prflefectus, aliique nonnulli generales pro sui quisque conditione : Nec erat ex colonellis ullus qui illi mensse asBideret« Die tertio et yicesimo Noyembris dissolutis castris Pfaltzburgo Tftbemas contendimus : sunt Taberase locus admodum munitus et ex prflecipuis Alsatise munitionibus, quem reoenter k Gallis recuperayerat Marchio de Grana. Hoc loco aliquamdiu substitit Gallassus, et ne miles otiaretury jnssit valla instanrari et munitioni isti ea addi qufle deesse Tidebantur. Non defuit malesuada fames, qufle nostram exercitum identidem secuta est. Vidisses amice Lector hoc in itinere si nnqnam alijts splendidis- simam miseriam, matres paryulos suos exponebant, ne ipsse essent tam cradelis mortis testes oculatfle ; yidisses miUtum prflecipuos inter niyes animam fame extortam redderey et qui nuUi hosti exterao unquam oes- serant, nunc domesticfle miserise yictas ultro porrigere dextras : yidisses passim in cadayera eqnina et boyina sedulo inquirere militem, ut tantis- per animam, ad evolandum promptam^ retineret. Has inter miserias coacti fuerunt belli Dnces exercitum diyidere, et aliqnam quidem Ligae partem ad Treyiros, aliam ad Leodienses ablegare. Caesareanas yero copias tripartito secuerunt, partemque unam seniori Coloredo Generali Mareschalloy in confinia Gallifle ducendam conmuseronty alteram junior Coloredo Yice-^Mareschallus in Burgundiam abdoxit. Tertiam sibi

ITINERARIUM. 69

ChJksfBfl retiuait. Nostra tnnc Legio cnm Generali Prsefecto Yigiliarani Waagler in hybema abiit, recta igitor Bockenheimiam direzimiu iter, quod non ita pridem Daci Lotharingiae k CasBaiA camar& Spine, post longam oontra NaMoviam disceptadonemy com viginti qoataor pagis lifwigBatam faerat, detn per Sarbrack transivimoB» est ea civitas satiB ampUi in medio Sane ccmstitata, yisitarqae in e& arz magnific^ exstracta, condavibas et aoliB egregiis visenda. Incidi htc in Nobilem Dominam Marchionis Darlacenflis Filiam, Mariam Elizabetham, Comiti NasBoa- ienai tonc nnptam, qnfle dissertiflsim^ lingaam lAtinam loqaebatar, phi^ loflophiciflqae etiam difldplinifl commod^ ezcalta erat^ versafl item artifi- ciofliflBim^ in metrnm stringebaty malt& militam nofltnNram admiratione. Hinc in Walderfangk k Qallis inseflsam progressi samafl, k qaibafl oppidnm nobis tradi postakyimofl, qai cam rennerent yi cepimasy et ad mium onmefl in prfleflidio exifltentefl mactavimas. Hoc oppidnm hybemifl noetrifl aflsignabatar, cnm verb id abnaisflet Colonellafl noflter ob yictafl inopiam, atqae ad Gallasflam indignitatem rei detaliflset^ ab eodem nihilominns jassas est iteram locam illam acceptare. Hoc anno exennte ez Pohndft nobis sappetiae missse sant octo millia militnm selectiflsimoram, qnoram yezilla hanc prseferebant Epigraphen Avis Aqnila grandis, magnofl hostes pellit. Qailibet militam eoram daplici armabatar acinace, altero ad latos propriamy altero ad eqai ephippiam alligato. Eodem tem- pore ad nos perscriptnm est de dissensione inter Gallos, Scotofl, et An- glofl ezorta in HoUandifle partibafl, flicat et de lacaleutft Gralloram clade ifltic acoept&. Qaod item Dt^nkirkani viginti flnpra dacentafl navefl ab HoUandifl obtinniflflent. Dncem item Boannensem Regifl Oalliie per Italiam Mareflchallam rem infaaflt^ contra Hiflpanofl geseiflfle, et an k cam ezimio exercita Dacatam Parmensem ^ manibafl Gallicifl dimittere co- actam esfle. Postremo Decembrifl die Yice-Mareflchallafl Coloredo, on^ cnm Mercj et Passampier ad Laxenbnrgenses movit, eo qnod Wimari- ensifl Dax Benuirdafl nescio qaaa tarbafl cieret.

Ad Annum Christi M.DC. XXXVI Ingressus.

Inennte anno sapra flcflqaimillesimam centeflimo trigeflimo flexto, dax noflter eztrem& presflafl inopi&, omnem indagavit viam se k dnplici hoete

70 ITINERARIUM.

fame et OMib defendendi, Hlam itaque ut ezpagnaret, hos aggresBHB est, ac copias snas cnm TheoniB yillam abduxisset in rip& Mosellie fluniiniB cui civitas adjacet ezplicavit. Ducit hoc flumen nomenclaturam soam k confluenti& Mosse et Sellffi. Moea enim postquam k montibns Akatie prorumpit Tario ambitu ad Sellam civitatem flumini cognominem com Sell& fluvio se conjungit, et ne auctori SeUse ingratus sit Mosa nomen ejuB suo adsciscit Moseliaque deincepe nuncupatur. Hic dum subeiBtimus molitorem prop^ metas habitantem adyersarium habuimus san^ infestiB- simum ; eum necromanticnm multi putayemnt, sed Tanifl reor augura* tionibuBy cum ipsum potius militari Bolerti& omnia sua prsBstitisse opiner. Hic dum multa yariis in locis damna miiitibuB intuliBBet, tandem et ipee k ruBticis circumventus est et occiBus. Ckneralis noster ad Theonis- ▼illam ponte navali stravit Mosellamy cujus ope omnis exercitus trajecit« Postea Yer6 cum rite omnia ordinasset, ipee Bruxellas ad Eminentissimum Hispaniarum Cardinalem abiit, de rebus beUicis consiUum petitumB.

CAPUT XVIIL De Initio et Causis Belli d Lotharingia Duce contra Galhm msceptu

[UM GaUorum Rex Ludovicus XIIL yideret se confce- deratiB sibi Suecorum copiis contra CsBsarem commod^ suppedias ferre non posBe, nisi Lotharingiae ducatum certum et securum in Germaniam aditum obtinerety petiit primikm consuetis Regum, hoc est, armatis pre- cibns, k Lotharingise Duce Carolo III. ejus nominis, ut sibi ad tempus quasdam urbes in suo Ducatu reUnqueret. Quas cum se prudentissimus Dux citra totius patriee interitum Francorum Regi negare non posBe yiderety ne se simul suosque perderet annuit postulatis, qnantumTis sa-

ITINERARIUM. 71

gacilHRiBii0 Priticepfl probi perspiceret, qao transverBam res tota itura eflset. Noa stetem&t hoc loco machinationes Ludoyici ; cum enim tam felici principio vidisset Ducem» quem consensurum haud putayerat, urbes suas sibi concessisse, plura postuhire est ausus, accitum ergo jussit arma quse pro Imperatore Ferdinando contra Sueciae Regem sibi fosdere junctum susoeperat, deponere, sibique in suam suommque securitatem dare Nanoeium, munitionem Lothariugis totius prsecipuam : cui Lotha- ringie Dux pro eft qua est humanitate, respondit id fieri difficulter posse, exensana feoda qnsB ab Imperio haberet, ideoque ut fidelis Yasallus debere se Domino feudi in necessitate succurrere : Qnod ad Nanceium saaTisBim^ apertam injuriam apud Ludovicum Justum est deprecatus, cikmqne Rex acrius ita se fieri yelle urgerety aperti disserteque n^vit se k Csesarianis partibus abscessurum, cum majores sui ab omni retro vetostate pacta ecmventa cum Cssaribus semper inviolata sanct^ ser^ vassent. Hsbc res, quie Duci Carolo laudem fidelitatis dare debuerat, initium fecit Gkdlici in Lotharingicam domum odii. Interim ut belli jnsti cansam plebi Qallus obtrudereti spargi in vulgus fecit, Carolum contra se conspirasse; ac velut Yasallum Qallice coronae obedientiam debitam negare : sororem insuper suam, contra inhibitionem Regis, et Regni statuta Fratri Regi obtrusisse conjugem, &c. Itaque Nanceium ▼alido exercitu cingit, atque post aliquantam obsidionem in suam potes* tatem cogit* Reliquerat id temporis Carolus Fratrem suum Nicolanm Franciscum Sacr» Romanie Ecclesiie olim Cardinalem qui Ducatum in 8Q& abeenti& cum pleno jure regeret, paciscereturque amicitiae con- servandsB gratift neutralitatem pro se suisque tunc subditis ad libitum cnm Oalliamm Rege, et vel sic ipsnm placaret, sed nec hoc quidem ex voto oeBsit; capti enim urbe, et Cardinalem nuper, una cum recens nnpt& claudi& in ciqptivitate detinuit^ probeque, custodi& adhibit& intra domesticoB parietes conclusit. Hi cum se retineri tam soUicit^ vidissent» snspicati quod res erat, de clande8tin& fug& consultare inter se coeperunt : adhibitis dein in consortium c<msilii fidelioribus aulicis, honestam fugam^ proboesB captivitati, quantumvis iniquae, prsBponendam esse seri6 con- clusemnt. Pcsito ergo Ducali habitu, plebeias et rusticas vestes ads'^ ciseunti impoBitisque dorso fimineis corbibus, veluti fimum deportatnri in

72 ITINERARIUM.

vineasy dexterrini^ elabuntnry directoque Italiam TerBHB itinere rectissi'^ miB semitiB deducuntor. Nec minos Heurica Principis Pfaltzbni^erais conjnx prudens invenit evadendi commentnm. Erat tnnc fort^ jnvenis ex optim& AngliaB nobilitate orinnduB in nrbe» qui ob tibise pericnlosiini dolorem voverat ad dies aliquot sacrum Deiparae sacellum, miracoliff clarum invisere: Hic in sno essedoi quo vehebatur hanc Principem abs- condity eduxitque ad sacellum ubi erant £qui dispositiy qui utrumque m tutiora loca, hoc est in Comitatum Burgundiae deportarent. Hinc postea periculosa audaci& per Oallias cautissim^ profecti, in duos equites nobiles fort^ fortuna incidenmt, qui Dominam hanc comitersalutatamagnovenint cum ver6 se deprehensam vidit ad preces confugity rogans viros Gkdios, ne qua sibi Principi foeminee fraudi essent» vel hoetibus proderent. Quod ipsi polliciti, securam Bmxellas dimiserunt. Margaretha porro altera Dacis Lotharingise soror, et uxor Fratris Regis Galliarum virum mentita Nanceo Theonisvillam delata est. Domina denique Nioolaa uxor Ducis Caroli Parisios deducta est, ubi etiam nunc detinetur.

Rex Franciee cum totum Lotharingise Ducatum sibi subjecisset, in civitate Barrensi eeneam erigi jussit colnmuam cui inscribi fecit causam proscripti Ducisy vetuitque Nancsei, edito et in publicum evulgato edicto, ne post hac ab ullo cujuscunque status aut conditionis indigenft vel extraneo Carolus, Lotharingiae Dux appellaretur. Mox in Religiosos saevitum est, pluresque Lotharingi& exesse judsi, reliquis sever^ inhibitum esty ne posthac pro alio quam Ghdliarum Rege preoes in toto ducatu funderent. Qnkm verb id rect^, viderint aequi rerum sestimatores. Scio quoque certorum et fide dignissimorum virorum relatione, id ipsam etiam pluribus in tempestate Suedic& ex Gkrmania in Gkillias exulatum exactis contigisscy quibus et vincula interminata et carceres, aliseque poenee statutse si post hac pro Romano Imperatore solennem Ecclesiae precationemy quam ipsi quoque Oalli suis missalibus imprimunt, public^ pronunciarent.

Sexto decimo Januarii Colonelli Corpus, et Ludovicns Croatamm Legionibns Praefecti cum nostris Dragonibus septem Equitum Oallonmi turmas viriliter cecidemnt, interceptis ceutum quinquaginta Equis. Trigesimo ejusdem Longovicum perreximus arcemque vicinam Grallioo

ITINERARIUM.

73

pnesidio firmam obsedimus» nec mult6 post ad paciscendom Gallos ooegimus. Sub hflec tempora Mogantia et Confluentia aliseque adhuc urbes ad Imperatorem redi^re. Yigesimo septimo Febrnarii j ussi sumus MartiByiQam aggredi, paruerat illa nuper partim Hispanis partim Lotha- ringOy jam yer6 ciyes adyersariis solyebfiuit yectigal strenu^ne contrl- buebant hosti, ut yer6 pauI6 post nostris se subdidit armis, quatuor scutomm aureorum millia (duploues yocamus) jnssa est pendere nostro Generali Coloredo, et quot septimanis mille imperiales militi. Arlunam qnoque ciyitatem oepimusy qu® nometi k Lun& sortita est, cui olim indi- geDse aram erexerant^ cujns monumenta etiamnum hodie spectantur* Arluna ergo dicitur quasi Ara Lunae. Yeris hujus anni initium, sicut et reliquus progressus asperrimus fuity ita ut miles maI6 yestitu instmctus, yix posset se k frigore defendere : multi rudes boum suumque pelles arcendo frigori, corpori circumligabant. Ineunte yere, Croatse tres Legiones Gallorum animos6 adorti, omnes contmcidayemnt, paucnlis primoribus, quos in captiyitatem abduxemnt, exceptis. Poloni quoque et Hungari opimas tuUre prsedas, sed cum se auro locupletassent, pngnam renu^re quoad Mercj pontem nayalem struxit, per quem transire omnes compulit, ut in Campaniam excurrerent Gallosque in&starent, quod paul6 post declarabitur.

CAPUT XIX.

Ue Progressibus nostrorum contra Gallos,

EGIO nostra in mandatis acceperat pontis aditum cus« todire> quoad omnis exercitus transiisset, in quem finem Bubitaneum opus, immanem secummque aggerem eges- serat contra hostium nobis iminentium incursum. Cum yero Poloni negarent se pugnare posse aut yelle, nisi

L

74 ITINERARIUM.

Btipendia ipeis solyerentary imo retro ad hyberna pristina oederent, nostra legio coacta est adultft nocte fugam capesserei pontemque post se accen- sis injectis fascibuSy asseribnBque in Mosellam dejectiB diBturbare. Hino ArviUam contendimufl ao stationem illic ad tempus fiximuB, multaqne inde Gkdlis damna dedimus. Dici haud potest quantam Croatae Dra^ goncBque nostri hisce in partibuB exercuerint Bseyitiam, pagOB obvio» concremando, depraedando urbesy trucidando sine discrimine nobile» ignobilesquey mulieres nobiles sacraaque Deo virgineB ad suam libidinem rapiendo, prfledaB injustas &ciendo. Diyis dicatas Eoclesias Tiolando, pudet dicere* non reor ipsos Turcas Saracenosque graviora unquam damna inferre Christianis potuisse. Atque, quod mazim^ detestandom est, haec omnia impun^ &ciebant milites, indulgenti& utique eorum qui exercitui summo cum jure prseerauti qui ut se iocupletarent, nihil pensi ducebant, jnrene an injurili miles prfeliaretary nec curabant magnopere an amicis an hostibus prsedas abstulisBent* Unde mox Divina ultio nostros nec lento pede insecutay hostiUque manu in ea loca, unde exie- ramuBy repulit ; ubi inexplicabilis erat annonse difficultas. Rustici quo- que nobis infesti, plures nostrum ex insidiis partim, partim apertft yi mactabant, et ubi arma deerant, Budibus palisque res rustica agebatur.

Quart& et yigesim& Martii cum Lotharingiae Dux iterum se n^tiorum cau8& Bruxellas contulisset, in yice-Mareschallum Coloredo Juniorem circa Luyr Galli impetum fecemnt^ et licet Coloredo se tunc virum fortem, impetum multo tempore sustinendo, hostique obsistendo, pne* buerit, ipseque semper In prim& acie pugn&rit, dissipatis tamen copiis» captus CBt, Parisiosque abductus. Hoc anno etiam plnra qukm viginti militum millia fame enecta sunt : atque illa erat tunc pugnandi ratio ut integri exercitus, qui nec hostem yiderant, unico quasi flatu dissipa- rentur. Decimo Aprilis noetri missi sunty ut aditum Metis yicinum interciperent^ sed non multb poBt non sine clade et ignomini^ redire compulsi sunt. Non procul hinc rustici plusculi tumnltuantes in arma ruerant, qui ex sylyis et insidiis militem infestabant, opimasque s«epe ducebant prsedas. Hi ut eo securius prsedarentur, rem omnem fami- liarem coemiterio infoderanty crucemque ligneam juxta posuerant, ne quis illic alittd pneter cadayer latitare suspicaretur : quorum insolentiam

ITINERARIUM. 75

et latrocinfindi impmiitatem cam ffigi^ diu tulisBent Croat», agmine tandem ft^, magno in eos impetu rnant, ao partem rnsticoram Btemant partem capionty cumqoe domoB iUorom diripere vellent, prseter nudoa parietes omni subaidio vacuoa reperiunt nihil; ad qusestionem itaque nonnuUos abripiunt, acnterque in obstinat^ mutoe animadvertont, qui tamen tant& constantift, saperatis plnrimis et ueyianmiB tormentiB silen- tium ueryaTerunty ut nil quidquam de theBauria et prsdifl illoram resciri poBset. Quoad demum mulierculam immani haustu (Suedicum ab in- Tentoribus Suecis appeilabant) saturam ad proditionem coegerunt. Haustns hic (immane dictu) hoc fer^ modo propinabatur. Reclinabatur supinus rosticus, intra cujus dentes interjiciebatur bacilluSy qui patulum et apertom rictum retineret, tum Ter6 tamdiu infundebatur aqua quoady distento instar tTmpani yentre, prsefocaretnry vel pecunias absconditas pandereL Hanc tantam inhumanitatem immanitatemque pio lectori detestandam execrandamque relinquo. Hoc anno, qui fuit multornm sermo, fides sit penes auctores, Gkdli Imperatoris Effigiem Yirduni in crucem seu patibulum ignominiosissim^ egisse dicuntur : quod quidem cgo haud reor : Quis enim credat tantam in Principem optim^ Catho- licum injuriam, k Rege Christianissimo subditis impunem esse per- misBam ? Calendis Maii ex Sebachian& Legione turma una Oallorum sensit Tictricia arma : Lotharingiae Ter6 Dux obsidere c€epit Leodium sine fiructu tamen aliquo, cum ciTes essent et Tiribus et loci securitate superiores. Interea sub nonum Julii Dux Bemardus Wimariensis cnm Cardinale de la Yalette Gallo, Talidissimum exercitum admoTcnt Ta- bemis Alsaticis, simulqne commeatum, quo omnino destituebatury^Ha- ganoam dedncunt, opportun^ adfb^re, cum magna illic glisceret iam^. Nos Ter6 Luxenburgum Tersus jnssi sumus pergere, sed cum nos hostium insignis turma impedire TcIIet, resolutis mox animis in eam moTimus, et quamprimnm in fagam conjecimus, eam nostri secuti sunt ad rudera templi alicajuSy ex quibus illa non sine sanguine nos impugnaTit, cum Tero nos igne injecto contra ipsam ageremus fortius, mori potius Toluit quam se nobis dedere, pauculi ex turma illa peramplam ingressi caTemam> inde acriter prsliabantur, quoad omnes Titam in san- gnine ponerent. Hoc eodem tempore GhJIi ad iTodium Polonoram

7« ITINERARIUM.

pecora abegerunt, siiimlqae priiD& irmptione dno vezilla ipsis eripa^rcv quam ignominiam non ferentes Poloni, conTOcatis yiribus collectiBque animis in GhilloB ienub irruerunt, trucidatisque quadringentisy tria Bigna cum BigniferiB, et supremo yigiliarnm Prsefecto uno, pluribuBque Tri- bunis in castra retulerunt. Moverat interim Mercy cum octo miUibns ut Ducem WimarienBem ab obindione Tabemensi impediret, ac die sep- timo decimo in campis pabulantes ducentos Oallos offendit, quos canoi equis ad sua castra deduzit. Die non& decim& ejusdem Poloni itemm irruptionem in Wimarienses parant, ac felicibus ausis mactant pluscuIoB^ capiunt viginti circiter non infimse sortis milites. Hoc successu animo» siores vicesimo tertio hujus egrediuntur iterumy secumque quadrin- geutos equos abducunt. His modicis cladibus nil motus BernarduB Dux premere pergit obsidionemy unde ex Ibemorum Legionibos dase mittuntur in succursum eorum, qui ad Taberaas hostem impetebant : Per media itaque hostium castra Sarae-pontem prim6y inde in Homburch, tum per Keiserslauderay Neostadium in Palatinatu inferiori situm, hinc Landavium magnis itineribus properavimus. Hlc etsi Oallassum non procul ab Argentini validum exercitum haberCy pontemque non procul inde navalem straxisse inteUigeremus, Taberais tamen succurrere vel non potuit, vel neglexit. Interea hostis immaniter quatit moenia, et suis spem facit vi occupandse urbis : Hic cum Iberai periculum imminere urbi viderunt, in hostem strenue excurmnt, in qua excursione Butleriani egregi^ se habuemnt : ducebat eos tunc fort^ Colonellus Mulheim, cum quo non minoribus animisrecta in hostem ibant Capitanei Stivin, Alex- ander Mac Daniel^ et Petras Oeraldinus. Ex hostibus occid ducenti circiter^ ex quibus officiales viginti, inter quos Greneralis Hebron Scotus, et Comes Hanoviensis, ipse etiam Dux Wimarius secnndum manum leviter vulneratus. Nondum oogitabant tunc Taberaenses civi- tatem dedere, nisi miserabilis et obscoena fames eos etiam nolentes ad deditionem oompulisset. Cum ergo oommeatus omnis defecisset, ita ut ultra praeliari exhaustis viribus non possent, viderentque hostium in ob» sidione pertinaciam, die quint& decim& Julii pacti sunt oivitatem his conditionibus tradere. I. Ut vexillis pansis egrederentur.

ITINERARIUM.

7T

II. Ut liceret caivis sua impedimenta avehere.

III. TJt militari modo paratis ad pugnam armis, ad Gkdlassica castra dedacerentar indemnes.

Oloriofl^ san^ prsesidiarii se defend^re, octo enim insultns cam gravi hoBtiam incommodo animos^ repalerant, et licet Tabemas Ceesari seryare non potaerint, immortalem tamen laadem sant consecuti. Sab yigesi- mam tertiam Jalii Hungarise et Bohemiae Rex Ferdinandas III. castra nostra inyisit, atqae ab omni exercita majoribus minoribasqae tertiam exoneratis fistalis est salatatas. Camqae aniversa rect^ ordinasset in Marchionatam Badensem est reversas; Qaocam ivit Lamboj vir in paaciB strenaas et reram bellicaram imprimis gnaras, qai qainqae le- gionea dacebat, inter quas erat legio Jacobi Gordoni. Hic Lamboj paal6 post Brisacam cam sais discessit, seqne cam Reinacher conjunxit, qai militi enervi in tres dies commeatum liberaliter at potuit praestitit.

CAPUT XX.

De ulteriore progressu nostra contra Gallos.

[ RIS ACO, Commeftta^ ut dictam est, in tridaum instracti, per Dann in Bui^undiae Comitatum movimus. Bur- gundi san^ novos nos hospites liberalissim^ habaerunt, nilqae nobis ex bonis omnibus sabditorum, praeter Ec- clesias et molendina, sanctam esse et clausum voluerunt. Est cseterum Bargundiae Comitatus fertilis omni genere rerum vini et frumenti ferax. Hic dum quiescimus tantisper, Croatae nostri ex insi- diis in sylvft GkJIos expectant, qaos ciLm magno impeta in nos tendere vidissenty k tergo ex improviso adortos egregi^ salutanty mactatis eorum plarimis, captis reliquis. Hinc ad Balansanam arcem expugnandam ducti samasy qaam post aliqaas molestias superatas andecimo Augasti

78 ITINERARIUM.

GkJliB eripoimnB. Hic cum prseterea nihil obstaret, ut copias nofitras cnm Burgandicis conjnngeremttB» viginti qainqoe millinm ezercitnm conflayimus. Die Yige8im& tertili Angusti SereniBsimns LotharingiaB Dnx cum quatuor militum millibus ad nos accessit, ut toti exercitni cum imperio summjO prseesset ; qnem festo bombardamm sonitu submississim^ salntavimusy ipseqne nobis yicissim qn& yerbis qn& signis, galemm sem* per manu praeferensy sommam hnmanitatem exhibuit. Obsidebat tunc Dolam ciyitatem Bnrgnndiffi et omni munitionis generci et bonis literis clarissimam Princeps Condsens GkJlus cum eximio et selecto exercitUy contra qnem arma expediyimus : Hic yer6 cum yires nostras majores, qnkm crediderat, andiyit haud secnmm expectare ratns, sucoensis ten- toriis solyit castra, et fngd infioni qnidem, sed secnrft elapsua est. Nostri etsi libentissim^ adyersarios insecuti fnissenty qnia tamen yineta, inter qu9B incedebant, expeditum cursum impediebant, spiritnm promptum licet aegr^ admodnm comprimere debnemnt. Obsederant hanc urbem tribns ipsis mensibus maximis impensis Gkilli, sed prop^ nihil laude dig- nnm, yel memorabile tot& iM obsidione peregemnt, et pro gIori& snm- mam ignominiam retnlerunt. SoIut& igitnr obsidione pars exercitns nostri in nlteriorem Galliam promoyity pars in Bnrgundi& in omnem fortunam intentay substitit : ne tamen plan^ otiarentur yigesimo secundo Angnsti, septem eqnitnm Gallomm turmas omnimodo dispersemnt. Lamboy yero ponte strayit fluyinm, per qnem exercitnm snnm Grainm yersns traduxit. Est porr6 Grainm ciyitas non tam yasta qukm munita, aptaqne sseyien- tinm hostium furorem retundere. Hic dnm snbsistimns multa hinc inde hostibns damna dedimus, quoad undecimo Septembris castra nostra sol- yere jnssi sumns, ac nostras copias cnm (Jallassianis jnngere^ intendebat eiiim Gkdlas Wimariensem cum Cardinale de la Yalette in ulteriorem Galliam cogere, ne post se uUum metuere deberet exercitnm. Hoc in itinere Croata qnidam nescio qno &to in Bnrgnndicomm msticomm manns solus delatus est, quem expoliatnm omnibus yiyum inhumarunt : Tridno post cnm nostri Dragones illum locnm transirent, yiderentqne insnetnm et noyum illic tnmnlnmy pntarnnt preciosas illic res defossas latere efibss&qne humo, in Croatam nondnm exanimem inciderant, qni cnm erecto brachio petiisset auxilinm se surrigendiy mox rogayit qnis ille

ITINERARIUM. 79

; dies 7 Yeneris, reepondemnt noBtri: Itane Ter6, ait, ego tertium jam di^ Iioc in Ergastolo egi, dies euim Mercorii erat, cnm Tivus k pesei- mis latronibus rusticis ad mortuorum sum delatus habitaculum. Septim& et ▼ige8im& dicti mensis die Gkdlassianas copias attigimus, et mox se- quenti die Tigesimft octayft contra Oallos non procul k nobis dissitos egressi sumus, qui oum de nostro adventu audierunt, mox metu dilapsi sunt. Htc yero dum Marchionem de Orana cum tormentis bellicis ex- pectamnsy variis excursionibus nostri plures hostium in castra adduxerunt captiToe. Pridie S. Michaelis Archangeli Marchio de Grana adesse nnnciatur, Oallas ergo conTOcatis ipso Archangeli festo omnibus Gene- ralibufl et Officialibus iuTitUTit eos ad Missse Sacrificium, et Concionem andiendam quam Pater de Societate Jnsu habuit, egitque de pugn& S. Michaelis in rebelles cobIo AngeloSy ductaque inde similitudine, uniTcr- sos ad fortiter praeliandum pro Dbo et Cflesare hortatus est. Hinc contra hofltem mox itnm est, mandatum enim Regis Hungariae urgebat ut res prcelio decemeretur. Sexto Octobris die Dux Wimarius Croatas in- faostifl auspiciis impetere Toluit, nam cum militem nostrum praeter spem Tigilem reperissety quam Croatis intenderat, ipsemet cladem tulit; atque tunc Croatae post caesos plurimos duos Tribunos cum Equitibus octo et quadraginta Equos coeperunt. Hac clade acceptft Wimarius ad dolos animum couTertit, emisit enim in Castra Croatamm ex diTersft parte turmam duplicem, cumque un& in Croatas pergeret, Croatse nil ex dterft parte periculi metuentesy totos se in eam partem conTerterunt, cumque hostem incautiiks longinsque insequerentur^ altera turma ex ali& parte irmit, omnesque eorum currus et impedimenta subducit. Hsec dum fiunty epulabantur interim et Baccho litabant plurimi^ cognit& Ter6 post- modum fraude, deinceps magis magisque hostem obserTarunt nostri, nec andebant ante in campum egredi, quam Picolomini et Joannes Werthius adTcnissent. Interea Marchio S. Martini cum Butlero Oenerali Tigili- arum Prsefecto adT^tat cum octo militum millibus et duodecim tormen- tis bellicis, de quorum adTentu hostis monitus, solutis castris ali6 abiit, quem Tige8im& Octobris in silentio sine sonitu buccinae et tTmpani pIeD& et fbrmat& acie insecuti sumus, numero circiter ad quadraginta militum milliay hoc &re ordine. Quatuor l^ones agmen ducebant in acie, has

80 ITINERARIVM.

seqiiebaiitar pedites conclmd ez atiiqne parte insigni eqnitatn, snccede- bant ex parte dexterft et 8ini8tr& tormenta majora centnm omnino et tri- ginta, qnomm medium legiones aliqnot tenebant. Ita igitnr progresBi Tigesimo qnarto die eju8dem Tenimns ad oppidnm Mirbo» ad Marcbionem de Mirbo spectansy blc cnm se G^Uicnm preesidium dedere noUety k Bat^ lero et Wangler yi ezpngnatnm est cssis omnibns prseter eos qni ad arcem confngerant, quibus incolumitatem, si se dederent, spospondemnt. Vi- gesimo quinto bujns CroatsB nostri PostiUonem cum Uteris Regis Gal- Uarum ad Cardinalem de la Yalette interceperunt : quaeodem die jussi sunt Dragones omnes LotharingisB Ducem sequi, quos yigesimo nono sub noctem appUcuit ciTitati, quam GraUi nominant S. Jean. de Loan. * Calendis Norembris horll noctis primft GhiUos in suis propugnacnlis impetiYimus et felicibus auspiciis expuUmus, pugnayimus dein et moenia majoribus tormentis qnassayimus donec diluxit. Duoebat tunc fort^ agmen et semper in primft acie prseUabatur OeneraUs praefectus excnbi- arum Enckeferth mUes san^ mascnlus, hic suft pr8B8enti& adeo nulitem animabat, nt contempt& vit& in propugnaoula, tanqnam si nostra forent eniteretur. Superatis his omnibus, denuo moenia quassa sunt k matutino sciUoet dUuculo, usque ad horam pomeridianam tertiam, sequentem verd noctem quietam exegimus. Sub yesperam tamen tormenta nostra aU6 reducta sunt, yocatique omnes Dragones exceptis soUs Ibemis et Scotis, qui pericuUs quam maxim^ erant expositiy seu id factum fuerit odio gentis aUenigenae, an negUgenti& et obUyione, hand Uquet, certum est eos h&c in statione tam yiriUter pugnaasey ut spectatores meruerint habere snmmos yiros, ipsum etiam OaUaflsumy Duces Lotharingiae, Florentiae, PortugalUse, Coloredo, Marchionem de Orana, Comitem Rippergensemy Baronem de Suis, Lamboy, Femamont, Mercj, quoad ipsis tandem suppetiatum missus est, jussn, ut creditur, Ducis Lotharingiae ColoneUus Vemi cum duabus Equitum turmis, cnjns ope hoetem repulerunt non sine grayi dade. Immortalem sibi tunc laudem peperit Waltherus Deyeroux, qui iUic cum Imperio praeerat. In societatem yer6 fortitu- dinis ejus yenemnt ColoneUi Worlochiy et Salomon de la MoyiUe. yice*ColoneiU D^esmond, Jacobus Grordon, Florinus Fiirstennaw. Jo- annes Henricus OaU yigiUarum Praefectns, Capitanei Steyin et Robertua

ITINERARIUM. 81

Pnrcel omnes Ibeml. Post hflec voluit hanc solvi obsidionem GaHaBsns, qnantfi verb confosione credi haud potest Hostis videns nostros unde Tenerant redire magnis animis insecutus est, nostrosque validis armis la- cessivit, tandem diu ancipiti pugn& GkJli in fugam abierunt, nostri yer6 ad Mirbo castra seu stativa posuerunt.

CAPUT XXI.

De ulierioribiis contra Gallos Progressibus.

^ D Mirbo dum subsistimus, nuUa memorabilis ezpeditio suscepta est, nisi quod tormentis bellicis se adversarii exercitus impeterent. Summa htc perpetienda fuit in- opia, cui sublevandse commodum vicesimo Novembris adducti sunt centum currus commeatu instructi, quos commiseratione militum passim deficientium fame, ductus, miserat in ezercitns aliquantnlam refocillationem Gkllassus. Quam hoc loco Bur- gundiones rustici cum nostro milite iniqu^ egerint, nemo mihi asserenti qnamvis ocolato testi credit. Hi militem sibi ante paucos menses salu- tarem morte et quidem yioIent& remunerati sunt, ita ut nec ipsis etiam primoribus exercitus pepercerint, si qu& in eorum manus delaberentur. Ita semper beneficia aliquando prsstita uauseantur, prsestanda yer6 mnltis votis ezpetuntur.

Hic edocti sumus de clade Hatzfeldiac& quam Banirius prop^ Witstock intalit injurift an incurift nescio. Hsec iuit causa cur retr6 nobis ceden- dam fiierit. Allatum quoque est nuncium de Ferdinandi III. inangu- ratione in Begem Bomanorum : quantam illa res in ezercitu causaverit Istitiam cakmus difficulter exprimet. Sed et in Hispani& fama tam lcti Duncii fuit celebrata; ut enim Hlustrissimus Comes de Sch6nberg

M

82 ITINERARIVM.

CflBsarens apud HiBpanos Legatas, ad R^am aulam insperata haec nova detulit» Rex continuo insolita leetitiaB signa dedit, captivos etiam magni nominis Tinculis eximi voluity festos ignes succendi, et ad duo duca. torum millia in yulgus spargi.

Non multo post in Germaniam eundum fuit cum omni exercitu, sse- yiente frigore et altissimis nivibuSy in quibus non pauci militum jam fame semianimes, reliquam emiserunt animam. Cum octavo Februarii Anno 1637y ^ylvam nigram (G^rmanis Schwartzwaldt dictam) transiremuSy delatus sum in monasterium ordinis Cistertiensis, in cujus templo vidi columnas utrimque duodecim vastissimse altitudinis ex uno saxo conti- nuo excisas, vidi et bovinam pellem ex templi Tholo pendulam quse exn- vise illius pecoris dicebantur, quod dictas columnas in eum locum olim adduxisset. Pellis hsecy fateory tantee erat latitudinis quantam vix esse posse existimassem, nisi coram inspexissem : an ver6 vires bovis unius tanto ponderi trahendo suffecerinty penes eos, qui id asserunt, sit fides. Hinc profecti sumus septimo decimo Februarii ad fontem salutis, hoc est, Heilbruuy quo in loco vidimus Eminentissimum Dominum Electorem Moguntinum, Principem Portugalliffi, Marchionem de Grana, Gknera- lem Oeleen. Dehinc in Franconiam ivimus, in vift affertur nuncius de quindecim turmis Hassicis csecis, curribus trecentis commeatu onustis, interceptis, qnos ad Embreitsteinianam arcem suppetiatum miserant ; sicut etiam non multb poet de ipsft arce tanti momenti k Joanne de Werth captft. Adjacet haec arx Cohfluentiae civitati insigni quae nomen habet k confluenti& Mosellae et Rheni.

Parta nuper victorift Banniricus exercitus totam lar^ Franconiam, plurimo Francorum metn infestabat, huc ergo jussi sumus excurrere la- trunculosque passim itinera infestantes compescere : vix hostis de nostro adventu audierat cum per Sylvam Thuringicam Erphordiam se subducit.

Mortuus est hoc Anno M. DC. XXXYII. die quinta decima Febmaril sempitemft memoria et longiore vitft dignissimus Ferdinandus II. Impe- rator, multis calamitatibus diu exercitus coelo matumerat, in adversis om» nibus fidelis Dei famulusy vir vitse innocentissimae, pmdentiae singularis, quem nisi coelam terrse huic invidisset dubio procul seteraare debmsset in solio Romano. Magnific^ ei Viennae Austrise in templo Patrum So-

ITINERARIUM. 83

cietatis Jssvj quos semper, totamqne Societatem, ut filios dilexerat, pa- Tentatum est. Erexerant dicti Patres in medio chori ante altare prse- cipoam magnomm snmptnnm stmctnram, tanto Caesare dignam, qnam castmm doloris yocant. Hanc stmcturam sicnt et totnm recens exstmc- tnm templnm, atro panno vestierant exornaverantqne yari& pictnri et docto embiemate. Dnm ver6 nos in Franconi& ageremns, obtigit Capi- taneis nostris Steviuy Pnrcel et Oeraldino in Fnldensi Patri& pagus, ad qnem ruBtici trecenti confinxerant ligonibns aliisqne similibus armis, qnae cfleeDs impetuB cniqne dabat, bene instracti nt nostros illuc appropiantes prohiberenty de qnibns cnm monnissent Colonellnmy Croatamm snppetias acceperunty hi obstinatos in proposito cinxemnt, partim interfecemnt, partim in captivitatem abdnxemnt, qni tamen post quatuordecim dierum carceres, principis Herbipolensis precibus dimissi suut. Francones qui- dem pleriqne snnt Catholici, ex iis tamen prsacipua nobilitas Lutheranum sequitnr dogma. Hinc ortnm ut cnm nnper Nobilium bona fisco Cae. aaris transscriberentnr, Domini ad Saxonem Snecnmque transierint.

Henae Martio tanta in Fnldensi Abbatift fnit remm omninm pennria» nt equifl et canibns mortnis non abstineretnr, et hoc loco tamen post tam varia Cttsari prsestita servitia Hyberaandnm nobis fnit, non qnidem id Imperatoris in nostros propensi88im& yolnntate, sed eorum quibns omnis cura oommittitnr pndendi invidi&. Sed nec hlc qnidem diu snbsisten- dnm nobis fnit; sub nndecimnm enim Aprilis in Hassiam eyocati sumns, ubi yari^ k rnsticis infestabamnry qnibus tamen semper superiores esse conati sumus. Die sexto decimo Memingam renimus ductore Generali Geleen, Tiro mansnetissimo Csesarique perquam fideli^ inde postea nlte- rius in Saxoniam progressi snmus.

CAPUT XXII.

De successibm nostris in Hassid et aliis partibus inferioris Germanus^

OST diutiumam longissimomm itinerum emensionem, et per yarios principatus discnrsionem, in Hassiam denu6 rediimus An. M.DC.XXXYII. quart& et decimft die Aprilis. Postquam enim nostri felici auspicio cecidis- sent duodecim hostium turmas de exercitu Banniriano, ad Comitatum Honsteinnensem, jussu Geleen Oeneralis nostri, tantisper quieturi profecti sumus per 06ttingam (ubi nuper Suedicus miles virum religiosum vivum et spirantem excoriavit) et Dntterstadium. Hic Cro- atae nostri variis excursionibus, hostium plures mactarunt. Die vicesimo octavo Aprilis ad Bleicherodam portentum se nobis ostendit, noctumis enim horis apparebat crux candida mirse magnitudinis in aere, ad quam contemplandmn plurimi omnis sexus, setatb et conditionis homines docti indoctique evocati concurrerunt, variaeque super ei re pro genio et in- genio cujusvis dictSB sunt sententise, aliis bonum, sinistrum aliis ex eo augurantibus. Postquam pauculos istic dies substiteramus, noctumis diumisque itineribus curriculo in Wanfredt nos transportare jussi sumus, ad occupandum locum quem hostis non multo ante aliquantnm dirntum reliquerat } eum miles noster ut accepit facili labore reparavit. Hic in nostros Croatas hostis prim6 se vertit, cui ipsi strenu^ adversati sunt, ac altero die Maii Tribunum unum cum sexaginta captivis aliis ac centum Equis in castra nostra addux^re. Fortibus etiam praeliis hoc loco nobis confligendum fuit cum fame, cum enim et hominibus et pe- coribus alimenta deessent, immaturse segetes depascendse fuerunt. Cro- atae interim solennes suas excursiones continu&runty ac multoties centum ducentosve ab hoste captivos reduxerant, adeo ut totus exercitus adver- sarius maturrim& fug& sibi consulere coactus fuerit. Potuissemus tum commode omnem hostem extinguere, sed cum Generales longiiis k nobis

ITINERARIUM. 85

distarent qaornm arbitrio pngnandam erat, uec tam sabito literse per- ferrentory occasio paolatim optima effugit. Sed et ipsi dum fagerent in legionem Wahlii irmpenmt et nnam prop^ turmam omnino pessum de- derunt. yicesim& Maii Castra moyimus, prseterfectique MiiUiusium et Langensaltz die tandem yicesim& terti^ Erfurtum attigimus. Non procul hinc aberat Dn^ckmiiller cum Croatis et cataphractis, hic uno impetu hoetem aggreditur, et bono eventu quadringentis captis sexcentos occidity simulque cum impedimentis duccntos quinquaginta equos in nostra castra intulit. Intra hunc mensem quo hoc loco subsistendum fiiit, saepius faostem ad pugnam lacessiveramus, sed cum nusquam com- pareret in campo, jussu Generalium Geleen et Sperreuter, ex improyis6 ad arma conclamatum et classicum cantatum est, quod audientes adyer- sarii in aciem prodiSrunt, ssyoque prslio nobiscum congressi sunt. HILc pagn& ntrimque plurimi ceciderunt, yulneratusque h nostris est Patritius Purcel supremus yigiliarum preefectus. Promoyimus deinde castra, ounciosque Lipsiam ad Oeneralem Gallassum (illuc enim Prag& dis- positis equis curriculo yenerat) misimus, ut quid de csetero nobis agen- dam essety intelligeremus.

Decimi septim^ Jnnii Guilielmus Wimariae Dux, nostrum Generalem honoris grati& adiit, pluribusque cum eo perhumaniter locutus est. Dum yer6 nos ad Hatzfeldicas turmas pergimus, yeninnt in succursum nostrum decem Croatarum Legiones rmk cum Legione Junioris Wangler, et Le- gioue Comitis de Bruay, ita ut e&dem hor& simul in castra Hatzfeldica in quibns erat Gdtzius, peryeniremus. Hic dum aciem in Bannirium paramusy ipse cum omni suo exercitu elabitur fug&, et celeri gradu^ nos- tris semper yestigia hostium legentibus, Landspergam discedit. Cum yer6 Grallassus certis nunciis accepisset Bannirium cum exercitu transire in Pomeraniam, quo contendebaty commod6 non posse, concilio coacto conclnsit transitum ipsi, prsemissis selectis aliquot equitum turmis, prae- cludere. In hic statione omnem quidem rerum copiam reperimus, prse- ter aquam, cujus tanta fuit penuria, ut milites etiam paludes exantla- rent, et arenosam aquam per linea strophiola decolarent. Indigense Vaiidalorum Iingu& utuntur, k quibus Ducem suum stemma ducere longa retro serie demonstrant. Hinc per Fiirstenwaldt ad Spream situm oppi-

86

ITINERARIUM.

dnin, Cnstrinain contendimns. Est Cnstrinnm civitas ampla et Ibrtisy qnam prseter yalla et fossas Odera circnmlabitnry habet arcem formd. et mnnition^ elegantem. Hinc sex tormenta majora bellica petiimns et cnrms omni conmieatns et munitionis genere instmctos. Tota istic aala pnllo amictn Csesaris mortem Ingebat. Optim^ igitnr commeatu et armis instmcti obsidionem Landspergicam moliti snmns ; sed cum illam nrbem hostis egregi^ mnnivissety difficil^ fuit accedere, cumqne propriiiB ex nn& parte castra metati essemns, non sine clade recedendum fuit. Cum autem exercitum nostmm hostis notaret, et milite constare selecto et animos ad expngnationem esse obfirmatoB, biduo anteqnam nostri ani- madvertnnt ex ali& parte, relict& nrbe, effiigit.

CAPUT XXIII.

De Progressu nostro contra Bamier.

' ANNIRIUS igitur, nt panI6 ante dictnm est, fngft di* lapsus, castra metatus estjam se non amplius conclusis moenibns credens, snb aperto Jove, in liberrimo campo intra Custrinum et Francofurtum ad Oderam, tormenta majora qusB vel sibi usni esse, vel ob equoram penuriam promoveri non posse prsevidebat, partim comminui, partim clavis obtu- rari, partim in paludes, ne hosti servirenty abjici praecepit. Erant ad istum aditum nnde evasit custodiendum septem legiones destinatse, quae pridie qukm hostis iugeret inde sunt avocatae, cujus consilio, qnove aDi- moy dispiciant ii, quomm^cnrse res erat commissa ; cseteriim indnbitatmn est quod hostis nunquam ausns fuisset tam strictis angustiis conclusus, nisi ad certissimum interitum emmpere. Sub duodecimam sequentis diei admovit Generalis Grallas omnium tormentomm majomm arietes,

ITINERARIUM. 87

ftctoqne impetu nnllo pen^ negotio Costrinnm in deditionem accepit,

capto illic Vice-Colonello nno et quinquaginta circiter officialibns, reli-

qnns miles Cssari jnrare coactns est H&c nocte nostri Dragones cum

aliis legionibns ad hostem inseqnendnm missi sant. Dactoribns Comite

de Schwartzenbnrg, Petro G6tzio. Cnm in Qnensbnrg venissemns,

solennes G6tzius instituit epnlas, adeoqae se (pndendnm dicere) vino

ingni^taYit ntne tesseram quidem militarem ezcubitoribus dare posset;

quod tant& magis periculosum erat, quant6 hostis erat vicinior. Ne ta-

men omnino sine miUtari tesserft tnnc ageremus, ezcubiarnm prsefectus

cum mnltis GMtzium temulentnm soUicitassety nec nllas articulatas voces

ab eo ezprimerety inarticulatam tandem notans, eamqne cea tesseram

sibi datam interpretans, reliquo militi distribuit. Postero die ez inspe-

rato hostis classicum cani jubet, et contra nostra castra progressns prs-

lium offert : cnm yer6 nostri nnk nou essent, cess^re aliquantnlumy moz

veW) per Cnstrinum pergentes reliquo noetro militi se jungunt, ut in

hostem denuo irent; quem viriliter a^ressi fuderunt. In hoc prselio

Brandenbnrgicns miles prae reliquis laudem tulit, Ipse enim Serenis-

simus BrandenburgisB Duz propriam suam Legionem emisit, quse adeo

fortiter in hostem perrezit, ut prseter caesos, mille quingentos in captivi-

tatem abdnxerit. Confecto prselio Serenissimus Elector Brandenbur-

gicns, Gkdlassnm cnm omni prop^ Ducum tarm&, ad mensam inyitavit.

Inter prandendum de fide militnm in Ceesarem orta sermocinatio ; ubi

mentem snam non celans Elector disert^ dizit, mirari se Csesareanomm

Ducnm vecordiam, qni cnm hostem conclnsumy non secus ac piscem reti

aut leporem plag& yenatori& habuissent, tam temer^ elabi sivissent.

Quod cnm Gallassns yari^ ezcusare conatus fuisset, tandem adjecit

Brandenburgicus : Etsi ego de ruin& Patrise pariim sim sollicitus,

quandoquidem totnm Imperium pessum ire yideo, hoc tamen scitote me

Imperatori meo frandes yestras accusatumm ; atque ita mensis sublatis

utrimque digressum est.

Poet exiguam paucomm dierum moram, nos Strausbergam moyimus» Marchio yer6 Brandenburgicus Custrino Berlinum profectus est, quo in itinere Csesaris equitatus curms Electoris inyasit, contra quem suam £Iector emisit Legionem» qni pancis csesis plures captos abduzemnt, et

88 ITINERARIUM.

mox ex captivis nnam ad snspendiam condemnarant. Interea crescebc I indies fames ex defectu molendinonim, ita at peditatas uoster xnagna premeretor victas difficaltate. Dragones nostri sylvam tnnc fort^ pro stativis occapaveranty in quk sollicit^ ipsis advigilandum erat, non qui- dem hostilis irrnptionis metn, sed noBtrornm potios latrancnloram insi- diisy qni in singnlas noctes nanc hac nonc illac excarrebant, sociisque eqnos abdacebant. Htc dum fames nos mnltam exagitaret, Brentz- laviam et isthinc Novam Brandenbargum ire coacti sumus. Dedit ver6 nobis 06tzias ad civitatem literas, ut nos ad tempas intra moenia admitteret. Hnc dum venimus, jam occultis cursoribus contra manda- verat, ut nos urbe exclusos nentiquam susciperent : atque hoc modo nos egregias deceptor lusit. Pemoctandum igitur nobis Aiit in suburbanis pomeriis. Adveniunt interea quadn^nta Adversariorum signa Dra- gonum aliorumque equitum, quas cum omnibus excubiis vacuas repetis- sent portas, liber^ sub octavam nonamve matutinam iugrediuntur, exph'- cataqae in medio fbri acie^ omnia quaqua versum mactant, ipsumqne loci gubematorem, in plumis adhuc haerentem, extrahunt, et captivum custodiunt. Nostri interea ex alia parte, ut in urbe tumultuari audiunt, tympani sonitu omnes ad arma et suppetias oppressis ferendas excitant, qui dum per portam ut ante pansam ingredi sperant, obductis valvis minus tantum ostiolum patere reperiunt, per quod ingredi tutum haud erat Effundunt interim se turmae integrse in nos, et cum daobus vexillis eripiunt nobis duos Yice-Colonellos Scotos, duos Tribunas Iberaos, pluresque alios, onmiaque impedimenta nostra diripiunt. Nostris interim retro Brentzlaviam cedentibus. Hic cives miserationis affectu tacti, suburbium jam ab equitatu necessariis omnibus nudatum nostris attribnunt. Yide hoc loco, amice lector, quam prseclara Impe- ratori suo multi Generalium prsestent servitia, qui nil pensi habenty per- daturae patria et miles ipsis commissus, mod6 ipsorum, unk cum ventre, loculi turgeant, ad potandum sunt strenui, contra hostem ignavi. Ha- bebat hic Petras 06tz in mandatis k Domino Generali Gallas, ut patriam Mechleburgensem prsestaret ab hoste indemnem, cui tamen ipse solus cum unic& Legione suft Equestri, plura damna intulit, qnkm inferre po- taissent hostium plurimse turmae. Haec l^o Duce Generali vel annu-

ITINERARIUM. 89

rTkte Td dknoniilaiite, mnhas bonm centarias in SileBiam abegit. In liomiiies porrb nobiles tam fuit saeva hfec legio, nt yir ez eqnestri nobi- iitate grayiMimna, mallet nnk cnm charft conjnge et cUlecto pignore, filioy ex Fnrgtenberg potins in aqnie yitam ezuere, qakm in tam inso* lentis militiB manns delabi. Qnidqnid incolamm hnc nsqne yariis cla- dibua Baperiherat, c<^batar vitam cymbamm ope, in palndibnB palns- tribasque locis servare. Sed nec k se mntno manns abstinebant $ iverat fbrte Centurio cnm quinqoaginta militibas nt siliginem in proximo mo- lendino moleret, cum ecce tibi adsunt personati prsedatores isti, qni Centarionem un4 cnm salvo condnctn sibi adjuncto, miserandum in modom interememnt, atque ita nobilissima hsec patria latrocinantium libidini relicta, pessnm omnino ruit.

Ad noYom Brandenbnrgum interim Sneoi rem dolis agunt, mnltosqne

h Caesareanis ez insidiis obruunt. Hanc eomm audaciam intelligens

Grallassas Oderam duplici ponte sterni imperat, quibns totnm ezercitum

trajiciaty impetatque hostem Suedinum tunc insidentem. Hostis nostro-

rnm adTontum ut primikm resciTit, paucnlis Snedini relictis pnesidiariis,

Stetinum civitatem» Pomeranise Metropolim discedit, ibique se ad om-

nem impetum fortiter commnnit* Gkillas porro Tioesimo secundo Au-

gusti Guartzium progreditur, unde Colonellum Deverouz cum suis

Ibemis Fnrstenbergam mittit; est ea ad Havel fluTium» clavisque seu

ingrestas in Mechleburgensem Ducatum, illuc dum Tenisset, reperit

Gr6tziano8 latranculos non plures qjokm. ad centum redactos, qui cum

n^arent parere imperiis Qallassi, ne quod aliud inde cTeniret incom-

modnm, pulsis iUis, tI locum occupaTit: ne tamen ipei inulti abire Ti-

derentnr, oppidi totins fenestras et foroaces omnes comminuemnty ec-

clesiam ita defiBdamnt, ut etiam Tentris onera Teluti in prostibulum

aliquod illic deposnerint, Putabant tunc quidem adTersarii^ fore ut

GaUas Stetinum obsiderety oum ipse se ez insperato Tortit Tersns Andaw.

Hinc nostri eqnites Tariis ezcursionibns hostinm plures cepemnty inter

quos et Ozenstiminm quendam Snedici Cancellarii firatrem. Tabellio-

nem quoque qui Hambnrgo ad Bannirium literas deferebat, qnem ad

Generalem abduzemnt, qui lectis literis fasciculum Yiennam ad Cse-

90

ITINERARIUM.

Barem et Cflesarianos ConBiliarios transmiBit. Hoc eodem tempoi Sazones ex omnibos Albis Fiavii portubus Snedicos milites pepnl^re.

CAPUT XXIV.

De ulterioribus Successibus cofitra Suecos.

llNARIENSIUM Dux Bemardas postqaam andivit Oeneralem Oallas contra Banuiriam naper ^ Bargun- di& eyocatam, rem strena^ agere ; yideretque Serenis- simam Lotharingise Dacem Carolam, cam Piccdominio contra Oallicas copias aliande impeditam, ad Rheni ripas se qaantocyas convertit, at militem saam, maltis belli fiunisqne cdamitatibas fatigaram, in Bayariae partibas, abi sciebat reram onmiam afflaentiam etiam nanc ad yietam sappetere, nonnihil recrearet : ezci- tato itaqne ponte navali, ad qaem Argentoratenses hinc, istinc Basi- leenses egregiam opem et operam contalerant, samm& cam festinatione inter Brisacam et Argentinam Legiones aliqnot eqaitam transmisit ; ag- gressnsqae ex insperatb qninqne Legioues sab Dace Joenne de Werth in pago qaodam sine hostis meta diyersantes, iadit fagavitqae. Cujas cladis nancins nt primiiim ad Joannis Werthii aares allatas est, moz ool- lecto eqaitata magnis itineribns contra hostem excarrit, in qaem nil minns qukm de adversariis oogitantemjamqae aliqaot Legionom exter- minatoremirraity tantis animis, ut primo statim impeta qaataor Legiones intemecione deleyerit, reliqnam aatem faostem in tarpissimam fagam conjecerit, ooegeritqne ad propagnacnlam, qaod ex hac Rheni parte in aditu pontis ante excitaverat recipere gressnmy ac non malto post accepto k LotharingicB Dnce qainqae milliam saccarsa, in nlteriorem Rheni ripam nnde venerat redire non sine sangaine compnlerit. Mense Janio Lotharingas et Marchio de S* Martino rem strenn^ egemnt contra Ghtl-

ITINERARIUM. 91

lo6y ciun enim uterque exercitos in planicie quadam sibi occnnissety sine

proelio ietinc discedere principes iniquum duxenuit, ad arma ergo utrim*

que conclamatur, concnrritnr acriter, ceduntur ez utraque parte plu-

rinu : sed cum Galli nostris eseent et numero et yiribuB Buperiores, pau-

latim oedendo Lotharingus exercitum suum in tutum appulit locum, ex

qno 86 egregi^ defendit licet majore suorum qu^m hostium clade. Dedit

haec pugna invidis materiam multorum aermonum, quibus optimum

Dncem vehementer traducebant, quasi non coactus, sed temer^ et impru-

denter in hostem moTiseet, parumque fidelis Imperatori, exercitum tam

nobilem ultroneis periculis exposuisset sine uUft necessitate. Sed heec

omnia fidso et sine ullo fundamento. Nam esto pugn&rit quandoque

dictus Dux irato Marte, et quis est qui fortunam propitiam ad nutum

sunm semper per& circumferat? etalii iniquiore Marte alibi pugnarunt,

an ideo Ciesari infideles condemnati sunt? cur verb hic potiiis qu&m

qaiyis alius ? Itane Ter6 infidus Caesari dicatur, qui pro Csesare Patriam»

subditos, opes, Titam usque adeo et sangninem non yulgaribus et occul-

tis exposuit discriminibus? VeUent utinam superi ut reliqui hucusque

duces Cffisari tam fidelem navlissent operam, non utique gemeret sub

iniqnissimo pressa jugo et prop^ oppressa Oermania, totumque Impe-

rinm Bomannm. Noyi ego quam Tarii Duces k belli hujus primordio

fidem suam Cssari probarint, sed nullum scio qui non aliquando con-

trario Marte in hostem iTerit. Sed et hoc scio fideles etiam nunc esse

proceres puta Generalem GraUassum, Ducem Florentinum, Baronem de

Suis, Oeleen, Joannem de Werth, Hatzfeldinm, &c: quos numerare

longnm fbret, inter multoe paucos retulisse sufficit, sed cert6 tibi affirmo,

inter hsec fidelissima Cssari capita rectissim^ et suo jure adnumerari

illad belU fnlmen» Ducem Carolum. Quem si «quior fortuna propitio

magis contueretur Tultu, responderentque Totis &ctay ipsi squales pau-

coSy superiorem nuUum oenseret Csesar. Mact^, Dux Serenissime»

macte animo erit cnm tibi sera posteritas plandet, atque aeternitati te

doctissimcNrum prudentissimorumque Tirorum fasti adscribent. Vos

Ter6 iniqua turba ZoUi, mmpamini Ucet inTidi&, ejus quem maledico

dente roditis gloriam, nullo unquam sto assequ^ini, hcH^ est cujus

taxare &cta aUena, meUoribus anspiciis aggredi hoc opus martii est pec-

&2 ITtNERARIUM.

toris, et benevolentis ibrtanfle. . Agite si Tiri egtis, eas qvas iniqne ac— qniBiyistiB contra jns ftsqne diTitias, in Domini yestri serritia et militis egentis commoda profnndite, cogite manipnlos militnm in Gssaris anD& promptoa, agite non secns absente qniim pnesente CsMare, qnam potestiB et debetis fbrtiter» nnnqnam minimam landis partem Dncis hnjns attin- getis. Sed mei instituti boc looo non est Panegyricnm texere, alterins olim hoc erit opene, ad Historiam ac iter menm nnde nonnihil defleziy redeo.

Decim& Septembris Greneralis locnmtenens exercitns lige^ Joannes GMtz cnm suo exercitn lento omnino gradny qnasi invitns Westphaliam Tersns abiit. In Pomeranift interim res fortiter gerebatnr. Obeideb&nt tnnc fort^ hostes Damin, nrbem in primis nobilem occnpayeratqne jam fortalitinm aliqnod, ad qnod recnperandum missus est Hispanns qnidam Colonellns (Don Felicem appellabant) cum yice-tribnno Junioris Wan- gler, qui tanto impetu irruerunt ut hostem inde ejectum repnlerinty in- juriam hanc vindicandam in sequentem diem hostis rejecit, quo admotis tormentorum bellicorum machinis ita locum illum labe&ctavit, ut pars nna collapsa sit. Simulqne impetu ftcto recnperavit cesis plerisque militibusy captoque Duce. Hnnc hostium conatum promorit tarditas eorum, qui succurrere in tempore debebant, cum enim Gkdlassicus milea non nisi medi& Leuc& distaret, facil^ malo remedium ferre potuisset, hostiumque audaciam nullo pen^ negotio infringere: dum yerb post festum, ut ainnt, pergitur in succursum jam csesomm, in yik stn^ nnncius adfertur quo attonitns Generalis Gallas, cnm hostem fortiorem qu&m erat crederet, nonnihil substitit quoad Saxonicse copiae suis con* jungerentur. Septim& decima Septembris Suecis proditnr SuetinensiB prsesidii adventns yino et commeatu alio optim^ instmctusy in qnod, emissis selectissimis snomm eqnitum turmis» irrunnt ereptisque qusBse- cnm dncebat, cecidemnt alios ex militibnsy alios captivos seciim abdnx- emnt. Yicesimo Septembris dum propius Damino admovetur exercitus noster, ab hostibus hinc inde nobis insidiantibus aliquid stragis patitnr. Nihilominns Ibemi nostri cnm aliis Legionibus qnibnsdam ad expug- nandam Arcem Plaw mittnntur, quam feliciter yicesimo octayo Septem- bris occup&rant, miUti prsesidiario vitam concedentes incolumem. In-

ITINERARIUM. 93

teUexsent torA Oallas militem circa luu partes alicnbi hserere oopioram,

qnem, qiiia hoatiliB erat» nt obmeret emisit k noetris pliucnlos, qnod

ipram lioatt innotuit» nnde ipse qnoqne ad qnatuor millia snomm desti-

nat contFa noetroa» cnm qnatnor tormentis bellicis majoribnsy cnm Yerb

ntrimqne ezploratores referrent yaria, nentra pars alteram aggredi ansa

eaty aicqne re infectft inde discessum. Sneci interea, ne quid alibi neg-

ligerent Fridlandiam incessiy^re, nostrosqne in deditionem coegere,

pacti qnidem liber& discedendi copi&, qni tamen postea promissis non

stetenmty oompnlernnt enim omnes Tolentes nolentesqne ad arma pro

Sneoo ferenda. Die seztft Octobris moyit castra Oallassns» qnsB hncns-

qne circa Saltsburgnm fizerat, yenerant enim ez Ducis SazonisB milite

sani selecto et optim^ armato uoysb snppede, iyitqne oontra Snecos in

Bederan* Die octayft misit Gteneralis noster quingentos milites omnes

officiariosy ntpote Capitaneos, locnmtenentes» ▼eziUiferos, contraqnos*

dam Snedicos, ez qnibus aliquos captos adduzemnty yicissimqne ez

nostrifl aliqni ad hostem ducti snnt* Dum in confiniis Pomeraniee he-

remnsy ad TnsBjn nrbem mittuntnr ColoneUi Deveronz, et Gall, ad

occnpandnm Ribeneck passnm magni momenti^ qnem jam^ inscio tamen

Generali noetro, insederat Generalis Wangler. Hnnc cum prop^ urbem

reperisset Deverouz, ratns hostem eBse, contra ipsum ire cogitaTit, sed

▼icinior ez papiUonibns agnovit ez nostro ezercitu esse militem : invisit

igitnr Wanglemm illic prflesentem) 4 qno benign^ acceptus est, literisqne

ad GaHassnm datis de castris hostium eorumque consiliis dictos equites

remisit. Die nndecimft missns est G^eralis Salis contra hostem, qnem

tamen tnnc i^gredi non potuit. Die duodecim& hostis plenft acie, tor-

mentisqne beUicis in ordinem dispositiB, oontra noetros egressns est, pu-

tabamnsque cert6 committendnm esse prseUnm, sed cum k coUe qnem

insederaty recedere in planiciem» nbi nostri operiebantur, noUet, nihU

tanc quidem actum est Hlc dnm aUquamdiu snbsiBtimus affertnr ad

noe mors lAndgravii HassisB. Hoc eodem tempore impmdenti& Petri

Gr6tz, cnm ez Snetin in Brenslo dnoeret legiones aUqnas, qninque ab

hostibns intercepts interiemnt. Seztft decimft Octobris sub noctem

dassicnm oecinit noster ezercitns, ideoqne nostri variis partibns egressi

varios ez hoste captivos addnzemnt. Nonft decimft snb vesperam egressi

94

ITINERARIUM.

cam tribufl eqaitam millibiis bidui itinere, nil qnidqaam de hostili ex- ercita deprehendere potaimus. yicesim& ergo 8ecand& Octobris oastra. denao movimas in TaBsim, hostis Ter6 in Saetin profectas est, sperans illam looam et transitam ante recaperare, qaam Grallassas adveniasety qaem tamen mox nil qaidqaam canctatus persecatos est.

CAPUT XXV.

De ProgresM nostro contra Sttecos in Pomeranid.

r ?ti«;3' uj( Genelaris noster an& cam toto exercita Neobrand-

enbargo approximasset, mox vigesimo octavo OctobriB misit Yice-Mareschallum Comitem de Ridberg ciim Le- gionibus aliquot, ut de itineris qualitate recognoseeret, ipse autem tantisper Melchini substitit; habet Melchin aditum arctissimum, ita ut vix quadriga commod^ transire possit, ex utro- que latere prscipitia sunt immania, fossseque plnrimiim lutos», in quas si quis preeceps ierit, eum perire omnino necesse est. Htc cum impedi- mentanostra nimium accelerarent, aliique alios prse vertere yellent, multum dani et currus et homines tuUre prsecipiti ruinft utrimque in altissimas foveas delati. Quint& et vigesimft die Octobris Neobrandenbargum trans- iyimus, et cum istinc in Brentzlau contra hostem, qui illud obsidere dicebatur ire vellemus, nunciatum est, eum Suetin obsedisse : magnis itaque itineribus, noctum& simul et diurnft festinatione iUuc accelera- yimus ; cum yer6 in conspectum Brentzlayiensium venissemusy hosti de adyentu nostro nunciatum est, qui mox solutft obsidione, eyasity post quem misit Oallassus Comitem de Bucheim Generalem vigiliis prasfec tum cum selectissimis equitum turmls, qui eos insecutus non paucos mactavit, captis plusculis et ad castra nostra ablegatis. Sequeuti die in succursum, ne quid fort^ Bucheim pateretur incommodi, submisit alte- rum Generalem vigiliis Praefectum Bredaw cum Dragonibus, quos

ITINERARIUM. 93

doxit eiim imperio Colonellus Deyerooz, qui TripBeom yersus direx-

enmt iter, atque cnm commodam dactorem nacti essentyirum militarem,

quiqne olim snb Sneco stipendia meraerat, sed ob injuriam sibi istic il-

lalam, miarionem obtinuerat atque ad CsBsarem tranBierat, ejus consilio

Scaphas, quarum auxilio militem per flumen trajicerenty curribus laten-

ier impoeu^re, concitoqne cursu TripseBium festinarunt, k quo cnm non

niai dimidii abeflsent LeucA, prsBmisemnt Ibemum Anglicani idiomatis

gnaramy qui nunciaret Legionem unam suppetiatum TripsesianiB yenire,

apeiirent mod6 portas et amicos intromitterent. His ita constitutis

pam Dragonum comitatur ductorem Ibemum, pars altera interim per

flumen ducitnr, atque dum isti ad portam Commendantis ex urbe operi-

untur Tesponsam, hi ntmmque propugnaculum occupanty omnibuB in iis

hoetibns mactatis» idque sub noctis duodecimam, die quinto Noyembris

Anno M.DC.XXXVII. oocupatis hisce propugnaenlis facil^ fuit reli-

qnoa indeditionemcogere: accensft enim fliceuticonyeneratyUtksociiB

conBpici poBset, in auxilium alioB adyoc&rant, ac mox duabus post horis

paeta inter Deyeroux et TripsesianoB conclnsa, ut quatuor Anglomm

tunnflB cum quatoor tormentis beUicis» omnibusqne impedimentiB egre-

derentur» ac in tuta loca deducerentar, quod et factum. Htc cnm cog-

noyifleet OeneraUs Bredaw de Urangelii milite per pi^ dissipatOy mult&

cum accderatione in eos ire parayit, cum yero jam ipsis de Tripsesianft

deditione innotaisBet, Buis yiribus ita sparsiB diffisi sunt, atque in unmani

planitie se conjunxerunt: Htc eos nihilominuB Cseflareani adoriuntar,

pr»linmqae, non minoribufl hostiam animis, oonmiittant : quoniam yer6

CaeBaieani pertinaciflBim^ contra hostem stabanty nec pedem retr6 moye»

renty ad eomm partes yictoria inclmayit; in ilUL plan^ sanguinoIent&

pagnA primas tulit Gteneralis Bredaw, qui primus in acie decertans

educto gladio, hostem cffisim punctim ferieuB multam edidit stragem,

saomm yer6 animos miriim quantum erexit. Cgsareani yexilla omnino

decem, ex quibus equestria noyemi ab hoflte retulerunt, horisque pome-

ridianis ejusdem diei ad Kiko ipsi suse yictorisB nuncii appulemnty cap-

tiyoB quoque adduxemnt Yice Colonellumy yigiliis pnefectum cum

maltifl aliiB Ducibus» Cesorum numems iniri non potuit. Reliqui hos-

tiom Stralflundiam fiigam direxemnt.

96 ITINERARIUM.

Circa hiec tempora cnm Bredana civitas ab HoIIandis arctft premLfl^ tar obsidione, adeo nt ab EQspanis nnM ratione ei saccnrri poBsety £Ej paniiB Infani Princeps CardinaliB nt hostes ab obsidione diyerterety i Venlo copias snas admovit, et intra pancos dies ciepit, sicnt et Riuj mnndam. Non ideo hostes k Bredan& obsidione discess^, imo eai acrins nrsemnt et licet prsesidiarii fbrtiter Hollandis resisterenty non dm tamen obsidionem, ob defectnm remm ad resistendnm necessariaramy stm tinere potnemnt. I

Interea Qeneralis Bannier exercitnm snnm ad orientalem Oderae par^ tem tradnzit, distento tnnc fert^ Gkillasso in Snetinensi recaperatioDeJ Quo misimns pro snppetiis dno millia peditum, qnse nt primiun appal^rey enb quartam moz matutinam cnm qnatuor tormentis bellicis adyentis Lnex commigravimns. Miranda mihi hoc loco obtigit Pomeranorom conficiendfle cereyisisB ratio. Ipsi enim primo hordeum madefiM^tumy qno citius excrescat ad unam septimanam exsiccanty deinde moUL mditer commolitnm cum reliquis lebeti ingerunt, coctam postea cereyisiam intra ▼iginti quatuor vel triginta horas ita defiecant, nt pura sit et sapida Don secus ac si pluribus hebdomadis deferbuisset. Qu» quidem cereTida nisi intra dictnm tempus ez aliqu& parte distraheretnr, certo quantocTUB in acetum abiret.

Undecimo Decembris nostne Csesareanse copise fordssimnm Castellnm Luets, in editiore colle situm in potestatem redegemnti dnoentisqQe prflBsidiariis Suecis ez paoto abitum et salyum conductum permisemnt. Terti& decim& hujus Comes de Ridberg coUectis in unum cataphractis ^ castris recessit, quem sequentibns duobus diebus moz secntns est cum onmi propi exercitu Gallas. Qui in ▼i& obvium habnit Franciscum Albertnm Sazon^m, quocum bellica negotia pertractayit. Bredaw cum suis equitum tnrmis yersus Andam diiezit iter.

CAPUT XXVI.

De calamitate Pomerania.

OSTQUAM Csesareani coegerunt Saecos in magifl mnnita

secedere loca, nt vel istic ab impeta nostrorum se de-

fenderent. Continuo Generalis Gallas in varia agmina

divisit ezercitum, et munitissimas urbes in potestatem

Csesaris redigendas inter Duces partitus est. Ipsi quam

primam ita se diviserunt, ut simul prsescinderent commeatus subyectio-

nem Stralsundianisy Anclanisy Glypswaldensibus et Daminensibus, atque

ne qui ex a]]& parte adYehendse annonae spes ipsis relinqueretur, ya6t&-

rant totam circumquaqne proyinciam, ut intra multum tempus hostilis

exercitns sperare non posset vitffi subsidia. Idque factum reor justo Dei

Judicio, nt scilicet illa patria quse prima Suedicas turmas contra Cse-

sarem admiserat, illis bellorum calamitatibus premeretnr, quibus ipsa

Imperiom Ron^anum affligere posse putftrat. Cum ergo Snedicse copiae

nuUum commeatumy qukm per mare habere possent, cepit mlriim quan-

ti^m diminui eomm exercitus, ita ut cogeretur Urangel suos in multa

ioca non sine aperto sui suorumque discrimine dispergere. Submittebat

quidem, quamvis rarissim^, pauculas naviculas frumento onustas Banni-

rius, sed yel illae intercipiebantur, aut si appellerent inter tot milites

pariim proficiebant. Laudandum e6 amplius est insigne Gallassi strata-

gema, qui tam dextr^ imo eodemque tempore copias suas divisit, ut et

illse urbes simul obsiderent et obsidentes sibi muto, si necessitas exi-

gerety succurrere matur^ possent. Ipse porro Gkdlas constituit se in cer-

tum !ocum prop^ Luetz, unde omnibus imperia distribueret : ac prim6

quidem Dacem insignem Bredaw Wolgastium adoriri Yoluit, in quo arx

erat ex Pomeraniee PrincipibuSy qnse etiam prsesidii loco habebat Snedi-

cas legiones complures, ita ut Officiarii (ipsis ciyibas attestantibus) essent

circiter trecenti. Bredaw nt primilm hoc mandatum accepit Dragones

98 ITINERARIUM.

nostros (septingenti, non plures, eramus) ad impetum faciendnm h<yr« tator. Quis hic non incuset Ducis imprudentiam, nisi quandoque mili* tibus audendum esset, cum audaces fortuna juvety ignavos timidosqne premat. Nostri itaque ▼e8per& patrocinante, et timore, quo hostes erant perculsi, favente, in propugnacula priora ferocem dant impetum, sed non vanum : His expugnatis in fortissimam et munitissimam arcem, quam sibi hostis pro ultimo subsidio elegerat, facilius jam erat eniti, in quam non mult6 post enixi sunt, et feliciter expugn&rnnt. Quamvis hssc qui- dem expeditio aliquo utrimque sanguine steterit, quia tamen faugtnm habuit successum, &cil^ resarcitum est, Ez Legione Colonelli Deve- roux viginti omnino occubueranty leesi autem sunt plusculi ex quibuB Capitanei Kinge brachium globulo vulneratum. Interea impradBiiti& Petri G6tz Custrini du8B Legiones Csesare® ab hoste ceduntur, quam injuriam ulturi socii, cum non possent aliter nocere hosti, molas omnes et Damino et Anclaviae adjacentes, concremarunt. Erat forte non pro- cul inde insula lisdum dicta, in quam se cohortes aliquot cum impedi- mentis suis receperant, sperantes vel istic tutse esse, quas utanimadvertit Bredaw, magnam navigiorum copiam ad fluvium Pein collegit, quoram subsidio die decim& Decembris nostros Dragones Equitesque alios traiis- mitti fecit. Praeibat cum suis Colonellus Meider, qufim sequebantur Colonelli Silhoe, Deveroux, et Corraschie, cumque de viribus hoatium facti esseut certiores, tertio Januarii in adversarias tnrmas incursum fe* cerunt, omnes intemecione del^runt, impedimenta ver6 in castra secum avexerunt. Interea cataphracti Comitis de Bruay et Colonelli Milheim Tabellarium comprehenderunt, qui k Juniore Urangel ad Seniorem cum literis ibat, quibus suam suisque Generalis Bannirii miserias lamentabi- liter conquerebatur : Has literas ad Gallassum detulerunt, qui eas lectas, quam primiim ad Bredaw destinavit. Sub idem tempus Sereni^imuB FIorentisB Dux aliquot peditum agmina, et paucula tormenta majora ap- plicare volebat ad cogendum Wolagstianam arcem.

Innotescit interea nostris, Gteneralem Bannier non procul inde in mu- nitissim& aliqusL Insulft Moljn dictl, in qu& munitio erat ad cogendas ad vectigal omnes naves Stetinum prsBtemavigantes, nescio quas sociia obsessis suppetias moliri, ex nostris. sspius jam nominati quatnor Colo»

^ ITINERARIUM. 99

iielli Sickoe, Dev^ronz, Corraschi, et Meider se in eandem inBnlam transmitti com siub faciutt, cumque duabus noctibos istic latuissent, comniodam operientes tempos, canendi ex improyiso classicnm hostem- qi&e terrendi, militem snnm qukm possunt latissime explicant, et prim6 qoidem Dragonnm turmas aliqnot, tum eqnites, postremo Dragones alios pedestreB ita ordinant, ut copise yiderentur duplo majores, atque sic in liO0tem eunt, eumque in fugam convertunt. Tantum est militem navos fidcMqne nancisci Duces. Hoc ausim ego de Oermano milite etiam jnratns aaserere, fortiorem illo haud reperiri, si modo fidi Greneralis ductum obtineat: hic em'm dum proposita oonclusaque consilia qu&m mox exse- qmtor, militem habebit ad sua imperia promptum, secus, si differat ig- iiaTiam in Teutonico animo causabit. Non attinet pluribus id demon- strare exemplis, habet lector k multo tempore experientiam, quam nobiles saepe exercitus funditus perierint, Ducum solummodo cunctatione. Quo majorem meretur laudem strenuus dux Bredaw, qni quidquid egit fide et oeleritate recte peregit, queis sine maximi etiam dnces ne gregarii quidem militis merentur nomen. Sed ad Ducem Florentinum reverta- mnr qui se ad Wolgastianam expugnationem fortissimum ostendit mili- tem: postquam enim de necessariis omnibus ad eam expugnationem proepexissety duplexque propngnaculnm in usnm bellicorum tormentomm egesBiflsety nayigiaqne pluscula compingi cnrasset, in qnorum fi*onte cras- siorea aflnrrm undique perforatoe erigi curavit, qui et suos defenderent ab hoetili ejaculatione, et non impedirent ad ejaculandum in hostes, ponte deniqne etiam stratuisset lacunam iUam, qns inter civitatem ad arcem aditnm prohibebat, nonft Decembris snb seram yesperam, et decimft ejuBdem matutinis horisi tam ferocem qu& majoribns tormentis, quft fis- tolis minoiibusy fecit impetum, nt hostium nemo auderet vel tantillum i moeniis prominere. Ubi yer6 Dnx FIorentisB vidit bonam clathrornm partem esse disjectamy ad refixnllationem militis vini cerevisiaeque dolia aliquot expromi jussit, quibus epotis milites animosiores, sub vesperam ejusdem adhnc diei fortalitia scandere cepenmt, quse primo statim insul- ta (ut flupra dictum) occupftmnt, tmcidatis trecentis adversariomm. Ceperant tunc qnidem Colonellos tres, yice-CoIonelloe quinquei vigili- amm Prefisctoe totidem et qnadraginta quinque Capitaneos, vexilla obti-

100

ITINERARIUM.

naerunt qnadraginta quatuor, tormenta bellica majora aliquot. Tisse quidem dicuntur Suedieas aliquot naves in succursum destinats juxta iisdum, sed cum impetum nostrorum tam vehementem yiderunt, non sunt ausse propius accedere, succensis itaque in insula levibus aliquot tuguriolisy retrocesserunt. Sed et ipse Generalis Bannier haud sibi Ste- tini fidens Wolinum abiit. Mox ab expugnatione imperavit Florentise Dux, ut in provisionem hujus loci, militumque sustentationem, omnia totius Insulae pecora Wolgastum adducerentur, ac rite omnibus ordin^tis tormenta sua bellica prim6 in castra reduci curavit, inde yero Daminum, de quo obsidendo nova indies consilia agitabantur, profectus est.

CAPUT XXVII.

De Pomeranid.

f ON miniis prudenter qu^ fortlter, ExcellentissimnB Dominus Oeneralis Comes de Grallas rem bellicam hoc tempore administrabat. Enim verb cum Geueralis Bannier putaret frangere, vel cert^ ut minimum fati- gare Caesarias copias sese continendo intra arctissimos Pomeraniae meatus, ad quos, quoqu6 se verterent, difficile erat nostris penetrare, post multas quidem molestias exantlatas, in auctorem tandem propositum retorsit. Postquam enim ad Rostockium fixisset castra militi nostro aliquid quietis indulsit, quoad Banniricns exercitus lassus, Sue- tinum ex latibulo suo exiit, relictis circa Damgardt et Tripsesium Uran- gelii copiisy quse in Caesarianas advigilarent, cum sine moA secutus est Gallassus. Interea S. Caesarea Majestas de milite suo sollicita, ne ob continuas dlutinasque migrationes aHquid hoc loco incommodi pateretur, eum in hybema ducere cogitat, uil monita de nostris contra hostem suc- cessibus ; sed Gkdlas cum Fortunam faventem haberet^ ea ulteritts uti

ITINERARIUM. 101

Toluit. Interim Mareschallas Ligae Joannes Odtz Landgrayii Hassiae exercitiim, tam in Westphaliffi quam Hassiae finibos adeo debilitavit, nt primores Cattonim proceres de pace cum Csesare restaurandH militeque dimittendoy consilia tractare ceperint. Hoc fer^ eodem tempore de centum et quinquaginta hostium navibus, in nescio quam ezpeditionem prfieparatis, nobis nunciatur, in quas cum nostri sedulo intenderent, nil quidquani tnnc quidem attent&runt.

Nec in Al8ati& minores progressis tunc agebat Joannes Werthius con-

tra Wimariensinm audaciam: cum quibus quotidianis Telitationibus

agendum erat. Emiserat Dux Bemardus Magistrum quendam equitum

com octoginta Equitibus, ut de hostium commoratione et consiliis disqui-

reret, qui cnm aliquantum amplius progressus fuisset qukm debebat, k

tribus Legionibus Werthianis cingitur, ipseque cum sexaginta Equiti-

bns capitur. Hujus cladis nuncii cum reliqui Tiginti ad castra sua

rediissent ; jubetur confestim Colonellus Noa cum tribus turmis contra

Cssarios egredi, sed et hi k cataphractorum quinque turmis dissipati

Bont, in quorum succursum decem turmas ablegaTit Wimariensis, et ipse

ex Bottendorffian& legione manipulum eduxit, sed cum Csesareanos Tide-

ret strenu^ et absque ullo metu in suos ire, retrocessit. Eoque tem-

pore Werthiani, erepto nno signo Equestri captisque uno prsefecto Equi-

tum et duobus locumtenentibus cum quadraginta Equitibus, ceciderunt

quinquaginta Wimariensium.

Accersitus est sub hsec tempora k Qalliarum Rege Serenissimus Sa- baudis Dux Yictor Amedaeus, Parisios, ut coujunctis consiliis de bello contra Hispanos in Itali& promoTcndo tractaretur ; qu6, magis in pacem qu^ bella pronus^ optimus Dux, una cum Comite de Yerua abiit. Sed non multb post cum domum rediisset ex insperato un^ cum dicto Comite 8Q0 mortuus est cumque judicio medicorum mors illa medicato poculo &d8criberetur,